Społeczeństwo, gospodarka i kultura w II Rzeczpospolitej
Kultura masowa w II Rzeczypospolitej
Kto nie zna Szatana z siódmej klasy Kornela Makuszyńskiego czy piosenki Umówiłem się z nią na dziewiątą? Czy wiesz, że utwory te powstały w dwudziestoleciu międzywojennym, okresie prawdziwego rozkwitu środków masowego przekazu? Zakończenie I wojny światowej przyniosło nie tylko odzyskanie przez Polskę niepodległości, ale pociągnęło za sobą również negatywne zjawiska, takie jak głód, choroby czy żałoba po stracie bliskich. Jednak po początkowym pesymizmie społeczeństwo pragnęło zapomnienia o trudach dnia codziennego. Ludzie z coraz większym optymizmem i nadzieją patrzyli w przyszłość. Postawa ta znalazła odzwierciedlenie także w kulturze, która dzięki przedwojennym wynalazkom, udoskonalanym w następnych latach, stała się dostępna dla znacznie szerszego grona odbiorców. Po raz pierwszy pojawiło się pojęcie kultury masowej, w skład której wchodziły kinematografia, radio czy prasa.
Wytłumaczysz, czym była kultura masowa oraz skąd wzięła się jej rosnąca popularność w dwudziestoleciu międzywojennym.
Zweryfikujesz, kogo było stać na pójście do kina oraz czy radio było towarem luksusowym.
Ocenisz, czy kultura masowa faktycznie była dostępna dla wszystkich mieszkańców II Rzeczypospolitej.
W dwóch zdaniach zapisz własną definicję „kultury masowej”.
Które elementy składały się na kulturę masową?
Czym była w dwudziestoleciu międzywojennym kultura masowa?
Wraz z zakończeniem I wojny światowej w całej Europie nastąpiły gwałtowne zmiany społeczne. Z jednej strony ludność mierzyła się z trudami dnia codziennego oraz z żałobą po stracie bliskich w wyniku konfliktu, z drugiej natomiast doszło do zmian w postrzeganiu świata. Z coraz większym optymizmem i nadzieją patrzono w przyszłość. Postęp w różnych dziedzinach techniki skutkował tym, że ludzie dysponowali większą ilością czasu wolnego. Także wprowadzenie powszechnego obowiązku szkolnego miało przełożenie na wzrost poziomu wykształcenia i świadomości społeczeństwa. Rosło zainteresowanie kulturą.
Wpływ rozwoju techniki na przeobrażenia społeczne ujawnił się także w dziedzinach pozagospodarczych, przede wszystkim w kulturze. Rozwój środków masowego przekazu, takich jak prasa czy radio, doprowadził do powstania nowego typu odbiorcy kultury. Aby jednak zaspokoić potrzeby większej części społeczeństwa, kultura musiała być prosta w przekazie, zrozumiała i zapewniać rozrywkę. Gwałtownie rosła liczba kin, wydawano coraz więcej tytułów prasowych, a 1 lutego 1925 r. nadano pierwszą audycję radiową. Wszystkie te elementy składały się na kulturę masową.
Literatura popularna oraz prasa
W okresie międzywojennym coraz większym zainteresowaniem cieszyły się prasa oraz literatura popularna. Ukazały się m.in. takie książki jak Szatan z siódmej klasy Kornela Makuszyńskiego czy Kariera Nikodema Dyzmy Tadeusza Dołęgi‑Mostowicza, które miały przede wszystkim stanowić przyjemna lekturę i zapewnić rozrywkę czytającemu.
Prawdziwy rozkwit przeżywała prasa. Niektóre czasopisma ukazywały się nawet dwa razy dziennie. Pojawiały się tytuły skierowane do określonych grup ludności, jak np. poświęcone modzie, fotografii czy wędkowaniu. Każdy mógł znaleźć coś dla siebie. Istniały zarówno gazety ogólnokrajowe, jak i lokalne. Tylko w latach 1918–1930 w Polsce założono 5086 czasopism.
