R1RV7FNRRBV73
Ilustracja przedstawia grupę ludzi rozmawiających ze sobą. Ludzi ubrani są w grube zimowe stroje. Na pierwszym planie widoczny jest mężczyzna z kwiatami oraz kobieta w futrze i kapeluszu. Za nią stoi dwóch mężczyzn. W centralnej części tłumu stoi siwy, starszy mężczyzna z długimi włosami do ramion oraz z wąsem, w dłoniach trzyma cylinder. Za mężczyzną stoi grupa innych mężczyzn.

Narodziny nowoczesnego państwa polskiego 

Przyjazd Ignacego Paderewskiego do Poznania, 27 grudnia 1918 r.
Źródło: Zbiory Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Powstanie wielkopolskie

Tradycja pozytywistycznej pracy u podstaw, w XIX w. zapoczątkowanej i najszerzej rozwiniętej w zaborze pruskim, bez wątpienia przyczyniła się do sukcesu jednego z niewielu zwycięskich polskich powstań – powstania wielkopolskiego. Dzięki ekonomicznemu i edukacyjnemu przygotowaniu ludności, a także rozwojowi kulturalnemu Polacy na tym terenie stanowili świadomą narodowo oraz solidarną grupę. W 1917 r. w Poznaniu pochód z okazji rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki zgromadził 15 tys. osób, a w 1918 r. zdołano utworzyć Polską Organizację Wojskową Zaboru Pruskiego. Kiedy 26 listopada 1918 r. do Poznania przybył Ignacy Paderewski, Wielkopolanie byli już gotowi do walki i przejęcia władzy.

R13L75NDO53CB1
Linia chronologiczna przedstawia: 1914- 1918 I wojna światowa, 11 XI 1918 odzyskanie niepodległości przez Polskę, podpisanie rozejmu w Compiegne, 22 XI 1918 wydanie dekretu ustanawiającego Piłsudskiego Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, 3- 5 XII 1918 zwołanie sejmu dzielnicowego i powołanie Naczelnej Rady Ludowej, 26 XII 1918 przybycie Ignacego Paderewskiego do Poznania, 27 XIII 1918 wybuch powstania wielkopolskiego, 16 I 1919 utworzenie rządu Ignacego Paderewskiego, 16 II 1919 pospisanie polsko- niemieckeigo rozejmu w Trewirze, I 1920 oficjalnie przyłączenie wielkopolski do państwa polskiego, 1 IX 1939 rozpoczęcie II wojny światowej.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele

  • Wskażesz, co przesądziło o tym, że powstanie wielkopolskie było pierwszym polskim zrywem niepodległościowym, który się udał.

  • Opiszesz, dlaczego doszło do wybuchu powstania, a powstańcy musieli samodzielnie stawić czoło zaborcom.

  • Wyjaśnisz, jakie znaczenie miało powstanie wielkopolskie dla Polaków po zakończeniu I wojny światowej.

1
Polecenie 1

Zaznacz na ilustracji,  na postawie tekstu źródłowego, w odpowiednim miejscu cztery elementy munduru powstańca wielkopolskiego: rogatywka, litewka, trefl (jako oznaka stopni), orzełek.

1
Józef Dowbor-Muśnicki Moje wspomnienia

Niemcy pozostawili w Poznaniu znaczne zapasy odzieży i materiałów. Oczywiście kolory ich nie odpowiadały naszym gustom, a krój gotowego umundurowania – narodowym upodobaniom. Ale brakowało pieniędzy i czasu na tworzenie czegoś odrębnego. Bić się w „cywilu” nie było można, bo to robiło z nas franc‑tireurs, tj. ludzi wyjętych spod prawa wojny. Dlatego nie zastanawiałem się długo nad wyborem stroju. Nie wziąłem na wzór umundurowania wojsk Księstwa Kongresowego, bo „pachniało Moskalem” i nie było dostosowane do wymogów czasów obecnych. Zatrzymałem się na nieco zmodyfikowanej niemieckiej „litewce”, pozostawiając przyjętą przez powstańców dwubarwną wstążkę na kołnierzu. Za ubiór galowy obrałem rogatywkę, a nie maciejówkę.

CART25 Źródło: Józef Dowbor-Muśnicki, Moje wspomnienia, Poznań 2013, s. 289–291.
REZD9AAMNBB5O
Zdjęcie przedstawia mundur jako eksponat w kolekcji muzealnej. Zachowała się tylko jego górna część. Marynarka jest koloru zielonego, czerwone elementy w postaci pasków ozdobnych występują przy rękawach, klapach kieszeni, na ramionach. Cały zapinany jest na guziki, z prawej strony. Na manekinie czapka z daszkiem. Nad nim czerwony pasek oraz przypinka z orłem.
Mundur powstańca wielkopolskiego.
Źródło: Maciej Szczepańczyk, wikipedia.org, licencja: CC BY 3.0.

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.

