Schizmatycy, reformatorzy i politycy w XVI wieku
Reforma Kościoła katolickiego
i kontrreformacja
Kościół katolicki bardzo opieszale reagował na wystąpienie Marcina Lutra w 1517 r., traktując je jako kolejny z wielu sporów między mnichami o drugorzędne kwestie teologiczne. Pierwsze działania nie wybiegały poza wcześniejszą praktykę – były wezwaniami do ponownego przemyślenia poglądów i odwołania ich w części niezgodnej z doktryną katolicką. Gdy to nie odniosło skutku, papież sięgnął po bardziej kategoryczne środki: potępienie i ekskomunikę, ale one także nie przyniosły oczekiwanych efektów. Powoli w Kościele katolickim krystalizowało się przekonanie, że problem, który przyczynił się do wystąpienia Lutra, jest poważny i wymaga gruntownej reformy wewnętrznej, a nie tylko zwalczania herezji tradycyjnymi i coraz mniej skutecznymi metodami.
Opiszesz sytuację w Kościele katolickim i Kurii Rzymskiej przed zwołaniem soboru trydenckiego.
Wyjaśnisz genezę soboru trydenckiego i kluczowe problemy utrudniające jego działalność.
Ocenisz działalność Świętej Inkwizycji, Towarzystwa Jezusowego oraz znaczenie Indeksu ksiąg zakazanych.
Przedstawisz kluczowe postanowienia soboru trydenckiego i ocenisz ich wpływ na dalsze dzieje Kościoła katolickiego.
Reformy w Kościele katolickim
Postępy reformacji skłoniły Kościół katolicki do podjęcia działań naprawczych. Papież Paweł III wprowadził pierwsze reformy, odnowił administrację oraz wznowił działalność inkwizycji (1542), która zwalczała herezję. W 1559 r. ogłoszono Indeks ksiąg zakazanych – listę dzieł uznanych za niebezpieczne dla wiary.
Najważniejszym wydarzeniem był Sobór trydencki, zwołany w celu reformy Kościoła i walki z reformacją. Wzmocnił on władzę papieża, uporządkował organizację Kościoła i wprowadził obowiązek kształcenia duchowieństwa w seminariach. Utrzymano celibat oraz zasady wiary katolickiej.
Sobór potwierdził, że źródłem wiary jest Biblia i tradycja, a zbawienie zależy od wiary i dobrych uczynków. Ujednolicono liturgię oraz wprowadzono nowe księgi religijne, co miało wzmocnić jedność Kościoła.
Audiobook
Zwołany przez papieża Pawła III sobór trydencki potępił naukę Lutra i kalwińską predestynację, a przede wszystkim nadał Kościołowi katolickiemu porządek w sferze doktrynalnej i dyscyplinarnej. Wśród licznych dokumentów soborowych jeden dotyczył sporu o odpusty – sporu, który zapoczątkował ruch reformacyjny.
„(...) Kościół wyklucza natomiast ze swej społeczności tych, którzy twierdzą, że odpusty są bezużyteczne i tych, którzy odmawiają Kościołowi władzy ich udzielania.
(…)
Pragnąc usunąć i naprawić nadużycia, które wkradły się do praktyki udzielania odpustów, i z powodu których wspaniałe słowo »odpust« staje się dla heretyków bluźnierstwem, ogólnie postanawia w tym dekrecie, że należy gruntownie zwalczać wszelkie niegodne metody zdobywania odpustów dla zysku, skąd wynikają liczne nadużycia wśród ludu chrześcijańskiego".
Hierarchowie Kościoła katolickiego dostrzegali potrzebę poprawy dyscypliny wśród duchowieństwa. W tej sprawie kluczowe rozstrzygnięcia zostały zawarte w Dekrecie o reformie duchowieństwa. Posłuchajmy jego fragmentów.
