Na ilustracji ukazano obraz, który przedstawia kazanie Skargi. Mężczyzna z siwą brodą i włosami przemawia do ludzi zgromadzonych w ciemnym pomieszczeniu. Są oni skupieni na jego słowach. Widoczny jest król siedzący na tronie na podwyższeniu oraz duchowni, a także bogato ubrani dworzanie. Przemawiający gestykuluje dłońmi.
Na ilustracji ukazano obraz, który przedstawia kazanie Skargi. Mężczyzna z siwą brodą i włosami przemawia do ludzi zgromadzonych w ciemnym pomieszczeniu. Są oni skupieni na jego słowach. Widoczny jest król siedzący na tronie na podwyższeniu oraz duchowni, a także bogato ubrani dworzanie. Przemawiający gestykuluje dłońmi.
Państwo bez stosów. Tolerancja religijna w Rzeczypospolitej w XVI wieku
Kazanie Skargi.
Źródło: Jan Matejko (1838–1893), 1864, olej na płótnie, Zamek Królewski w Warszawie, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Kontrreformacja w państwie polsko‑litewskim
Odpowiedzią na dynamicznie rozwijającą się w XVI w. reformację oraz powstające nowe odłamy chrześcijaństwa stał się ruch religijno‑społeczny w Kościele katolickim, który przyjął nazwę kontrreformacji. Jej początek stanowił sobór trydencki odbywających się w latach 1545–1563. Stał się on z jednej strony odpowiedzią na głoszoną powszechnie potrzebę reform wewnętrznych w Kościele, z drugiej zaś miał na celu zahamowanie postępów reformacji oraz odzyskanie przez katolicyzm wpływów (zwłaszcza wśród społeczności wcześniej podległych Stolicy Apostolskiej, które pod wpływem nauk Lutra przechodziły na wyznania reformowane).
Wstępem do ofensywy kontrreformacyjnej w Polsce było stopniowe, od połowy XVI w., obejmowanie biskupstw przez nową generację hierarchów, nie mniej humanistycznie wykształconych niż ich przedsoborowi poprzednicy, ale za to bardziej gorliwych. Do tego pokolenia należeli biskup warmiński Stanisław Hozjusz, jego następca na tym urzędzie – wybitny historyk i pisarz Marcin Kromer oraz późniejszy prymas Stanisław Karnkowski. W latach 50. XVI w. Hozjusz ogłosił po łacinie Katolickie wyznanie wiary – najpełniejszy jak dotąd wykład doktryny chrześcijańskiej. Szczególne miejsce w tym dziele zajmował pogląd o niepodzielnej i nieomylnej władzy papieża w Kościele, która miała gwarantować zachowanie przezeń jedności w obliczu zagrożenia ze strony reformacji. Nowi biskupi rezydowali w swych diecezjach i wymagali od podwładnych stosowania się do wskazań dyscyplinarnych soboru trydenckiego.
R1Q5MD6S7P95J1
Linia chronologiczna przedstawia najważniejsze wydarzenia z historii Polski i świata. Są to kolejno: 1517 – ogłoszenie 95 tez Marcina Lutra; 1534 – wystąpienie Jana Kalwina z Kościoła rzymskokatolickiego; 1555 - wydanie przez Marcina Kromera dzieła O pochodzeniu i czynach Polaków ksiąg trzydzieści; 1559 – wydanie indeksu ksiąg zakazanych; 1564 – przyjęcie postanowień soboru w Polsce przez króla Zygmunta Augusta; 1573 – pierwsza wolna elekcja w Polsce; 1596 – zawarcie unii prawosławia z katolicyzmem w Brześciu Litewskim; XVI – I poł. XVIII w. – kontrreformacja w Polsce.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
Opiszesz, w jaki sposób przebiegała w Polsce kontrreformacja.
Przeanalizujesz, czy słuszne jest używanie określenia „państwo bez stosów” w stosunku do Rzeczypospolitej Obojga Narodów w czasach kontrreformacji.
Wyjaśnisz, dlaczego w Rzeczypospolitej tak wielkiego znaczenia nabrał kult maryjny.