1
Józef Dowbor-Muśnicki Moje wspomnienia

Niemcy pozostawili w Poznaniu znaczne zapasy odzieży i materiałów. Oczywiście kolory ich nie odpowiadały naszym gustom, a krój gotowego umundurowania – narodowym upodobaniom. Ale brakowało pieniędzy i czasu na tworzenie czegoś odrębnego. Bić się w „cywilu” nie było można, bo to robiło z nas franc‑tireurs, tj. ludzi wyjętych spod prawa wojny. Dlatego nie zastanawiałem się długo nad wyborem stroju. Nie wziąłem na wzór umundurowania wojsk Księstwa Kongresowego, bo „pachniało Moskalem” i nie było dostosowane do wymogów czasów obecnych. Zatrzymałem się na nieco zmodyfikowanej niemieckiej „litewce”, pozostawiając przyjętą przez powstańców dwubarwną wstążkę na kołnierzu. Za ubiór galowy obrałem rogatywkę, a nie maciejówkę.

CART25 Źródło: Józef Dowbor-Muśnicki, Moje wspomnienia, Poznań 2013, s. 289–291.
Polecenie 2
RDUTDTFS1OL8X
(Uzupełnij).

Jak doszło do powstania wielkopolskiego?

R1TSF97ACFUP11
Strona z gazety The New York Times. Na jej stronie informacja o rozejmie.
Strona tytułowa „The New York Times” obwieszcza rozejm w Compiègne. 
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Już latem 1918 r., po załamaniu się frontu zachodniego, stało się jasne, że Niemcy przegrają wojnę. Porażkę ponieśli jednak tylko na zachodzie, a na wschodzie ziemie polskie wciąż znajdowały się w ich rękach. W takich warunkach doszło do rozmów w sprawie zawieszenia broni między mocarstwami zwycięskimi a Niemcami. Polacy z zaboru pruskiego liczyli, że kraje ententy podyktują twarde warunki przegranym i każą wycofać wojska niemieckie z Wielkopolski, Pomorza oraz Śląska. Wśród sojuszników nie było jednak zgody w tej kwestii. O ile Francja zaproponowała cofnięcie Niemców do granicy z 1772 r., o tyle Wielka Brytania sprzeciwiła się tym planom, nie chcąc doprowadzić do całkowitego osłabienia państwa niemieckiego, a przez to nadmiernego wzmocnienia Francji. Państwa ententy dążyły tym samym do zachowania równowagi sił w Europie, obawiając się uzyskania hegemonii przez jeden ze zwycięskich krajów. W dniu 11 listopada 1918 r. doszło do podpisania rozejmu w Compiègne, podczas którego ustalono tymczasową granicę Niemiec według stanu sprzed sierpnia 1914 r., ale Niemcy nie podpisały układu o bezwarunkowej kapitulacji. Kwestię ziem zaboru pruskiego odłożono na zbliżającą się konferencję pokojową.

Dyplomacja

Polscy przywódcy na terenie zaboru pruskiego postanowili wziąć sprawy w swoje ręce, nie czekając na decyzję, która mogła okazać się dla nich niekorzystna. Wiedzieli jednak, że bez pomocy z zewnątrz – głównie państw ententy – nie odniosą sukcesu. W przypadku niepowodzenia powstańcy byliby skazani na represje niemieckie, straciliby też w oczach zachodnich sojuszników. Nie mogli liczyć także na wsparcie marszałka Józefa Piłsudskiego, który wszystkie siły skupił na obronie granicy wschodniej, zgadzając się, aby sytuacja Wielkopolski została rozstrzygnięta podczas konferencji pokojowej. Obrano więc strategię lawirowania: z jednej strony potajemnie przygotowywano ludność, poprzez jej edukowanie, uświadamianie narodowe oraz zbieranie żołnierzy zdolnych do walki, a z drugiej – oficjalnie zapewniano władze niemieckie, że o żadnym powstaniu nie ma mowy.

Wraz z zakończeniem wojny oraz kształtowaniem się państwa polskiego priorytetem dla polskich działaczy stało się powołanie organu politycznego, który sprawowałby tymczasową władzę na terenie zaboru pruskiego. W dniu 14 listopada 1918 r. wyłoniono trzyosobowy zespół w składzie: ks. Stanisław Adamski (Wielkopolska), Wojciech Korfanty (Śląsk) i Adam Poszwiński (Kujawy). Na 3–5 grudnia zwołano Sejm Dzielnicowy, podczas którego wyłoniono Naczelną Radę Ludową, pełniącą funkcję lokalnego rządu. Organizacja składała się przede wszystkim z przedstawicieli Narodowej Demokracji, uznawała zwierzchność Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu.

RUHS3KDRZACHC
Zdjęcie przedstawia grupę kilkudziesięciu osób pozującą do fotografii, ustawionych w trzy rzędy. W grupie dominują mężczyźni, tylko w pierwszym rzędzie widoczne są dwie kobiety. Mężczyźni ubrani są w garnitury, a kobiety w długie suknie.
Naczelna Rada Ludowa, 1918 rok.
Źródło: Zbiory Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