„Ponieważ jednak znajdują się w obecnych czasach niektórzy tacy – co jest bardzo ubolewania godną rzeczą – którzy własnego zbawienia niepomni, a sprawy ziemskie nad niebieskie i ludzkie nad boskie przenosząc, błąkają się po różnych dworach lub zajęci sprawami świeckimi, zaniedbują owczarnię i pieczę nad powierzonymi sobie owieczkami, przeto sobór św. postanawia wznowić dawne przepisy, skierowane przeciw nie przebywającym w swych diecezjach, a które skutkiem niegodziwości czasów i ludzi poszły w zupełne niemal zapomnienie; wznawia więc je mocą niniejszego dekretu, a dla tym pewniejszego przebywania biskupów w swych diecezjach oraz celem poprawy obyczajów w Kościele ustala się je i zatwierdza w następujący sposób: Jeżeli ktoś z kościoła patriarchalnego, prymarialnego, metropolitalnego lub katedralnego, który został mu powierzony z jakiegokolwiek tytułu, przyczyny, imienia lub prawa, przez sześć bez przerwy miesięcy bawi poza swą diecezją bez prawnych przeszkód lub słusznych i racjonalnych przyczyn, ten podpada prawnie karze utraty czwartej części dochodów rocznych, która przez starszych kościoła użyta będzie na uposażenie kościołów i wsparcie miejscowych ubogich. A jeżeli jeszcze przez następnych sześć miesięcy będzie dalej nieobecny, utraci tym samym dalszą czwartą część dochodów, która w podobny sposób ma być użytą”.
Syntezą doktryny katolickiej było trydenckie wyznanie wiary. Oto jego wybrane ustępy:
„Najochotniej uznaję i przyjmuję to, co Apostołowie i Kościół podają do wierzenia, oraz wszystkie tegoż Kościoła zwyczaje i ustawy.
Podobnie przyjmuję Pismo św[ięte] według tego znaczenia, w jakim je pojmowała i pojmuje święta Matka Kościół, do którego należy wydanie sądu o prawdziwym znaczeniu i wyjaśnianiu Pisma św[iętego]. Nigdy nie będę go pojmował i wyjaśniał inaczej, jak zgodnie z jednomyślnym przekonaniem Ojców.
Wyznaję także, że siedem jest w prawdziwym i właściwym tego słowa znaczeniu sakramentów Nowego Prawa, ustanowionych przez Pana naszego Jezusa Chrystusa dla zbawienia rodzaju ludzkiego, chociaż nie w tym sensie, by wszystkie były każdemu niezbędne. Są nimi: chrzest, bierzmowanie, Eucharystia, pokuta, sakrament chorych, kapłaństwo i małżeństwo (…).
Uznaję i przyjmuję wszystko w całości i każdą rzecz z osobna, co zostało określone i ogłoszone na świętym Soborze Trydenckim na temat grzechu pierworodnego i usprawiedliwienia.
Wyznaję również, że we Mszy świętej ofiaruje się Bogu prawdziwą, właściwą, przebłagalną Ofiarę za żywych i umarłych oraz że w Najświętszym Sakramencie Eucharystii jest prawdziwie, rzeczywiście i istotnie obecne Ciało i Krew wraz z Duszą i Bóstwem Pana naszego Jezusa Chrystusa, że tam dokonuje się przemiana całej substancji chleba w Ciało i całej substancji wina w Krew, którą to przemianę katolicki Kościół nazywa przeistoczeniem. Wyznaję także, iż nawet pod jedną tylko postacią przyjmujemy całego i nie umniejszonego Chrystusa oraz prawdziwy sakrament.
Wierzę niezachwianie, że istnieje czyściec i że duszom tam zatrzymanym pomagać może wstawiennictwo wiernych. Wierzę również, że należy czcić i wyznawać świętych, królujących razem z Chrystusem, którzy ofiarują za nas modlitwy swe Bogu i których relikwie trzeba czcią otaczać. Uznaję też, że Chrystus Pan udzielił Kościołowi władzy nadawania odpustów i że korzystanie z nich jest bardzo zbawienne dla wiernych”.
