Narodziny nowoczesnego państwa polskiego
Jak feniks z popiołów. Polska znów na mapie Europy.
28 czerwca 1919 r. w Sali Lustrzanej pałacu królewskiego w Wersalu państwa ententy i ich sojusznicy podpisali z Niemcami pierwszy z serii traktatów kończących I wojnę światową. Polska znalazła się w gronie zwycięzców. Na kongresie pokojowym w Paryżu reprezentowali ją Ignacy Jan Paderewski i Roman Dmowski. Ich podpisy pod traktatem wersalskim zwieńczyły starania wielu pokoleń Polaków o przywrócenie Rzeczypospolitej na mapy Europy.
Określisz, jakie były oczekiwania Polaków odnośnie do powojennych granic ich państwa.
Sprawdzisz, czy oczekiwania co do kształtu granic zostały spełnione.
Ocenisz, w jakim stopniu traktat wersalski był sukcesem polskiej dyplomacji.
Powiew zmian w Europie
Zaznacz zdania, których prawdziwość można potwierdzić na podstawie poniższych map.
Początek zmagań dyplomatycznych
17 listopada 1918 r. oficjalnie władzę nad wojskiem niepodległego państwa polskiego przejął Józef Piłsudski, a tekę premiera objął Jędrzej Moraczewski. Jedynie Niemcy uznały nowy rząd, co źle wpływało na odbiór sprawy polskiej przed zbliżającą się konferencją pokojową w Paryżu. Politycy brytyjscy, francuscy czy włoscy upatrywali polskiego przedstawicielstwa za granicą w Komitecie Narodowym Polskim (KNP), który dzięki zorganizowaniu Armii Polskiej we Francji i sprawnej dyplomacji zyskał przychylność Zachodu. Oficjalna nota wysłana z Warszawy z prośbą o wymianę przedstawicieli dyplomatycznych pozostała bez odpowiedzi. W tej sytuacji, dla dobra sprawy, rząd w kraju i KNP postanowili się porozumieć. Na początku 1919 r. delegacja z Warszawy przybyła do Paryża, gdzie odbyły się trzydniowe negocjacje z członkami KNP. W ich wyniku Moraczewski zrezygnował z funkcji premiera na rzecz polskiego pianisty i kompozytora oraz działacza niepodległościowego Ignacego Jana Paderewskiego, który dodatkowo objął resort ministerstwa spraw zagranicznych. Oprócz decyzji o ustanowieniu ponadpartyjnego gabinetu negocjatorzy zdecydowali również, że to Paderewski i prezes KNP Roman Dmowski będą reprezentować Polskę na paryskiej konferencji.
Napisz, dlaczego konferencja nie miała charakteru otwartego, a organizatorzy kontrolowali listę uczestników?
Oficjalne otwarcie paryskiej konferencji pokojowej nastąpiło 18 stycznia 1919 r., jednak Paderewski przyjechał do Francji z opóźnieniem, na co wskazuje data doręczenia mu przepustki − 1 kwietnia 1919 r. Wobec nieobecności premiera polskie postulaty przedstawił samodzielnie Roman Dmowski, który wykazał się dużym talentem oratorskim oraz zabłysnął znajomością języków francuskiego i angielskiego. W swojej przemowie mówił o Polsce obejmującej:
Wielkopolskę,
Pomorze Gdańskie z Toruniem, Bydgoszczą, Gdańskiem i Elblągiem,
Powiśle,
Warmię i Mazury,
Górny Śląsk,
część Dolnego Śląska,
Królestwo Polskie (bez ziemi suwalskiej),
gubernię witebską,
gubernię wołyńską,
część guberni podolskiej (z Kamieńcem Podolskim i Płoskirowem),
Galicję,
znaczne obszary Śląska Cieszyńskiego,
część Orawy i Spisza.