W ostatnich tygodniach przed wybuchem powstania sytuacja między Polakami a Niemcami stawała się coraz bardziej napięta. Tak Karol Rzepecki, członek Naczelnej Rady Ludowej, wspominał panującą wówczas atmosferę: Niemcy nie mogli strawić uchwał Sejmu [Dzielnicowego] i rozpoczęli grę tarć, prowokacji i zaczepek. Ale Polacy, jakkolwiek żyli w stanie silnego podniecenia umysłów, panowali nad sobą, uznając władzę Naczelnej Rady Ludowej, i nie reagowali na ogół na prowokacyjne pochody, śpiewy i wiece załogi niemieckiej, uczniaków i urzędników hakatystów. Czasem jeno POWZP [Polska Organizacja Wojskowa Zaboru Pruskiego] wywoływała wśród nas obawy i niepokój tajemniczymi swymi wyprawami po przybory wojskowe lub broń. Częściowo kończyły się one dobrym wynikiem, czasem też strzelaniną i aresztowaniami. Niemcy byli świadomi tych incydentów i stawali się czujnymi. Z czasem przybierali wobec nas coraz bardziej prowokacyjną postawę. Atmosfera stawała się duszna. Wtajemniczeni czuli, że lada dzień może dojść do wybuchu.*

Indeks górny *Cytowany fragment za: Oswobodzenie Poznania (według Karola Rzepeckiego) [w:] Rocznice narodowe. Wskazówki i materjały potrzebne dla urządzających obchody narodowe, oprac. M.Bogusławska, Lwów i Warszawa 1926, s.63. Indeks górny koniec

Przyjazd Paderewskiego do Poznania i wybuch powstania

R1GBOLA5SZLF51
Ilustracja przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Ma on siwe włosy do ramion, mocne rysy twarzy, wydatny nos oraz wąsy. Ubrany jest w garnitur.
Ignacy Jan Paderewski.
Źródło: dostępny w internecie: polona.pl, domena publiczna.

Przełomowym okazał się dzień 26 grudnia 1918 r.: Ignacy Paderewski, członek Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu oraz uznany na świecie kompozytor i pianista, zmierzał do Warszawy, aby porozumieć się z Józefem Piłsudskim w sprawie utworzenia ogólnonarodowego rządu. Po drodze postanowił zatrzymać się w Poznaniu, wiedząc, że jako osoba związana z endecją spotka się tu z przychylnym przyjęciem. Faktycznie, Polacy tłumnie zebrali się na ulicy pod hotelem Bazar, w którym zatrzymał się Paderewski. Krótko przemówił do zebranych i mimo iż starał się powściągać emocje, rozniecił patriotyczne uczucia Polaków, a jego przyjazd stał się iskrą, która ostatecznie doprowadziła do wybuchu powstania.

R1HL43BHVH8ZN
Ilustracja przedstawia budynek starego hotelu. Jest to budynek przypominający kubaturą dużą kamienicę o wysokości trzech pięter. Ma on bogato zdobioną fasadę. Na dole budynku znajdują się sklepy. Przed budynkiem znajduje się ruchliwa ulica po której spacerują ludzie.
Widok na hotel Bazar w Poznaniu. To, że Ignacy Paderewski zatrzymał się w tym hotelu, to nie przypadek. Poszukaj informacji na temat jego historii.
Źródło: dostępny w internecie: fotopolska.eu, tylko do użytku edukacyjnego.
R173TLL2LF7DD1
Ilustracja przedstawia wojskowego w mundurze. Jest on ubrany w mundur przepasany w pasie skórzanym pasem. Na piersiach ma zawieszone medale. Ma on okrągłą twarz, z gładko zaczesanymi włosami na bok oraz małym wąsem.
Mjr Stanisław Taczak, dowódca powstania. Nominację na majora otrzymał wraz ze stanowiskiem tymczasowego przywódcy powstania. W 1924 r. Taczak awansował na stopień generała brygady. Na zdjęciu ma na sobie mundur  generalski.
Źródło: Wikipedia Common, domena publiczna.

Następnego dnia w odpowiedzi na entuzjastyczne powitanie Paderewskiego przez Polaków Niemcy zorganizowali kontrmanifestację. Przeszli ulicami Poznania, prowokując swoim zachowaniem, oraz ostrzelali hotel Bazar. Doszło do pierwszych starć pomiędzy obiema grupami. Do dziś nie wiadomo, kto pierwszy strzelił. Był to jednak sygnał do rozpoczęcia walk. Przebywający wówczas na urlopie w Poznaniu kpt. Stanisław Taczak, oficer Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, objął dowództwo nad powstańcami.

Pierwsze powstańcze sukcesy

R2SLKM8FNKXU11
Ilustracja przedstawia jedną stronę druku odezwy wydanej przez Komisariat Naczelnej Rady Ludowej.
Odezwa Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej. 
Źródło: Zbiory Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Powstańcy początkowo nie stanowili regularnych oddziałów, składali się z kilku grup, głównie członków Polskiej Organizacji Wojskowej oraz Straży Ludowej, powstałej w listopadzie w celu utrzymania porządku w mieście. Wojsko było uzbrojone, z tego powodu, że ci żołnierze, którzy wracali z wojska niemieckiego, przybywali do domu z bronią. Poza tym dużo powstańców kupowało bagnety i karabiny od żołnierzy niemieckich, którzy wracali także do domu. Tak że mniej więcej połowa powstańców była uzbrojona w karabiny i bagnety, a druga połowa posługiwała się staroświecką naszą bronią, tj. kosą i widłami – relacjonował kpt. Stanisław Taczak.