Wiek XVI-XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1999, str. 136.
Ks. H. Olszar, Historia Kościoła powszechnego. Od nowożytności do współczesności. Materiały do ćwiczeń, Katowice 2015, str. 42-43.
Napisz, jaką rolę, w świetle cytowanych dokumentów, miało odgrywać duchowieństwo i Kościół instytucjonalny w życiu wiernych?
Posoborowa rzeczywistość
Ostatecznie wszystkie dekrety zostały przez sobór przegłosowane 4 grudnia 1563 r. i w następnym roku zatwierdzone przez Piusa IV. Nie od razu jednak zaakceptowali je władcy poszczególnych państw katolickich. Bez zwłoki przyjęły je państwa włoskie i Portugalia, a władca Hiszpanii Filip II zrobił to z zastrzeżeniem, że ich realizacja nie może naruszać jego monarszych uprawnień. Cesarz Maksymilian II zgodził się na uznanie części dekretów trydenckich dotyczących wiary. W Polsce król Zygmunt August przyjął postanowienia soboru już w 1564 r., jednak w metropolii gnieźnieńskiej wystąpiły trudności z zatwierdzeniem uchwał soborowych - zaakceptowano je na synodzie dopiero w roku 1577. We Francji postanowienia soborowe spotkały się z silnym oporem hierarchów kościelnych – zakaz łączenia beneficjów uderzał w ich dochody. Nieufnie traktowano też dekrety dotyczące wiary, bo ich przyjęcie zamykało drogę do porozumienia z hugenotami – francuskimi ewangelikami. Ostatecznie zaczęto je wprowadzać w życie dopiero w XVII w., i to tylko częściowo.
Reformy trydenckie szybko zaczęły przynosić pozytywne skutki. Obowiązek zakładania seminariów i nakaz systematycznego wizytowania parafii (rzetelnie wypełniany przez biskupów) przyczynił się do poprawy jakości kształcenia oraz wzrostu dyscypliny kleru, a to przekładało się na jakość życia religijnego wiernych. Nowe pokolenie dobrze przygotowanych proboszczów wychowywało swoich parafian w duchu pobożności, natomiast rozwijające się szkolnictwo parafialne i zakonne poszerzało grono ludzi wykształconych.
Przeprowadzone reformy spowodowały, że Kościół katolicki wzmocnił się wewnętrznie i mógł przystąpić do bardziej skutecznej walki z reformacją. Dzięki temu udało się zahamować jej dalszy rozwój i znacznie osłabić jej wpływy w krajach katolickich. Nie udało się jednak odzyskać pełni wpływów w tych krajach, w których wcześniej wyznania zreformowane zyskały status religii panującej.
Działalność kontrreformacyjna Kościoła
W odpowiedzi na reformację Kościół katolicki podjął działania zwane kontrreformacją. Jednym z głównych narzędzi była inkwizycja, czyli instytucja zajmująca się wykrywaniem, nawracaniem i karaniem heretyków. Na czele inkwizycji stało Święte Oficjum, a trybunały mogły działać w różnych krajach, kontrolując także wyższe duchowieństwo.
W 1559 roku wprowadzono Indeks ksiąg zakazanych, czyli listę dzieł, których czytanie było zabronione dla katolików. Znalazły się na niej m.in. prace Erazma z Rotterdamu i Mikołaja Kopernika. Celem Indeksu i inkwizycji było wzmocnienie katolicyzmu i zwalczanie herezji.
Ważną rolę w kontrreformacji odegrało również Towarzystwo Jezusowe (jezuitów), założone przez Ignacego Loyolę w 1540 roku. Jezuitów cechowało rygorystyczne wykształcenie i dyscyplina, prowadzili szkoły, uniwersytety i misje, a także wspierali działalność Kościoła w walce z reformacją.
