W kierunku totalitaryzmu
Totalitaryzm stalinowski w ZSRS
Jest rok 1922, Lenin siedzi na ławeczce i uśmiecha się do obiektywu. Tuż obok niego Stalin, trochę nieufnie spoglądający w stronę fotografa. Obaj sprawiają wrażenie, jakby jeszcze chwilę wcześniej przyjacielsko rozmawiali. Wkrótce Lenin doznał pierwszego udaru mózgu, a niecałe dwa lata później już nie żył. Umierając, nie wyznaczył swojego następcy. Zaczęła się rywalizacja o władzę, do której przystąpiło wielu kandydatów. W końcu na placu boju pozostał tylko jeden i to on przejął władzę dyktatorską nad ZSRS. Był nim Józef Stalin.
Przedstawisz, jak Józef Stalin zdobył pełnię władzy.
Scharakteryzujesz reformy, jakie wdrażano w Związku Sowieckim.
Podasz cechy charakterystyczne dla stalinizmu.
Państwo partyjne
Lenin przewodził partii, formalnie nie pełniąc żadnej szczególnej funkcji w Komitecie Centralnym (KC). Z powodu ciężkiej choroby już od 1922 r. nie sprawował rzeczywistej władzy. Właśnie w tym roku utworzono stanowisko sekretarza generalnego (genseka), którego zadaniem była pierwotnie koordynacja administracyjnej pracy partii. Wkrótce jednak gensek stał się najważniejszym urzędem w państwie. Jako pierwszy pełnił go Józef Stalin. Do roku 1929 Stalinowi udało się wyeliminować wszystkich konkurentów do władzy i rozpocząć rządy dyktatorskie.
Za jedno z najważniejszych zadań partia uważała indoktrynację dzieci i młodzieży, jako grupy najbardziej podatnej na propagandę. Upaństwowiono szkolnictwo i wprowadzono obowiązek szkolny. Od 1918 r. istniał Komsomoł, czyli Komunistyczny Związek Młodzieży, którego celem było wychowywanie przyszłych kadr partii komunistycznej. Komsomolców wykorzystywano m.in. do walki z religią, którą po zakończeniu wojny domowej traktowano jako głównego wroga władzy sowieckiej. W 1922 r. powołano organizację pionierów, do której należały dzieci do 15. roku życia. Wzorce czerpała ona ze skautingu, ale w przeciwieństwie do niego była silnie upolityczniona. Podstawowym obowiązkiem pioniera była wierność komunizmowi i klasie robotniczej.
Wyjaśnij jakie znaczenie dla partii bolszewickiej miała indoktrynacja młodzieży.
Stalinizm
W 1929 r. Stalin rozpoczął przekształcanie całego społeczeństwa. Najważniejszymi elementami tej „odgórnej rewolucji” były kolektywizacja rolnictwa, industrializacja i czystki partyjne.
Rekwizycje ziarna i upaństwowienie ziemi uprawnej spowodowały znaczący spadek wydajności pracy chłopów. Efektem tych działań był głód. Zdesperowani ludzie dopuszczali się kradzieży, mimo że za zabranie choćby kłosa zboża z kołchozowego pola groziła kara śmierci. Oblicza się, że kolektywizacja i klęska głodu przez nią wywołana doprowadziła w latach 1931−1933 do śmierci ok. 10 mln ludzi. Szczególnie wiele ofiar było na Ukrainie. Ludzie umierali na ulicach, dochodziło do aktów przemocy i kanibalizmu. Chłopom zakazano opuszczania wsi w poszukiwaniu pożywienia, uciekinierów rozstrzeliwały specjalne oddziały GPU i milicji. Brak żywności tłumaczono działalnością „sabotażystów”.
Paradoksem jest to, że gdy na Ukrainie umierały z głodu tysiące ludzi, ZSRS eksportował ogromne ilości zboża po cenach dumpingowych. Potwierdza to tezę, że głód został wywołany przez władze komunistyczne celowo, aby złamać Ukraińców, którzy jeszcze na początku lat 20., po zakończeniu wojny polsko‑bolszewickiej, walczyli o niepodległe państwo. Ostatecznie w Związku Sowieckim indywidualni chłopi, stanowiący do tej pory większość społeczeństwa, przestali istnieć jako warstwa społeczna. Stali się robotnikami rolnymi − kołchoźnikami.