Początkowo stanowisko polskie dotyczące granicy zachodniej spotkało się z akceptacją Rady Dziesięciu. Odrzucono tylko sugestie dotyczące skrawków Pomorza Zachodniego i Dolnego Śląska. Plebiscyt, w którym to ludność na drodze głosowania zadecydowałaby o przynależności zamieszkiwanych przez nią terenów, miał się odbyć wyłącznie na Mazurach. Z takim scenariuszem nie zgadzał się jednak brytyjski premier David Lloyd George, który uważał, że jego realizacja przyczyni się do nadmiernego osłabienia Niemiec i zaburzenia równowagi sił w Europie.
Efekt dyplomacji
Podpisany 28 czerwca 1919 r. traktat wersalski uznawał Niemcy za winne rozpętania wojny i narzucał na nie wiele obciążeń. Polsce przyznawał terytorium o łącznej powierzchni 45 463 kmIndeks górny 22, na którym żyło nieco ponad 3 mln mieszkańców. W granicach II Rzeczypospolitej znalazły się zachodnia część Wielkopolski (bez Wschowy, Babimostu, Międzyrzecza i Skwierzyny) oraz większa część Prus Królewskich. Gdańsk nie trafił ani do Niemiec, ani do Polski − został Wolnym Miastem pod nadzorem Ligi Narodów. Przynależność państwową Warmii, Mazur i Górnego Śląska miały z kolei rozstrzygnąć plebiscyty. Polacy zobowiązali się do wypłacenia Niemcom odszkodowań za przejęty majątek państwowy w zaborze pruskim oraz spłaty proporcjonalnej do zajętego obszaru części ich przedwojennego zadłużenia. Tak jak inne nowo powstałe państwa Polska podpisała tzw. mały traktat wersalski, w którym zapewniała zamieszkującym ją mniejszościom narodowym i religijnym równouprawnienie, swobodę używania swojego języka, możliwość zakładania i prowadzenia własnych szkół oraz instytucji kulturalnych. Kontrolę nad egzekwowaniem zapisów traktatu sprawowała delegacja międzynarodowa, a przedstawiciele mniejszości mogli kierować skargi przeciwko Rzeczypospolitej bezpośrednio do Rady Ligi Narodów. Wielu Polaków na emigracji i w kraju krytykowało postanowienia traktatu wersalskiego, zwłaszcza traktat mniejszościowy, umożliwiający ingerencję instytucji międzynarodowych w wewnętrzne sprawy Polski, ale ostatecznie 31 lipca 1919 r., po burzliwej debacie, sejm ratyfikował pokój z Niemcami.
Mapa interaktywna
Zapoznaj się z mapą interaktywną oraz filmem i wykonaj kolejne polecenia.
Art. 90 traktatu wersalskiego: Polska obowiązuje się pozwolić na wywóz do Niemiec produktów kopalnianych z całej części Śląska Górnego, odstąpionej Polsce na mocy niniejszego Traktatu. Produkty te będą wolne od wszelkich opłat wywozowych i wszelkich innych ciężarów lub ograniczeń wywozowych. Korytarz polski. Art. 89 traktatu wersalskiego: Polska obowiązuje się udzielić wolności tranzytu osobom, towarom, okrętom, statkom, wagonom i transportom pocztowym, przechodzącym tranzytem z Prus Wschodnich do reszty Niemiec lub odwrotnie, przez terytorium Polski […]. Towary tranzytowe będą wolne od wszelkich opłat celnych oraz innych podobnych. Wolność tranzytu będzie się rozciągała także na komunikację telegraficzną i telefoniczną na warunkach określonych w Konwencjach, przewidzianych artykułem 98. Warmia i Mazury. Art. 94 traktatu wersalskiego: Na obszarze objętym południową granicą Prus Wschodnich, oznaczoną w artykule 28 Części II (Granice Niemiec) niniejszego Traktatu, a linią opisaną poniżej, mieszkańcy będą powołani do oznaczenia przez głosowanie Państwa, z którym pragną być połączeni: linię tę stanowi granica zachodnia i północna obwodu (Regierungsbezirk) olsztyńskiego aż do jej zetknięcia się z granicą powiatów (Kreise): oleckiego i węgoborskiego, od tego miejsca granica północna powiatu (Kreis) oleckiego aż do zetknięcia się z dawną granicą Prus Wschodnich. Wolne Miasto Gdańsk. Art. 100 traktatu wersalskiego: Niemcy zrzekają się na rzecz Głównych Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych wszystkich praw i tytułów do terytorium, objętego przez następujące granice: od morza Bałtyckiego na południe aż do punktu zetknięcia się głównych koryt żeglownych Nogatu i Wisły (Weichsel).