Radio
Na przełomie XIX i XX w. pojawił się nowy środek masowego przekazu – radio. Za ojców tego wynalazku uważa się Nikolę Teslę i Guglielmo Marconiego. Jednak dopiero po wojnie udoskonalone radioodbiorniki znalazły szersze zastosowanie i szybko zdobywały popularność. W Polsce pierwsza próbna audycja została wyemitowana w 1925 r., a nadawanie regularnego programu rozpoczęto w kwietniu 1926 r., po wzniesieniu masztu radiowego w podwarszawskim Raszynie. W tym samym roku działalność rozpoczęła spółka państwowa Polskie Radio, istniejąca do dziś. Z radiem związanych było wielu wybitnych artystów, takich jak Maria Dąbrowska, Jarosław Iwaszkiewicz czy Jan Parandowski.
Na srebrnym ekranie. Rozwój kinematografii w II Rzeczypospolitej
Jednak to wynalazek braci Lumière – kinematograf pozwalający na projekcję filmu – zrewolucjonizował kulturę masową. Początkowo obraz był niemy, jednak w 1922 r. opatentowano metodę udźwiękowienia taśmy filmowej. Kino szybko podbiło serca odbiorców i stało się najpopularniejszą formą rozrywki dwudziestolecia międzywojennego. Stanowiło alternatywę dla teatru, który zaspakajał bardziej ambitne potrzeby, natomiast wyjście do kina było dostępne dla wszystkich. Bilet wstępu kosztował zaledwie 40 groszy, co sprawiało, że prawie każdy, niezależnie od zarobków, mógł sobie pozwolić na skorzystanie z tej rozrywki.
W pierwszych latach niepodległości powstawały filmy przede wszystkim propagandowe, o wymowie patriotycznej, mające wzniecić „ducha walk”, kiedy żołnierze polscy wciąż walczyli o granice państwa. Jednym z takich przykładów jest film Cud nad Wisłą (1921). Zekranizowano także Przedwiośnie Stefana Żeromskiego czy Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Widzowie preferowali jednak kino lekkie – filmy romantyczne lub komediowe. Takich filmów powstawało najwięcej. Szczególnie w latach 30. modne było kino w stylu hollywoodzkim. Wiele produkcji niestety zaginęło albo zostało zniszczonych w trakcie II wojny światowej.
Pierwszą polską wytwórnią filmową był Sfinks, założony na początku XX w. przez Aleksandra Hertza, pioniera polskiej kinematografii. Dysponowała najlepiej wyposażonym studiem w całym kraju, jednak wkrótce zaczęli się pojawiać nowi konkurenci. Przez pierwsze lata rozwój kinematografii nie był priorytetem państwa, kino znajdowało się więc wyłącznie w rękach prywatnych i nie mogło liczyć na rządowe dotacje. Dopiero w latach 30. powstało Centralne Biuro Filmowe, a kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej, wiosną 1939 r., rządowa wytwórnia filmowa Kohorta.
Reklama dźwignią handlu
W okresie międzywojennym wciąż najpopularniejszą formą reklamy były ogłoszenia prasowe. Pojawiały się całe strony zachwalające konkretne produkty. Już wtedy wiadomo było, że: Reklama jest dzisiaj potęgą tak silną, że oprzeć się jej nie zdoła nikt, a na usługach jej […] pozostaje dzisiaj świat cały, dniem i nocą kręcą się maszyny drukujące ogłoszenia i plakaty dla reklamy, całe rzesze rysowników, litografów, drukarzy, fotografów i introligatorów pracuje dla jej celów. […] Człowiek dzisiejszy coraz więcej się w życiu spieszy i wobec tego z wdzięcznością zatrzymuje wzrok na ogłoszeniu, wskazującym mu drogę do lokalu kupca lub przemysłowca
.
Prezentacja multimedialna
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia.
W dwudziestoleciu międzywojennym znani aktorzy czy pisarze chętnie brali udział w reklamach, podobnie jak obecnie. Które polskie reklamy międzywojenne zwróciły twoją uwagę? Porównaj je do obecnych reklam z udziałem znanych osób i zapisz swoje wnioski.