R7G5KCFMNDPOJ1
Ilustracja przedstawia żołnierza. Jest to mężczyzna w średnim wieku z wąsem, ma zamyśloną twarz. Siedzi na krześle ubrany jest w mundur, na głowie ma wojskową czapkę z orłem białym.
Gen. Józef Dowbor‑Muśnicki, dowódca Armii Wielkopolskiej. 
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Poznań został sprawnie opanowany w ciągu kilku dni, a powstanie rozprzestrzeniło się wkrótce na znaczną część Wielkopolski. Po pierwszych sukcesach 3 stycznia 1919 r. Naczelna Rada Ludowa podjęła decyzję o przejęciu oficjalnie władzy w Poznańskiem. Dzięki zaskoczeniu Niemców pierwsze tygodnie były zwycięskie dla powstańców, jednak później napotykali coraz silniejszy opór – Niemcy przeszli do kontrofensywy.

W połowie stycznia 1919 r. kpt. Taczak przekazał dowództwo gen. Józefowi Dowborowi‑Muśnickiemu. Głównym celem bardziej doświadczonego generała stało się utworzenie armii zawodowej; początkowo z ochotników, następnie dzięki powszechnej mobilizacji. Dnia 26 stycznia żołnierze złożyli uroczystą przysięgę.

R1DGMAT9CXD47
Ilustracja przedstawia grupę żołnierzy - ośmiu. Są oni ubrani w stroje wojskowe, a środkowy żołnierz również w płaszcz zimowy. Stoją oni ustawieni równo w rzędzie, pozują do fotografii, na tle budynku mieszkalnego.
Powstańcy wielkopolscy. 
Źródło: Radomil, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ilustracja interaktywna