Rozwój kontrreformacji w Polsce
Biskupi polscy oraz rezydujący w Rzeczypospolitej przedstawiciele papieża, zwani nuncjuszami apostolskimi, domagali się zniesienia konfederacji warszawskiej, jednak zarówno dla krajowych, jak i zagranicznych szermierzy kontrreformacji było jasne, że w walce z protestantami decydować będą argumenty, a nie przemoc. Duszpasterze nauczali więc katechizmu rzymskiego i popularyzowali polskojęzyczne pieśni kościelne, jezuici wprowadzili jako codzienne pozdrowienie „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, rozwijał się też – podobnie jak w innych krajach katolickich – kult maryjny. Ważną rolę w dziele ewangelizacji odegrała sztuka, którą traktowano jako swoistą Biblię dla analfabetów (łac. Biblia pauperum – Biblia ubogich, niepiśmiennych; zbiór rycin przedstawiających sceny biblijne).
RVD6GCQD9TV6L
Ilustracja przedstawia starszego mężczyznę z siwą brodą, trzymającego kartę pergaminu. Jest on ubrany w czerwone szaty, na głowie ma czerwoną czapkę biskupią.
Stanisław Hozjusz (1504–1579). Należał on do najaktywniejszych uczestników soboru trydenckiego. Pochodził z krakowskiej rodziny mieszczańskiej, karierę zawdzięczał starannemu humanistycznemu wykształceniu. Korespondował m.in. z Erazmem z Rotterdamu (filozof, pisarz, „książę humanistów” epoki odrodzenia). Jako sekretarz kancelarii króla polskiego, Zygmunta Starego zajmował się umacnianiem wpływów polskich na Pomorzu i Warmii. Jego Katolickie wyznanie wiary miało za życia autora 30 wydań w różnych językach.
Źródło: Marcello Bacciarelli (1731–1818), 1781, Zamek Królewski w Warszawie, Wikimedia Commons, domena publiczna.
W 1564 r. sejm przyjął postanowienia soboru trydenckiego. W tym samym roku sprowadzono na Warmię pierwszych jezuitów, którzy oprócz działalności duszpasterskiej rozwinęli sieć szkół na poziomie gimnazjalnym. Do 1608 r. powstało w Rzeczypospolitej 25 kolegiów prowadzonych przez nowe zgromadzenie, a w ciągu następnych 30 lat – dalszych 17. W 1579 r. król Polski Stefan Batory podniósł wileńskie kolegium jezuickie do rangi uniwersytetu. Zagrożona ekspansją jezuitów poczuła się Akademia Krakowska, z której inicjatywy zaczęły wkrótce powstawać konkurencyjne szkoły średnie, tzw. kolonie akademickie. Z kolei w 1642 r. powstało pierwsze kolegium prowadzone przez zakon pijarów. Jednak ani konkurencyjne inicjatywy katolickie, ani starania pedagogów protestanckich nie mogły dorównać rozmachem działaniom jezuitów.
R15P2BM4LDP3F
Ilustracja przedstawia biały budynek z półokrągłymi fasadami, podtrzymywanymi przed kolumny. Budynek posiada pomarańczową dachówkę. Widoczny jest rozległy plac.
Kolegium Jezuitów w Braniewie, zwane Collegium Hosianum od nazwiska założyciela, kardynała Stanisława Hozjusza, wprowadzającego zalecenia soboru trydenckiego w państwie polsko‑litewskim; fotografia współczesna. Ufundowane w 1587 r., kształciło przyszłych jezuitów i młodzież szlachecką.
Źródło: Jacek Bogdan, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Na efekty nie trzeba było długo czekać. Już ok. 1570 r. rozpoczął się powrót szlachty na łono katolicyzmu. Do Kościoła rzymskiego powracali niedawni kalwini, ale przybywało w nim też neofitów – wywodzili się oni przede wszystkim spośród prawosławnych bojarów, którzy wcześniej na krótko przyjęli wyznanie kalwińskie. Szybkie porzucenie kalwinizmu przez szlachtę polską stanowi dla historyków zagadkę, którą tłumaczy się jej płytkim stosunkiem do kwestii religijnych. Znaczące enklawy protestantyzmu utrzymały się w XVII w. w Małopolsce i Wielkopolsce, gdzie poziom kulturalny i intelektualny szlachty był wyższy niż na wschodzie. Na Litwie kalwinizm zawdzięczał swe przetrwanie potężnym protektorom w osobach Radziwiłłów.
RC1SERKJDUFVP
Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku, ubranego w czarną szatę. Siedzi on przy biurku w ciemnej komnacie, w ręku trzyma księgę oraz pióro do pisania. Obok niego widoczne są atrybuty królewskie – czerwona czapka, laska biskupia oraz szata.