Określ, czy prasa w II RP była wolna (w takim znaczeniu, jakie przypisujemy wolności prasy obecnie). Czemu służyła cenzura i w jaki sposób się przejawiała?
W 1925 r. wydano pierwszy polski podręcznik dotyczący sztuki tworzenia reklam pt. Zasady ogłaszania, natomiast trzy lata później istniał już Polski Związek Reklamowy. Coraz częściej powstawały także plakaty reklamowe, które nierzadko stanowiły formę wyrazu artystycznego, łącząc obraz z chwytliwym sloganem. Wraz z upowszechnianiem się radia również tam pojawiały się pierwsze reklamy.
Trenuj i ćwicz
Na podstawie poniższych wspomnień odpowiedz na pytania.
Niedziela. Godzina 20.45. Studio, jedna mała lampka. Pusto. Mikrofon zakryty pokrowcem. […] Godzina 20.47. Dzwonek. Woźny świeci światła, zapuszcza rolety w oknach, zdejmuje z mikrofonu pokrowiec. Godzina 20.50. Rzut oka reżysera na studio, krótka konferencja z inspicjentem artystycznym: gong bliżej, dzwonek na oknie, szklanka, dwie łyżeczki, sprawdzić baterię w dzwonku… Godzina 21. Schodzą się wykonawcy. Krótkie powitanie i każdy zagłębia się w scenariuszu czytając jeszcze raz, na wszelki wypadek – żeby się nie sypnąć. Ktoś przegrywa z akompaniatorem niejasną partię tekstu muzycznego. Gwar się wzmaga. Jest w tym coś z tak dobrze znanego strojenia instrumentów orkiestry operowej przed uwerturą. Nastrój potęguje się z minuty na minutę, sami nie wiemy, że oblicza nam płoną, oczy szklą się dziwnie… Ktoś łyka trochę wody ze szklanki skrzętnie przygotowanej przez inspicjenta do efektów akustycznych. Oczywiście – awantura z inspicjentem… Rzut oka na zegarek. Reżyser zamienia kilka słów z dyżurnym technikiem w amplifikatorni. „Warszawa kończy odczyt…!” – słyszymy. Uwaga: jedziemy! Sygnał stacji w głośniku, zapowiedź spikera, zielone światło, czerwone światło i lampka. „Cisza – mikrofony czynne”. Ktoś się jeszcze żegna znakiem krzyża… Z wielkiej ciszy rodzi się, najpierw powoli, potem coraz rytmiczniej, coraz śmielej, audycja. Mam czasem w studio wrażenie, że to rusza wielka lokomotywa, która – nabrzmiała parą – oczekuje tylko znaku, by ruszyć rytmicznie i rozwinąwszy maksymalną szybkość opaść w bezwładzie niepewności po godzinnym biegu. Na zdjęciach, które państwo widujecie, wykonawcy Fali uśmiechają się. Nie wierzcie tym zdjęciom! Nie przesadzę stwierdzając, iż przez trzy lata mojej tu pracy nie widziałem po skończonej audycji jednej uśmiechniętej twarzy. Wszyscy bez wyjątku wykonawcy, wśród których nie brak najwybitniejszych aktorek i aktorów teatralnych oraz popularnych figur z Wesołej Fali, wychodzą ze studia… smutni. Czemu? Odpowiedź prosta: zmęczenie i brak natychmiastowego potwierdzenia rezultatów wyczynu dokonanego w absolutnej ciszy, w obecności widowni tak olbrzymiej, a tak… cichej. Nikt, nawet ulubieniec słuchaczy nie wie, wychodząc ze studia, jak było? Stąd to powszechne pytanie. Jak było? – nudzą kolegę technika. Jak było? – pytają w poczekalni przygodnych słuchaczy. Pytają woźnego, a nawet dziadzia – poczciwego cerbera kamienicy nr 6 przy ulicy Batorego.
Cytat za: http://www.lwow.com.pl/fala/hece/wstep.html.
Przeanalizuj poniższe strony tytułowe gazet, a następnie odpowiedz na pytania.
Przeanalizuj zdjęcie i odpowiedz na pytania.