Zapoznaj się z mapą oraz opisami zaznaczonych na niej głównych walk, które stoczono podczas powstania wielkopolskiego. Wykonaj polecenia
R1N2LLB2AS9Z7
Mapa przedstawia powstanie wielkopolskie. Ziemie wyzwolone w listopadzie 1918 roku zajmowały wschodnią część Polski od Sierpca, przez Płock po Kalisz, Sieradz. Główna siedziba dowództwa powstania Poznań. Miejscowości zajęte przez [powstańców do końca 1918 roku: Wągrowiec, Oborniki, Środa, Witkowo, Szamotuły, Wronki, Gostyń, Grodzisk, Kościan. Kierunki działań wojsk powstańczych: Szubin, Nakło w centralnej Polsce oraz Gostyń, Kościan, Krotoszyn na południowy- zachód. Siedziby dowództwa wojsk niemieckich: Bydgoszcz. Garnizony niemieckie: Bydgoszcz, Milicz, Rawicz, Leszno, Zbąszyń. Kierunki działań wojsk niemieckich: z południa na Kopanicę, Leszno oraz z Bydgoszczy na Szubin. Starcia zbrojne: Rynarzewo, Inowrocław, Zdziechowa Poznań, Rawicz, Kobyla Góra, Zbąszyń, Osieczna, Chodzież, Nakło. Ziemie przyznane Polsce traktatem wersalskim 28 VI 1919 rok: centralna i południowa Polska od Chełmna po Kępno. Powstanie wielkopolskie 1. Walki o Rawicz W powiecie racławickim decyzję o przyłączeniu się do powstania podjęto 5 stycznia 1919 r.; walki o Rawicz składają się właściwie na dwa główne starcia, do których doszło w dniach 3–4 lutego i 5–6 lutego 1919 r., oba zakończyły się niepowodzeniem powstańców. 10 lutego stoczono kolejną krwawą walkę, jednak ostatecznie obie strony zachowały dotychczasowe pozycje. Mimo to 17 stycznia 1920 r. Rawicz, na mocy traktatu wersalskiego, znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej. Rawicz
Powstańcy wielkopolscy w okopach.
„Nadszedł dzień 10 lutego, jeden z najcięższych z całego naszego powstania. Już w niedzielę dnia 9 lutego wieczorem dowiedziała się Słupia przez dezertera z niemieckich wojsk rawickich, że planowany jest na jutro ogólny atak Niemców na całym froncie od Widaw do Słupi, dano o tym znać i do koźmińskiej kompanii, która stała w Zielonej Wsi i Stwolnie, lecz tam zlekceważono sobie to ostrzeżenie, podczas gdy wojsko nasze leżące w Słupi w nocy jeszcze okopami, rowami od strony Sikorzyna i Stwolna się zabezpieczyło. […] Rychło rano Niemcy z dwóch stron uderzyli równocześnie. […] Po krótkiej wymianie strzałów nasze wojska, widząc niemiecką przewagę, nie tylko cofać się, ale uciekać poczęły. […] Zaczął się potem straszny rabunek, po wszystkich chałupach brano, co tylko w ręce wpaść mogło, i to nie tylko wojsko niemieckie, lecz niemieccy chłopi okoliczni rabowali”., Zdjęcie przedstawia żołnierzy przemierzające las między pagórkami. 2. Walki o Zbąszyń i Kopanicę Zbąszyń stanowił silny garnizon opanowany przez ludność niemiecką; 5 stycznia powstańcy podjęli pierwsze próby przejęcia miasta, skończyły się one niepowodzeniem. Do decydującego starcia doszło 11 stycznia, najpierw próbowano opanować Zbąszyń – bez skutku, natomiast powodzeniem zakończyły się walki o Kopanicę.zbaszyn
Widok Zbąszynia w 1916 r.
„Gdy naznaczony był drugi atak na Zbąszyń, zorganizowany i kierowany przez Kazimierza Zenktelera, kompania bukowska została rozbita na dwie grupy. Ja należałem do grupy liczącej około 100 ludzi pod dowództwem nauczyciela Franciszka Szulca z Dobrej. Oddział nasz wyruszył przez Przyprostynię w kierunku miasta, aby stąd zaatakować dworzec. Rozstawieni byliśmy w ten sposób, że co kroków szedł jeden powstaniec. W ten sposób weszliśmy do miasta około godz. 4‑5 rano. Po drodze wstąpiliśmy do kościoła ewangelickiego sprawdzić, czy nie ma tam Niemców. Wspólnie ze mną byli: Józef Krzyżański i Stefan Piszczyński (obaj z Kalwy) oraz Józef Pempera z Godziszczka. Gdy weszliśmy na wieżę kościelną, to zauważyliśmy w oknie kulomiot. Natomiast za filarem stał ukryty pastor niemiecki. Pastora aresztowano i odesłano do Buku, a kulomiot ustawiliśmy na ulicy w kierunku dworca, skąd zmuszeni byliśmy ostrzeliwać się przed nadchodzącymi opancerzonymi Niemcami. Gdy byliśmy koło tartaku, to zauważyliśmy, że mączkarnia się pali. Nie mogliśmy jednak ruszyć do ataku na dworzec, gdyż Niemcy od strony dworca skierowali na nas bardzo silny ogień. Oddział nasz zmuszony był opuścić miasto i wycofać się do Chrośnicy”., Ilustracja przedstawia most wiodący do miasta. Pod nim płynie rzeka. Widoczne są młyny, wieże kościoła, zabudowa miejska. Nad miastem zachodzi słońce. 3. Walki w Poznaniu 27 grudnia, nazajutrz po wizycie Paderewskiego, rozpoczęło się powstanie wielkopolskie. Już po kilku dniach Poznań był wolny i najważniejsze budynki oraz część fortyfikacji zostały przejęte przez Polaków. Do legendy przeszło zajęcie lotniska na Ławicy, które stanowiło ostatni punkt oporu Niemców w mieście. Na jego opanowanie wystarczyło powstańcom kilkadziesiąt minut.poznan
Paderewski przybywa do Poznania.
„Pod osłoną nocy Andrzej Kopa, Kowalski i Piniecki, działając zgodnie z planem Palucha, otoczyli swoimi ludźmi Ławicę, poprzecinali kable elektryczne oraz telefoniczne i przeprowadzono atak. Natarcie trwało około godziny. Zginęło dwóch Niemców i było kilku rannych po naszej stronie. Nieżychowski czuwał przy swoich dwóch armatach. Ponieważ natarcie przedłużało się, Paluch dał rozkaz Nieżychowskiemu i po kilku cennych strzałach artylerii niemiecka załoga Ławicy poddała się. […] Do naszych rąk dostał się cenny materiał wojenny, między innymi około stu samolotów […]”., Na zdjęciu Józef Piłsudski w towarzystwie napotkanych ludzi. Ściągnął właśnie z głowy kapelusz. Tłum spogląda na niego życzliwie. 4. Walki o Chodzież 6 stycznia 1919 r. powstańcy zajęli Chodzież, a już dwa dni później, 8 stycznia 1919 r., stoczyli z Niemcami o miasto jedną z najkrwawszych bitew powstania wielkopolskiego, która zakończyła się polskim zwycięstwem. Wkrótce Dowództwo Główne podjęło decyzje o opuszczeniu miasta z powodu konieczności odparcia ataku w innym miejscu. Chodzież znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej rok później.chodziez
Chodzież na pocztówce z 1915 r.
„Szykowała się wiara na Niemca, zleciało się powstańców dość, ale brakowało broni i naboi – wspominał Stanisław Nowicki. – Powstańcy w Budzyniu to wszystko weterani wojenni, żołnierz doświadczony: wiedział dobrze jak jest Niemiec uzbrojony. Jednak przewaga była po naszej stronie – nie zbrojna, ale duchowa. Był taki zapał, że za Polskę to wiara szła prawie że z gołymi pazurami […]. Nasze hasło «Niech żyje Polska!» to nie usta mówiły, to krzyczało serce”., Zdjęcie przedstawia ulicę w mieście. Dwie kobiety w sukniach z żabotem, w kapeluszach. Przechadzają się po mieście. Pod kamieniczkami mężczyźni spoglądają w ich stronę. 5. Walki o Inowrocław 5 stycznia 1919 r. odbyły się zacięte walki o Inowrocław, zakończone zwycięstwem powstańców. W ich ręce dostały się znaczne zapasy materiałów wojskowych.inowroclaw
Pomnik Powstańców Wielkopolskich w Inowrocławiu.
„Przedłożyłem zebranym konieczność wyprawy celem zdobycia Inowrocławia i kazałem poczynić przygotowania na dłuższy wymarsz tak pod względem wyekwipowania oddziałów, jak też i aprowizacji. Komendantowi dworca Grocholskiemu poleciłem mieć w pogotowiu dwa pociągi celem odwiezienia oddziałów. Dyrektor poczty miał wezwać Powidz i Witkowo, by tworzące się tam oddziały ruszyły zaraz wzdłuż «granicy» na Kruszwicę, rozbrajając napotykane po drodze drobne posterunki pruskie. Anders nie miał wracać ze Żnina do Gniezna, lecz podążyć przez Barcin — Pakość, aby stanąć na północ od Inowrocławia. Ponadto kazałem wezwać najbliższe oddziały legionowe w Kole i Włocławku, by od dnia 3 stycznia zapuściły się w lasy pod Gniewkowem — uniemożliwiając przedostanie się tą drogą ewentualnych posiłków niemieckich z Torunia — i aby w dniu 5 stycznia natarły na Inowrocław od wschodu”. Pomnik zwieńczony orłem. Pod nim data 1918 i 1919. Przedstawiają dwóch żołnierzy trzymających pod pachą kobietę, z jej lewej i prawej strony.
Źródło: Bartek Wawraszko (fotografia), Contentplus.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 2