Jednocześnie realizowano politykę industrializacji połączoną z wprowadzeniem w gospodarce centralnego planowania. Rozwijany był przede wszystkim przemysł ciężki, zaniedbywano przy tym potrzeby konsumpcyjne społeczeństwa. Przy budowie nowych fabryk wykorzystywano więźniów osadzonych w obozach pracy przymusowej, czyli łagrach.
Eliminacja „wrogów ludu” i kult jednostki
Zapoznaj się z animacją i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RCGDN99DJQMB1
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Stalin w drodze po władzę. Kult jednostki.
Opisz, jakie były cele i skutki wielkiej czystki przeprowadzonej przez Stalina.
Przedstaw, w jaki sposób czystki w armii wpłynęły na sytuację Związku Radzieckiego w czasie II wojny światowej.
W 1929 r. u władzy pozostał tylko Stalin. Większość z tych, którzy mogli zagrozić jego pozycji, została wyeliminowana. Za symboliczny moment przejęcia całkowitej władzy w ZSRS przez Stalina uznaje się dzień jego pięćdziesiątych urodzin. Obchodzono je hucznie na terenie całego państwa. Po raz pierwszy kult Stalina dał o sobie znać w tak jawny sposób. W następnych latach miał się on rozwinąć do niespotykanych wcześniej rozmiarów. Dzięki obrazom, plakatom, fotografiom i rzeźbom Stalin był rozpoznawalny w całym kraju. Jego słowa i przemówienia docierały za pośrednictwem radia i gazety „Prawda” do większości mieszkańców ZSRS. Kult jednostki zdominował zarówno sferę publiczną, jak i prywatną. Choć formy i sposoby oddawania czci Stalinowi się różniły, cel był ten sam: ukazać wielkość, mądrość, potęgę i wspaniałość wodza.
W 1925 r. w uznaniu zasług Stalina dla Związku Sowieckiego przemianowano Carycyn na Stalingrad. Stalinowi poświęcano najróżniejsze czyny oraz inicjatywy produkcyjne, pisarze i poeci państw znajdujących się w orbicie wpływów ZSRS przedstawiali go jako „wielkiego budowniczego”, „nauczyciela (albo przywódcę) ludzkości”, „inżyniera marzeń”, a nawet „krzewiciela ludzkiej dobroci” i „słońce narodów”.
Jednocześnie wszelkie próby krytyki zarówno przywódcy ZSRS, jak i rosnącego kultu Stalina były duszone w zarodku przez służbę bezpieczeństwa i karane surowymi represjami. Niemal religijny kult Józefa Stalina trwał do połowy XX w. Początkiem jego końca był stał się wygłoszony przez Nikitę Chruszczowa w 1956 r. tajny referat O kulcie jednostki i jego następstwach, będący krytyką sowieckiego dyktatora oraz prowadzonego przez niego systemu terroru i przemocy.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z fragmentem opracowania naukowego, a następnie na jego podstawie wykonaj polecenie.
Stalin. Terror absolutnyCodzienne polowania na czarownice karmiły się donosicielstwem. Człowiek Stalina był czujny, był denuncjatorem, który utrzymując przyjaciół i krewnych w przekonaniu o swej uczciwości, na nich donosił. Denuncjowanie było formą życia bolszewickich entuzjastów; denuncjatorów opiewano w pieśniach i stawiano im pomniki. Kult donosiciela rozpoczął się w końcu 1932 roku, w trakcie intensywnych wystąpień zbrojnych chłopów przeciwko komunistom, kiedy komuniści postanowili szukać swoich popleczników właśnie we wzburzonym środowisku wsi. We wrześniu 1932 roku grupa chłopów we wsi Gierasimowka w guberni tobolskiej za Uralem zabiła jedenastoletniego chłopca, który wydał w ręce GPU własnego ojca, informując, że spekuluje on zbożem. Wskutek doniesienia gospodarz został aresztowany, wysłany na północny Ural do obozu pracy i tam zamordowany przez GPU, prawdopodobnie zimą 1932 roku, w trakcie masowych rozstrzeliwań więźniów. Denuncjator nazywał się Pawlik Morozow. Jego śmierć z rąk chłopów stała się dla komunistów pretekstem do krwawej zemsty: dziadka, babkę, wujka i kuzyna Morozowa wzięto jako zakładników i zamknięto w miejscowym więzieniu. W listopadzie 1932 roku z pobliskiego miasta przyjechali komuniści, komsomolcy i ludzie z GPU, którzy zainscenizowali proces pokazowy przeciwko aresztowanym. Wezwali mieszkańców wsi do stawienia się pod rozwieszonymi w sali plakatami propagandowymi i zmusili ich, by domagali się od sądu rozstrzelania oskarżonych. Proces pokazowy zakończył się po kilku godzinach. Wszyscy, nawet dziadkowie Pawlika Morozowa, zostali skazani na karę śmierci i rozstrzelani przez siepaczy Czeka.