Art. 102 traktatu wersalskiego: Główne Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone zobowiązują się utworzyć z miasta Gdańska wraz z terytorium oznaczonym w art. 100 wolne miasto. Będzie ono oddane pod ochronę Związku Narodów.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1XZLQXEVZC8M
Film przedstawiający podpisanie traktatu pokojowego w Wersalu.
Wyjaśnij, z czego wynikały skrajnie różne reakcje na zakończenie I wojny światowej we Francji i w Niemczech.
Wymień zagrożenia, jakie niosły ze sobą postanowienia traktatu wersalskiego dla Polski.
Problemy pozostały...
W traktacie wersalskim nie było mowy o losach granic południowo‑wschodniej i wschodniej. Znalazło się w nim jedynie postanowienie, że granice Polski, których nie określono podczas konferencji pokojowej, „będą oznaczone później przez Główne Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone”. Rada Ambasadorów uznała przynależność Galicji Wschodniej i części Śląska Cieszyńskiego do Polski w marcu 1920 r. Na wschodzie ostateczne rozstrzygnięcia przyniosły starcia z Ukraińcami i wojna polsko‑bolszewicka (w latach 1919−1921).
Trenuj i ćwicz
Przenieś w odpowiednie miejsca tabeli imiona i nazwiska uczestników paryskiej konferencji pokojowej.
Zapoznaj się z mapami, a następnie wykonaj polecenie.
Przyporządkuj warunki traktatu wersalskiego do państw, które zobowiązały się je spełnić. Nazwy państw zostały celowo usunięte z treści źródła, a pisownię zmodernizowano.
W art. 93 traktatu wersalskiego Polska zapewniała zamieszkującym ją mniejszościom prawa i swobody. Szczegóły precyzował podpisany tego samego dnia tzw. mały traktat wersalski. Na jego mocy osoby, które czuły się dyskryminowane, mogły odwoływać się do Ligi Narodów z pominięciem sądów krajowych. W Europie analogiczne traktaty podpisały jedynie: Rumunia, Grecja, Czechosłowacja, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Wyjaśnij, dlaczego opinia publiczna w Polsce mogła uznawać traktat mniejszościowy za krzywdzący.
Na podstawie osi czasu wyjaśnij, dlaczego w czasie konferencji pokojowej w Paryżu zabrakło reprezentacji Rosji, i wytłumacz, co to oznaczało dla Polski.
Zaproponuj tezę, którą można postawić na podstawie poniższego fragmentu opracowania historycznego.
[Postawa rządu francuskiego] streszczała się w dążeniu do maksymalnego osłabienia Niemiec – na ile to tylko będzie możliwe. Wszystko to po to, aby nie odzyskały one wiodącego stanowiska w kontynentalnej Europie i aby trudniej im było pomyśleć w przyszłości o skutecznym rewanżu za klęskę poniesioną w roku 1918. Nie mogło to nastąpić inaczej jak na drodze przyłączenia przynajmniej dużej części ziem polskich zagarniętych w rozbiorach przez Prusy do odrodzonej Polski, a ponadto przyznanie jej jeszcze Górnego Śląska. [...]
Na rzecz Polski działał jeszcze jeden czynnik. Otóż stanowiła ona geopolityczny bufor między bolszewicką Rosją a ogarniętą przez zbrojne wystąpienia komunistyczne Rzeszą Niemiecką. Połączenie sił obydwu tych rewolucji niosło Europie duże niebezpieczeństwo. [...]