Na podstawie treści mapy zdecyduj, która Twoim zdanie bitwa przeważyła szalę zwycięstwa na stronę Polaków. Odpowiedź uzasadnij.

RESVVOBTMQS7B1
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Polecenie 3

Wybierz jedną z miejscowości i odszukaj informację, w jaki sposób walki, które się tam odbyły, są obecnie upamiętniane.

R1BHGL6PESAD8
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Koniec powstania wielkopolskiego

Wobec przedłużającego się konfliktu, a także pod naciskiem Francji Niemcy podpisały rozejm w Trewirze 16 lutego 1919 r., uznając polsko‑niemiecką linię demarkacyjną. Gdyby do tego nie doszło, szala zwycięstwa mogłaby się znacznie przechylić na stronę niemiecką, która dysponowała większą i lepiej przygotowaną armią.

Nie był to jednak ostateczny koniec konfliktu, nieregularne walki trwały nadal, a front wielkopolski ostatecznie został zlikwidowany dopiero w marcu 1920 r. Już jednak 28 czerwca 1919 r. zawarty został długo oczekiwany traktat wersalski, w wyniku którego przyznano odrodzonemu państwu polskiemu Wielkopolskę. Jego postanowienia weszły w życie w styczniu 1920 r., wtedy też polskie oddziały z Wielkopolski wzięły udział w przejmowaniu (pozostających w niemieckich rękach, a przyznanych Polsce) ziem Pomorza oraz Wielkopolski.

Powstanie wielkopolskie było jednym z niewielu zrywów niepodległościowych Polaków zakończonych sukcesem. Dlatego tak ważny stał się później jego wymiar symboliczny i propagandowy. Do dziś władze Polski – a przede wszystkim Poznania i regionu – pielęgnują pamięć o bohaterskich walkach. To tu pozytywistyczna „praca u podstaw” i działalność antygermanizacyjna pozwoliły na skuteczne przeprowadzenie powstania. Zwycięstwo podniosło Polaków moralnie. Tym bardziej że powstańcy walczyli wyłącznie własnymi siłami, bez pomocy z zewnątrz. Po obronie granicy zachodniej Armia Wielkopolska brała udział w walkach na wschodzie odradzającego się państwa polskiego.

Trenuj i ćwicz

1
Ćwiczenie 1

Połącz daty z odpowiednimi wydarzeniami.

R1RA8OMRZ2DQK1
Połącz następujące wydarzenia z odpowiednimi datami. Daty: 11 listopada 1918, 26 grudnia 1918, 27 grudnia 1918, 16 stycznia 1919, 3 lutego 1919, 3 lutego 1919, 16 lutego 1919, 28 czerwca 1919. Wydarzenia: 1. zatrzymanie niemieckiej ofensywy w północnej części Wielkopolski przez powstańców, 2. wybuch walk w Poznaniu i początek powstania, 3. objęcie funkcji naczelnego wodza wojsk wielkopolskich przez gen. Józefa Dowbora‑Muśnickiego, 4. podpisanie rozejmu w Trewirze między Niemcami a państwami ententy, 5. podpisanie rozejmu kończącego I wojnę światową i przejęcie władzy wojskowej przez Józefa Piłsudskiego, 6. przyjazd Ignacego Paderewskiego do Warszawy, 7. podpisanie Traktatu Wersalskiego, na mocy którego Wielkopolska zostaje przyłączona do II Rzeczypospolitej.
1
11
Ćwiczenie 2

Przejrzyj się umundurowaniu polski żołnierzy walczących w latach 1918‑1922 przedstawionych na poniższych zdjęciach. Które z nich zostało wykonane podczas powstania wielkopolskiego? Uzasadnij Twój wybór.