Piotr Skarga (1536–1612) – polski jezuita, teolog, pisarz i pierwszy rektor Akademii Wileńskiej, będącej ośrodkiem kontrreformacji. Autor Żywotów świętych i Kazań sejmowych. Należał do grona najbliższych i wpływowych doradców monarchy.
Źródło: autor nieznany, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Kontrreformacja na ziemiach polskich - wydarzenia
Polecenie 1
Zapoznaj się z osią czasu, a następnie wykonaj polecenia.
R1HQM1NU7U2DJ
1520 Zygmunt Stary wydaje edykt toruński W Rzeczypospolitej Reformacja rozwijała się za czasów Zygmunta w podziemiu. Król i Kościół rzymskokatolicki współdziałali w walce przeciwko niej, chociaż w polityce personalnej Zygmunt I zachowywał niezależność, gdy bowiem w roku 1522, po śmierci biskupa płockiego Erazma Ciołka, papież Hadrian VI mianował na jego miejsce Jana Albrechta brandenburskiego, brata wielkiego mistrza, król sprzeciwił się temu i wyznaczył Leszczyńskiego, którego papież ostatecznie zatwierdził. Wcześniej już, 24 lipca 1520, wydał pierwszy edykt toruński przeciw Reformacji, zakazujący wwozu pism Lutra do kraju. O jakie pisma mogło chodzić? W roku 1520 Luter wydał trzy pisma programowe: „Do szlachty chrześcijańskiej narodu niemieckiego", „O niewoli babilońskiej Kościoła" i „O wolności chrześcijanina". W pierwszym głosił tezę, że chrześcijanie jako członkowie Kościoła, a zwłaszcza władcy, są zobowiązani do udziału w naprawie Kościoła, ale bez stosowania przemocy. Papież powinien być reprezentantem jedności chrześcijaństwa, ale decydujące znaczenie mają mieć Kościoły lokalne. Drugie pismo ma charakter dogmatyczny, poddaje krytyce naukę o siedmiu sakramentach. Trzecie — uzasadnia wolność chrześcijanina w Chrystusie, a jednocześnie zobowiązanie do służby wobec człowieka. Pisma te zawierały krytykę papiestwa. Rzym zaś reprezentował tezę, że podważanie powagi władzy duchownej pociąga za sobą podważanie autorytetu władzy świeckiej.
Indeks górny Źródło: Tadeusz Wojak, Szkice z dziejów Reformacji w Polsce XVI i XVII w., Warszawa 1977, old.luteranie.pl [dostęp 20.05.2021].. 1540 Ilustracja przedstawia dziennik modlitewny z 1605. Na okładce znajdują się słowa w obcym języku. Posiada ozdobne srebrne obramowanie. Mniej więcej w tym okresie na ziemie polskie dociera kalwinizm Kalwinizm określa się inaczej ewangelicyzmem reformowanym. Był to jeden czołowych nurtów protestanckich, który rozwijał się wraz z luteranizmem. Powstał w wyniku XVI–wiecznej reformacji. 1562 Ilustracja przedstawia budynek zgromadzenia braci polskich w Cieszkowach. Jest to stary, zabytkowy budynek z czerwoną dachówką na planie prostokąta. Ma obdrapane ściany, małe okna. Znajduje się w okolicach lasu. Powstaje ruch braci polskich, zwanych arianami Bracia polscy byli unitariańską wspólnotą religijną, której początki sięgają lat 1562–1563. Odłam ten wywodzi się z polskiego Kościoła reformowanego i stanowi najbardziej radykalne ugrupowanie reformacji w Polsce. 1564 Biskup warmiński Stanisław Hozjusz sprowadza do Polski jezuitów, którzy podejmują działalność edukacyjną i kontrreformacyjną Czytaj więcej...
W Braniewie powstaje pierwsze w Rzeczypospolitej kolegium jezuickie.
Decyzja Hozjusza o sprowadzeniu jezuitów na Warmię była wynikiem wielu wcześniejszych obserwacji i przemyśleń. Szczególnie do gustu przypadła mu działalność jezuitów na polu oświaty (szkoła i konwikt dla szlachty w Wiedniu), z którymi zetknął się jeszcze w okresie swej misji na dwór cesarza Ferdynanda I. Jezuici osiedlili się w Braniewie 8 stycznia 1565 roku w klasztorze pofranciszkańskim, który podzielili na trzy części: na mieszkania dla siebie, na konwikt dla studentów i na pomieszczenie dla pięciu klas szkolnych. Dla szkoły zwanej Collegium Hosianum przeznaczyli część wschodnią klasztoru, dla konwiktu część północną, a dla siebie część zachodnią. Każda z tych części została oddzielona jedna od drugiej ścianą. Podobnie na trzy części został podzielony dziedziniec zewnętrzny do swobodnego korzystania przez każdą grupę użytkowników. Indeks dolny Źródło: Józef Włodarski, Inwestycje kulturalne kardynała Stanisława Hozjusza w Braniewie, „Studia Warmińskie” 1983, t. 20, s. 109–110.