Zapoznaj się z opisem zdjęcia i odpowiedz na pytania.
Porównaj mapę pokazującą liczbę miejsc w kinach w 1938 r. z tabelą rozmieszczenia ludności w Polsce sporządzoną na podstawie spisu ludności z 1931 r., a następnie wskaż, które zdania w tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Województwo | Powierzchnia (km²) | Liczba ludności9 XII 1931 | |
|---|---|---|---|
ogółem | na km² | ||
białostockie | 32 441 | 1 643 844 | 50,7 |
kieleckie | 25 589 | 2 935 697 | 114,7 |
lubelskie | 31 176 | 2 464 936 | 79,1 |
łódzkie | 19 034 | 2 632 010 | 138,3 |
warszawskie | 29 470 | 2 529 288 | 85,8 |
miasto stołeczne Warszawa | 123 | 1 171 898 | 9527,6 |
nowogródzkie | 22 966 | 1 057 147 | 46,0 |
poleskie | 36 668 | 1 131 939 | 30,9 |
wileńskie | 29 011 | 1 275 939 | 44,0 |
wołyńskie | 35 754 | 2 085 574 | 58,3 |
krakowskie | 17 380 | 2 297 802 | 132,2 |
lwowskie | 28 408 | 3 127 409 | 110,1 |
stanisławowskie | 16 894 | 1 480 285 | 87,6 |
tarnopolskie | 16 533 | 1 600 406 | 96,8 |
pomorskie | 16 407 | 1 080 138 | 65,8 |
poznańskie | 26 564 | 2 106 500 | 79,3 |
śląskie | 4 216 | 1 295 027 | 307,2 |
Polska | 388 634 | 32 107 252 | 82,6 |
Na podstawie poniższych danych stwórz krótki biogram (ok. 150–180 słów) Eugeniusza Bodo, który mógłby ukazać się na portalu filmowym.
Imię i nazwisko: Eugeniusz Bodo (prawdziwe: Bohdan Eugène Junod)
Data i miejsce urodzenia: 28 grudnia 1899, Genewa
Data i miejsce śmierci: 7 października 1943, Kotłas
Obywatelstwo: polskie i szwajcarskie
Rodzina: ojciec – Szwajcar, kierował kinami i kabaretami, założył teatr Urania
Najważniejsze filmy: komedie – Piętro wyżej, Paweł i Gaweł, Czy Lucyna to dziewczyna?; dramaty – Strachy; obyczajowe – Uwaga, szpieg!, Za winy niepopełnione
Najpopularniejsze wykonane piosenki: Baby, ach te baby, Już taki jestem zimny drań, Seksapil to nasza broń kobieca, Umówiłem się z nią na dziewiątą
Produkcje filmowe: Za winy niepopełnione, Królowa przedmieścia, Uwaga, szpieg!
Kulisy śmierci: aresztowany przez NKWD 26 czerwca 1941 roku, postawiono mu zarzut szpiegostwa, z powodu szwajcarskiego obywatelstwa nie objęła go amnestia dla więźniów polskich na mocy układu Sikorski–Majski. Zmarł w łagrze z głodu i wycieńczenia przed zakończeniem II wojny światowej.
Zapoznaj się z grafiką i odpowiedz na pytania.
Zapoznaj się z opisem ilustracji i odpowiedz na pytania.
Słownik
kontrola ograniczająca wolność publicznego przekazywania informacji, myśli i przekonań; polega na weryfikacji treści filmów, audycji radiowych czy internetu przez organy państwowe
osoba zajmująca się oprawianiem książek
ogół działań człowieka związanych z produkcją filmów oraz ich rozpowszechnianiem i wyświetlaniem w kinach
inaczej kultura popularna, oparta na rozwoju środków masowego przekazu, przeznaczona dla licznej i zróżnicowanej publiczności
specjalista zajmujący się litografią, czyli techniką graficzną polegającą na wykonaniu rysunku, pokryciu go farbą drukarską i odbiciu na papierze
(ang. slogan z celt. sluaghghairm - okrzyk wojenny) krótkie hasło reklamowe lub propagujące coś