R18N2GJTU2EKA
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Indeks górny Źródło fotografii: Wikimedia Commons, domena publiczna. Indeks górny koniec

R1XFXXQJJ322D
Twoje uzasadnienie (Uzupełnij).
Ćwiczenie 2
RSCJFOHTKQDHG
(Uzupełnij).
11
Ćwiczenie 3

Przeczytaj poniższy fragment sprawozdania z Polskiego Sejmu Dzielnicowego i wykonaj polecenia.

1

W pertraktacjach z rządem Niemiec stanęliśmy bardzo wyraźnie i bardzo stanowczo na następujących zasadach:

  1. Nie chcemy się odrywać od Niemiec gwałtem przed kongresem.

  2. Nie chcemy walki z tą częścią ludności niemieckiej zasiedziałej, która zawsze w zgodzie żyła z Polakami i która z nami w przyszłości także w zgodnym pozostanie współżyciu […].

  3. Oświadczyliśmy, że nie chcemy ogłodzić ani Berlina, ani Niemiec, że nie będziemy odmawiali wywozu żywności za Zachód […].

  4. Że będziemy czuwali nad spokojem i bezpieczeństwem wszystkich współobywateli bez względu na wyznanie i na narodowość. W zamian za to żądamy koniecznie i nieodwołalnie:

a) żeby nam nigdzie, gdziekolwiek mieszkają Polacy, nie przeszkadzano i nie ukrócano swobody organizowania się, urządzania wieców i zgromadzeń;

b) żądaliśmy kontroli nad urzędami i urzędnikami przez naszych reprezentantów (Brawa);

c) usunięcia wszystkich tych urzędników, którzy jako hakatyści takie zajmowali stanowiska, iż o zgodnej z nimi współpracy narodu polskiego mowy być nie może (Brawa);

d) spolszczenia szkół w mierze możliwie jak najszerszej (Ogólne oklaski);

e) domagaliśmy się, ażeby nam nie narzucano tzw. Heimatschutzu [straży ojczyzny], złożonego z obcych żołnierzy, gdyż do obrony naszych dzielnic wystarczą zupełnie żołnierze pochodzący stąd, zorganizowani w Straże Ludowe i broniący bezpieczeństwa ludności.

CART21 Źródło: oprac. Wielkopolska biblioteka dostępne online na wbc.poznan.pl, Poznań, s. 43.
R18ZQJJR97UPT
Jakie żądania przedstawiono wobec władz niemieckich? Możliwe odpowiedzi: 1. kontrola urzędów oraz urzędników przez Polaków, 2. usunięcie urzędników, którzy nie są nastawieni ugodowo wobec przejęcia władzy przez Polaków, 3. polonizacja szkół, 4. odwołanie niemieckich żołnierzy pilnujących porządku w mieście, 5. natychmiastowe odłączenie Wielkopolski od Niemiec, 6. wysiedlenie wszystkich Niemców z terenu Wielkopolski, 7. odcięcie Niemiec od dostaw żywności
RQCHB243LEAQ1
Uzupełnij.
11
Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z wykresem pokazującym odsetek ludności polskiej w Wielkim Księstwie Poznańskim w 1846 i 1910 r., a następnie wykonaj polecenia.

R1GZOA87Z28A5
Wykres kolumnowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Miasto: Poznań
    • Rok 1846: 86.5
    • Rok 1910: 64.8
  • 2. zestaw danych:
    • Miasto: Oborniki
    • Rok 1846: 78
    • Rok 1910: 59.7
  • 3. zestaw danych:
    • Miasto: Gniezno
    • Rok 1846: 92.7
    • Rok 1910: 69.2
  • 4. zestaw danych:
    • Miasto: Bydgoszcz
    • Rok 1846: 52.7
    • Rok 1910: 31.4
  • 5. zestaw danych:
    • Miasto: Babimost
    • Rok 1846: 44.4
    • Rok 1910: 50.7
  • 6. zestaw danych:
    • Miasto: Wschowa
    • Rok 1846: 27.2
    • Rok 1910: 35.8
  • 7. zestaw danych:
    • Miasto: Kościan
    • Rok 1846: 87.5
    • Rok 1910: 85.9
  • 8. zestaw danych:
    • Miasto: Międzyrzecz
    • Rok 1846: 22.6
    • Rok 1910: 22.9
  • 9. zestaw danych:
    • Miasto: Szamotuły
    • Rok 1846: 77.9
    • Rok 1910: 74.4

Indeks górny Źródło: Historia Polski w Liczbach, GUS, Warszawa 1994. Indeks górny koniec

RJ7ULNQNA959P
Opisz, jakie czynniki mogły mieć wpływ na te przemiany. (Uzupełnij) Określ, w których powiatach najbardziej zmniejszyła się liczba Polaków w 1910 r. w porównaniu z rokiem 1846. Czy weszły one w skład II Rzeczypospolitej w styczniu 1920 r.? (Uzupełnij) Wymień miejscowości, w których toczyły się najbardziej zacięte walki podczas powstania. Zapisz Z obok tych, w których odniesiono zwycięstwo, a P obok tych, w których poniesiono porażkę. Oceń, czy istniała korelacja między wynikiem walk a odsetkiem Polaków wśród mieszkańców. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 5

Na podstawie materiałów źródłowych z ćwiczenia 6 oraz tekstu źródłowego poniżej wykonaj polecenia.