. 14.4.1570 Ugoda sandomierska – porozumienie pomiędzy luteranami, kalwinami oraz braćmi czeskimi, zawarte w Sandomierzu Czytaj więcej...
Zawarta w kwietniu 1570 roku w Sandomierzu ugoda między przedstawicielami różnych wyznań wyróżniła Polskę na tle innych krajów europejskich, ogarniętych wojnami religijnymi. W porozumieniu tym protestanci zobowiązali się rozwiązywać konflikty między sobą w sposób pokojowy, dążyć do ochrony swego wyznania w państwie oraz współdziałać w sporach z katolikami. Z ugody wykluczono arian, ze względu na zbyt duże różnice w dogmatyce. Nie uznawali oni Trójcy Świętej, przez co byli uważani za bluźnierców przez wszystkie inne obecne w Polsce wyznania chrześcijańskie. Porozumienie było w dużej mierze dziełem szlachty i to pozwala nam spojrzeć na ugodę także od innej strony. Stan szlachecki jako całość, bez względu na wyznanie, pragnął zachowania swej pozycji politycznej i własnego bezpieczeństwa. Obawiano się tyranii królewskiej, a także oddania rządów w ręce magnaterii. Obie te siły były w stanie wykorzystać kontrreformację jako pretekst do walki politycznej, w której wyniku straciłby cały stan szlachecki, nie tylko innowiercy (niekatolicy).
Indeks dolny Źródło: Ugoda sandomierska między trzema wyznaniami protestanckimi w Rzeczypospolitej, muzhp.pl [dostęp 24.05.2021].
. 28.1.1573 Ilustracja przedstawia pismo będące aktem konfederacji warszawskiej. Jest to drobnie zapisana uchwała. Akt konfederacji warszawskiej Podjęta na sejmie konwokacyjnym w Warszawie uchwała zawierała postanowienia dotyczące zapewnienia swobody wyznania szlachcie w Rzeczypospolitej. Gwarantowała pokój między innowiercami, równouprawnienie oraz opiekę państwa. 1579 Ilustracja przedstawia dziedziniec Uniwersytetu Wileńskiego. Widoczne są zabytkowe budynki z wysoką wieżą oraz krzyżem na czubku, a także niższy budynek wykonany z jasnego kamienia. Na placu zgromadzeni są ludzie. Utworzenie Akademii Wileńskiej – uniwersytetu w Wilnie, którego założycielem był król Stefan Batory Uczelnia funkcjonowała pod nazwą Akademia i Uniwersytet Wileński Towarzystwa Jezusowego. 1596 Ilustracja przedstawia czarno białą rycinę przedstawiającą cerkiew w Brześciu. Widoczne są dwie wieże z przodu kościoła przy głównym wejściu. Małe okna występują w rzędach w równych odległościach od siebie. Unia brzeska Władze Cerkwi w Rzeczypospolitej, przy poparciu Zygmunta III Wazy, decydują się na zawarcie unii z Kościołem katolickim. Na mocy unii brzeskiej większość wyznawców prawosławia została podporządkowana Kościołowi rzymskokatolickiemu. 1603 Ilustracja przedstawia stronę tytułową Indeksu Ksiąg Zakazanych. Słowa zapisane są po łacinie, widoczny jest herb. Pierwsza w Rzeczypospolitej publikacja Indeksu ksiąg zakazanych Był to opracowywany i ogłaszany przez Kościół katolicki spis dzieł, których wiernym nie wolno było czytać, posiadać ani rozpowszechniać bez zezwolenia władz kościelnych. Wśród wymienionych dzieł uważanych za niezgodne z doktryną Kościoła katolickiego znalazły się książki m.in. Galileusza, Immanuela Kanta, Kartezjusza, Mikołaja Kopernika, Monteskiusza i Andrzeja Frycza Modrzewskiego. 1638 Sejm nakazuje zamknięcie wszystkich instytucji ariańskich w Rakowie, w tym Akademii Rakowskiej, którą założyli bracia polscy w roku 1602. 