Działania kontrreformacyjne obejmowały reformę duchowieństwa, kontrolę nad nauką i literaturą, a także propagowanie religijnej edukacji, co miało wzmocnić jedność i autorytet Kościoła katolickiego w Europie.
Trenuj i ćwicz
Uzupełnij zdania.
Wskaż dwie decyzje soboru trydenckiego.
Przyporządkuj wymienione państwa do odpowiednich kategorii.
Wstęp do Indeksu ksiąg zakazanych
Przez stulecia Kościół święty był ofiarą prześladowań, z wolna pomnażających szeregi bohaterów, którzy wiarę chrześcijańską pieczętowali własną krwią; ale dzisiaj piekło wspiera straszniejszy jeszcze oręż przeciw Kościołowi, zdradliwy, banalny i szkodliwy: złowrogą maszynę drukarską. Nie było w przeszłości większego zagrożenia spoistości Kościoła i moralności, zatem święty Kościół nigdy nie zaprzestanie podtrzymywać tej świadomości wśród chrześcijan […]. Kościół ustanowiony został przez Boga, jako nieomylny przewodnik dla wiernych i z tego powodu, wyposażony w niezbędną władzę, nie może uczynić inaczej; ma obowiązek, a w konsekwencji uświęcone prawo, do zapobiegania, jakkolwiek zamaskowanym, błędom i zgorszeniu trzody Jezusa Chrystusa. […] Nie wolno również twierdzić, że zakaz dotyczący szkodliwych książek jest naruszeniem wolności, kampanią przeciwko światłu prawdy, oraz że „Lista” jest występkiem przeciw erudycji i nauce […]. Ateistyczne i niemoralne książki są często pisane w ujmującym stylu, poruszają tematy pobudzające żądze cielesne, zarozumiałość ducha i zawsze są zamierzone jako ziarno zepsucia w umysłach i sercach czytelników, przez swą ozdobność i chwytliwość; dlatego Kościół, jako troskliwa matka, strzeże wiernych przez stosowne zakazy, ażeby nie przykładali warg do czary z trucizną. Nie z lęku przed światłem Kościół zabrania czytania pewnych książek, ale z ogromnej gorliwości, rozgorzałej przez Boga, nie toleruje utraty dusz wiernych, nauczając, że człowiek upadły w pierwotnej prawości, ulega silnej skłonności do zła, a zatem znajduje się w potrzebie opieki i ochrony.
Źródło: dostępny w internecie: W służbie ciemnoty, czyli indeks ksiąg zakazanych – Racjonalista.pl.
Źródło A
Historia powszechna XIV–XV w. Wybór tekstów źródłowychNastępnie w sobotę w oktawę świętych apostołów Piotra i Pawła, to jest dnia 6 lipca, mistrz Jan Hus, uczony wykładowca teologii, mąż sławny z życia i obyczajów, wierny głosiciel Pisma św. został przez sobór […] bezprawnie skazany na śmierć i potępiony na podstawie fałszywego świadectwa złożonego prze mistrza Štěpana Páleče, doktora teologii i Michała de Causis, proboszcza św. Wojciecha z Nowego Miasta Praskiego, [na skutek] nieustannych napaści ze strony kleru czeskiego i oskarżeń króla Zygmunta. Nie dano mu sprawiedliwego posłuchania, by dowiódł swej niewinności. Pozbawiono go też urzędu kapłańskiego na otwartym posiedzeniu soboru i władza duchowa przekazała go władzy świeckiej. Wyprowadzono go poza miasto […] i na łące spętanego uwiązano do słupa ociosanego na kształt grubego pala i wbitego w ziemię; obłożono snopkami słomy i wiązkami drzewa i spalono. Podczas tego śpiewał on radośnie: „Chryste, Synu Boga żywego!”.
Źródło: Historia powszechna XIV–XV w. Wybór tekstów źródłowych, oprac. Marian Małowist przy udziale B. Geremka i A. Wyrobisza, Warszawa 1954, s. 283–284.