Brytyjski imperialny punkt widzenia sprzeciwiał się tworzeniu małych państw narodowych. Akceptowano je z przymusu, jeśli już stały się nieuniknioną rzeczywistością. Zasadniczą motywacją rządu brytyjskiego, którego stanowisko w przedmiocie wielkich zagadnień międzynarodowych zostało silnie podporządkowane zapatrywaniom osobistym premiera Lloyd George’a, była nie tyle obrona „równowagi sił” w Europie, ile przede wszystkim niedopuszczenie do nadmiernego osłabienia Niemiec, tak aby nie stworzyć z nich „zdegradowanego mocarstwa” i nie przygotować w ten sposób nowej wojny europejskiej. [...]
Niemcy i Rosja (w przyszłości niekomunistyczna) nie powinny być nadmiernie poszkodowane na rzecz nowego państwa polskiego. To poszkodowanie – im większe by ono było – jawiło się twórcom polityki brytyjskiej podstawową przesłanką do zbliżenia Berlin‑Moskwa w przyszłości. Zbliżenie takie zaś oznaczałoby nieuniknioną wojnę na wielką skalę. [...] Dla Brytyjczyków nie było potrzeby degradować Niemcy, usuwając je z grona wielkich mocarstw, skoro przegrały wojnę, utraciły flotę wojenną i miały oddać swego kolonie.
Źródło: Marek Kornat, Mocarstwa zwycięskie wobec sprawy polskiej u kresu Wielkiej Wojny, Muzeum Historii Polski, tekst dostępny online: muzhp.pl.
Traktat wersalski był wielkim zwycięstwem polskiej dyplomacji. Ustosunkuj się do tak postawionej tezy.
Słownik
(z franc. entente – porozumienie, sojusz) również trójporozumienie; nazwa sojuszu utworzonego przez Francję, Rosję i Wielką Brytanię przed I wojną światową
organizacja utworzona przez polskich polityków 15 sierpnia 1917 r. w Lozannie; w jej skład wchodzili przede wszystkim członkowie Narodowej Demokracji i Stronnictwa Polityki Realnej, m.in. Roman Dmowski (przewodniczący), Ignacy Jan Paderewski, Maurycy Zamoyski, Mikołaj Potocki. KNP dążył do odbudowania państwa polskiego przy pomocy ententy; sprawował polityczną kontrolę nad Armią Polską we Francji; był uznawany za oficjalną reprezentację Polski przez rządy Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i USA
(ang. League of Nations, franc. Société des Nations) organizacja międzynarodowa powstała z inicjatywy prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona na mocy traktatu wersalskiego; w latach działalności (1920−1946) jej celem było utrzymanie pokoju i rozwój współpracy międzynarodowej; siedzibę miała w Genewie
również: Konferencja Ambasadorów; organ powołany po I wojnie światowej przez zwycięskie mocarstwa; w jej skład wchodzili paryscy ambasadorowie Wielkiej Brytanii, Włoch, Japonii i USA (później Belgii) oraz przedstawiciel Francji; działała w latach 1920−1926 (formalnie do 1931 r.), a do jej głównych zadań należało uzgadnianie wspólnego stanowiska mocarstw odnośnie do bieżących spraw międzynarodowych
szefowie rządów oraz ministrowie spraw zagranicznych wielkich mocarstw: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii; w czasie konferencji pokojowej w Paryżu to do niej należał rozstrzygający głos we wszystkich kwestiach; w rzeczywistości największe wpływy miała „wielka trójka”: prezydent USA Thomas Woodrow Wilson, premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George oraz premier Francji Georges Clemenceau
jeden z najważniejszych organów Ligi Narodów; podejmowała decyzje w sprawach mogących zagrozić pokojowi na świecie po I wojnie światowej; zadania Rady nie były ściśle określone, przez co jej działania często kolidowały z działaniami Zgromadzenia Ligi; początkowo w jej skład wchodziło 4 stałych członków (Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia) oraz 12 niestałych członków, którzy byli wybierani na trzyletnią kadencję, później grono to systematycznie się powiększało