Źródło: Jörg Baberowski, Stalin. Terror absolutny, tłum. U. Poprawska, Warszawa 2014, s. 174.
Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z opisem ilustracji i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstem wystąpienia Stalina w 1934 r. i odpowiedz na pytanie.
Wystąpienie końcowe na XVII Zjeździe WKP(b)Towarzysze! Dyskusja na zjeździe wykazała całkowitą jedność poglądów naszych kierowników partyjnych, można powiedzieć, we wszystkich zagadnieniach polityki partyjnej. Żadnych wystąpień przeciw referatowi sprawozdawczemu, jak wiecie nie było. Ujawnia się zatem niezwykła ideowopolityczna i organizacyjna zwartość szeregów naszej partii. (oklaski). Powstaje pytanie, czy wobec tego potrzebne jest wygłaszanie słowa końcowego? Sądzę, że nie jest potrzebne. Pozwólcie mi więc zrzec się słowa końcowego. (Burzliwa owacja, cały zjazd wstaje, potężne „hura”, chóralne okrzyki: „Niech żyje Stalin!”. Zjazd stojąc śpiewa „Międzynarodówkę”. Po odśpiewaniu „Międzynarodówki” owacja zaczyna się na nowo. Okrzyki: „Hura”, „Niech żyje Stalin!”, „Niech żyje KC!”).
Źródło: Józef Stalin, Wystąpienie końcowe na XVII Zjeździe WKP(b), Warszawa 1998, s. 104.
Na podstawie ilustracji i własnej wiedzy oceń, czy podane zdania są prawdziwe.
Na podstawie opisu lustracji i własnej wiedzy oceń, czy podane zdania są prawdziwe.
Stalinie – dziękujemy!Napis na fladze po lewej:
Generalissimus Stalin twórcą naszego zwycięstwa
Słownik
(z gr. atheos – bezbożny) pogląd negujący istnienie Boga
cena niepokrywająca kosztów produkcji, stosowana w eksporcie w celu opanowania rynku; w wielu krajach zabroniona
(od łac. nuntiare – obwieszczać, grozić, donosić) inaczej donos; wskazanie odpowiednim władzom (najczęściej w sposób tajny i anonimowy) jakiejś osoby albo instytucji jako winnej popełnienia czynu niezgodnego z prawem
członek partii socjalistów‑rewolucjonistów powstałej w Rosji na przełomie 1901 i 1902 r.
(ros.) obóz pracy przymusowej w Rosji bolszewickiej i w Związku Sowieckim; więźniowie byli zmuszani do ciężkich prac ponad siły, często przy budowach, wycince drzew itp., w dodatku w złych warunkach, co powodowało wyniszczenie organizmu i skutkowało wieloma ofiarami śmiertelnymi
(z ros. mienszynstwo – mniejszość) kierunek w socjaldemokracji rosyjskiej, powstały w 1903 r., reprezentowany przez przeciwników Lenina i jego koncepcji partii robotniczej
(skrót od ros. Narodnyj komissariat wnutriennich dieł – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) policja polityczna w ZSRS; późniejsze nazwy to MGB (Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego) i KGB (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)
członek Wszechzwiązkowej Organizacji Pionierskiej imienia W.I. Lenina – dziecięcej organizacji komunistycznej w ZSRS
(z ang. scouting od scout – zwiadowca) system wychowania, a także ruch młodzieżowy powstały w Wielkiej Brytanii ok. 1908 r.; jego celem było krzewienie wśród młodzieży cech obywatelskich, kształtowanie charakteru i rozwijanie sprawności fizycznej