Źródło B
Wiek XVI–XVIII w źródłachW imię Świętej i Niepodzielnej Trójcy, Ojca i Syna, i Ducha św. Amen. W roku od urodzenia tegoż pana naszego Jezusa Chrystusa 1545, dnia 13 miesiąca grudnia, tj. w niedzielę trzecią adwentu […], gdy zasiadał na stolicy błog. Piotra księcia apostołów największy w Chrystusie ojciec i pan nasz z opatrzności bożej papież Paweł III, w 12 roku jego pontyfikatu zaczął się święty ekumeniczny i powszechny sobór trydencki pod prezydenturą w imieniu tegoż najśw. Pana naszego papieża i św. Stolicy Apostolskiej.
Źródło: Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 133.
Słownik
(łac. brevis - krótki, zwięzły) urzędowa modlitwa, zbiór modlitw, które każdy kapłan katolicki musi odmawiać codziennie pod rygorem grzechu śmiertelnego
(łac. caelibatus - bezżeństwo) bezżenność praktykowana przez osoby duchowne, czasem przez świeckie, składające śluby czystości; w niektórych religiach, np. Kościele katolickim, celibat obowiązuje zakonników i osoby pełniące funkcje kapłańskie
prawda wiary, teza religijna, zdefiniowana na soborach lub przez papieży i podana urzędowo do wierzenia pod rygorem utraty zbawienia
(łac. doctrina) całokształt twierdzeń religijnych, które uznaje się w danej religii
(łac. excommunicare) najwyższa kara kościelna, polegająca na wykluczeniu z życia Kościoła
(łac. haeresis - herezja) wyznawca poglądów religijnych sprzecznych z dogmatami religii panującej
(łac. catechismus) skrótowe zestawienie doktryny chrześcijańskiej
(franc. népotisme; łac. nepos - bratanek, siostrzeniec) faworyzowanie członków rodziny przy obsadzaniu stanowisk i przydzielaniu godności
(p.łac. sacramentum) w chrześcijaństwie nazwa głównych rytualnych środków uzyskania łaski uświęcającej
(łac. seminarium) kościelny zakład dydaktyczny, kształcący duchownych
(ros. собор, sobor) zgromadzenie ogółu biskupów Kościoła katolickiego, obradujących nad sprawami całego Kościoła
oficjalnie Trybunał Roty Rzymskiej (łac. Tribunal Rotae Romanae) obok Sygnatury Apostolskiej i Penitencjarii Apostolskiej jeden z trybunałów w Kurii Rzymskiej. Rota istnieje od 1331, a w obecnej formie od 1908, zgodnie z konstytucją papieża Piusa X Sapienti consilio.
(łac. Inquisitio – śledztwo, badanie) nazwa instytucji śledczo‑sądowniczej Kościoła katolickiego działającej od XIII do XIX wieku, utworzonej w celu wyszukiwania, nawracania i karania heretyków w oparciu o postanowienia ujęte w dokumentach soborowych, synodalnych oraz bullach papieskich.
(łac. Index librorum prohibitorum lub Index Expurgatorius) opracowywany i ogłaszany przez Kościół katolicki spis dzieł, których nie wolno było czytać, posiadać i rozpowszechniać bez zezwolenia władz kościelnych. W indeksie umieszczane były publikacje uznane za niezgodne z doktryną katolicką, wśród nich znalazły się też dzieła naukowe i filozoficzne, m.in. Galileusza, Immanuela Kanta, Kartezjusza, Keplera, Mikołaja Kopernika, Monteskiusza, Andrzeja Frycza Modrzewskiego czy Woltera.
(łac. praedestinatio) doktryna teologiczna wyrażająca pogląd, że Bóg zaplanował wszystkie wydarzenia, włącznie z ostatecznym zbawieniem lub potępieniem duszy
(gr. synodeuein, syn‑hodos – odbywać razem drogę) w Kościele katolickim oznacza zjazd biskupów i duchownych jednej diecezji, metropolii czy całego kraju