Na podstawie tekstu źródłowego poniżej wykonaj polecenia.

Fragment relacji Karola Rzepeckiego:

Wspomnienia z powstania wielkopolskiego

Miasto tymczasem wre i kipi z podniecenia! Olbrzymi szpaler młodzieży, skautów, towarzystw, cechów, Straży Ludowej ciągnie się od dworca do Bazaru. Dziesiątki tysięcy ludzi czeka poza szpalerem na przyjazd ukochanego męża i patrioty, […] polskie kompanie czuwają w koszarach, a pluton Stanisława Rybki dociera do dworca, aby ewentualnie przemocą wprowadzić gości do miasta. […] Nareszcie przez Piłę, Oborniki, z półgodzinnym opóźnieniem przyjeżdżają Państwo Paderewscy wraz z Anglikami. Tłum olbrzymi! Entuzjazm nie do opisania! […] Anglików do hallu wnieśli żołnierze na barkach; dziwne im było, że z takim entuzjazmem witali ich ludzie w mundurach niemieckich! […] Potem przemówił Paderewski, głosząc program Polski wolnej, szczęśliwej, wielkiej, ludowej!

CART23 Źródło: Wspomnienia z powstania wielkopolskiego, oprac. J. Karwat, Poznań 2007, s. 42–43.
R1LPTO9BEFUDM1
Zacytuj trzy fragmenty tekstu, które oddają podniosły nastrój przedstawianych wydarzeń. (Uzupełnij) Rozstrzygnij, czy taki sam nastrój oddaje fragment relacji Karola Rzepeckiego w sekcji „Przeczytaj”. Uzasadnij odpowiedź, cytując nacechowane emocjonalnie słowa Rzepeckiego. Wskaż te elementy obrazu, które odpowiadają relacji Karola Rzepeckiego. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 6
RSADKTGEXKEKS
Zacytuj trzy fragmenty tekstu, które oddają podniosły nastrój przedstawianych wydarzeń. (Uzupełnij).
R7PP8Z5L3X14Z
Zastanów się, jak w tekście opisywany jest bohater wydarzenia. Wróć do cytatu w sekcji „Przeczytaj”. (Uzupełnij).
211
Ćwiczenie 6

Przeanalizuj poniższe teksty źródłowe i wykonaj polecenia.

1
Wspomnienia z powstania wielkopolskiego

Dlaczego zwyciężyliśmy w powstaniu doskonale uzbrojonych Niemców, przeważających nas liczebnie? Odpowiedź jest prosta. Zwyciężyliśmy dzięki niezłomnej woli pomszczenia wyrządzonych nam krzywd. Za bicie w szkole, gdy schwytano nas na posługiwaniu się językiem polskim, za rugowanie nas z ojcowizny, za poniżanie nas na każdym kroku. Przede wszystkim zwyciężyliśmy dzięki niezłomnej woli odbudowy niepodległego państwa polskiego.

CART23 Źródło: Wspomnienia z powstania wielkopolskiego, oprac. J. Karwat, Poznań 2007, s. 42–43.
1
Fragment przemówienia Ignacego Paderewskiego, 26 grudnia 1918

Jako człowiek, czuję się szczęśliwym, że mogłem dożyć tej chwili, że mogę być symbolem, a dla człowieka jest to zaszczyt wielki, tem bardziej, że spotkał mnie tutaj, na wiekopomnej odwiecznej ziemi polskiej od was, coście nie dali się prześcignąć w spełnianiu obowiązków narodowych i odpieraniu przemożnego nacisku, coście w pracy organicznej i gospodarczej byli przykładem całej Polsce. A zaszczyt ten spotkał mnie nie od jednej warstwy i nie od jednej klasy, lecz od całego narodu wielkopolskiego.

CART24 Źródło: Fragment przemówienia Ignacego Paderewskiego, 26 grudnia 1918.
RF3LLS1VGVSNN
Uzupełnij.

Słownik

Naczelna Rada Ludowa
Naczelna Rada Ludowa

organizacja polityczna, która podczas powstania wielkopolskiego tymczasowo sprawowała władzę na całym terytorium zaboru pruskiego; uległa samorozwiązaniu w sierpniu 1919 r., kiedy władzę na terytorium Wielkopolski objął ogólnopaństwowy rząd

Sejm Dzielnicowy
Sejm Dzielnicowy

parlament obradujący w dniach 3–5 grudnia 1918 r. w Poznaniu; władze niemieckie, które wciąż sprawowały władzę na tym terenie, zgodziły się na jego zwołanie pod warunkiem, że nie zostaną na nim podjęte żadne decyzje dotyczące oderwania fragmentu zaboru pruskiego od Niemiec

Polska Organizacja Wojskowa (POW)
Polska Organizacja Wojskowa (POW)

tajna organizacja wojskowa utworzona przez Józefa Piłsudskiego po wybuchu I wojny światowej; żołnierze w niej działający brali czynny udział w walkach o granice państwa polskiego od końca 1918 r.

Granica zachodnia
Powstania śląskie