1645 Colloquium charitativum (łac., braterska rozmowa) – wspólny zjazd katolików, luteran oraz kalwinistów w Toruniu Celem tego pokojowego spotkania teologów różnych wyznań chrześcijańskich było ustalenie jedności wiary oraz zagwarantowanie pokoju religijnego; gorąco popierał je król Władysław IV. Choć uczestnicy zjazdu nie wypracowali wspólnego stanowiska (różnice doktrynalne okazały się nie do przezwyciężenia) i do zgody nie doszło, to warta podkreślenia jest sama idea oraz gotowość wszystkich stron do dialogu, podczas gdy w Europie od kilkudziesięciu lat toczyła się wojna trzydziestoletnia, wywołana m.in. sporami religijnymi. 6.4.1654 Ilustracja przedstawia wizerunek Jana Kazimierza. Jest on ubrany w czarną zbroję. Ma poważny wyraz twarzy, długie czarne kręcone włosy. Za nim znajdują się ciemne chmury. Jan Kazimierz podpisuje dekret, który nakazuje wygnanie z Rzeczypospolitej wszystkich innowierców
1520 Zygmunt Stary wydaje edykt toruński W Rzeczypospolitej Reformacja rozwijała się za czasów Zygmunta w podziemiu. Król i Kościół rzymskokatolicki współdziałali w walce przeciwko niej, chociaż w polityce personalnej Zygmunt I zachowywał niezależność, gdy bowiem w roku 1522, po śmierci biskupa płockiego Erazma Ciołka, papież Hadrian VI mianował na jego miejsce Jana Albrechta brandenburskiego, brata wielkiego mistrza, król sprzeciwił się temu i wyznaczył Leszczyńskiego, którego papież ostatecznie zatwierdził. Wcześniej już, 24 lipca 1520, wydał pierwszy edykt toruński przeciw Reformacji, zakazujący wwozu pism Lutra do kraju. O jakie pisma mogło chodzić? W roku 1520 Luter wydał trzy pisma programowe: „Do szlachty chrześcijańskiej narodu niemieckiego", „O niewoli babilońskiej Kościoła" i „O wolności chrześcijanina". W pierwszym głosił tezę, że chrześcijanie jako członkowie Kościoła, a zwłaszcza władcy, są zobowiązani do udziału w naprawie Kościoła, ale bez stosowania przemocy. Papież powinien być reprezentantem jedności chrześcijaństwa, ale decydujące znaczenie mają mieć Kościoły lokalne. Drugie pismo ma charakter dogmatyczny, poddaje krytyce naukę o siedmiu sakramentach. Trzecie — uzasadnia wolność chrześcijanina w Chrystusie, a jednocześnie zobowiązanie do służby wobec człowieka. Pisma te zawierały krytykę papiestwa. Rzym zaś reprezentował tezę, że podważanie powagi władzy duchownej pociąga za sobą podważanie autorytetu władzy świeckiej.
Indeks górny Źródło: Tadeusz Wojak, Szkice z dziejów Reformacji w Polsce XVI i XVII w., Warszawa 1977, old.luteranie.pl [dostęp 20.05.2021].. 1540 Ilustracja przedstawia dziennik modlitewny z 1605. Na okładce znajdują się słowa w obcym języku. Posiada ozdobne srebrne obramowanie. Mniej więcej w tym okresie na ziemie polskie dociera kalwinizm Kalwinizm określa się inaczej ewangelicyzmem reformowanym. Był to jeden czołowych nurtów protestanckich, który rozwijał się wraz z luteranizmem. Powstał w wyniku XVI–wiecznej reformacji. 1562 Ilustracja przedstawia budynek zgromadzenia braci polskich w Cieszkowach. Jest to stary, zabytkowy budynek z czerwoną dachówką na planie prostokąta. Ma obdrapane ściany, małe okna. Znajduje się w okolicach lasu. Powstaje ruch braci polskich, zwanych arianami Bracia polscy byli unitariańską wspólnotą religijną, której początki sięgają lat 1562–1563. Odłam ten wywodzi się z polskiego Kościoła reformowanego i stanowi najbardziej radykalne ugrupowanie reformacji w Polsce. 1564 Biskup warmiński Stanisław Hozjusz sprowadza do Polski jezuitów, którzy podejmują działalność edukacyjną i kontrreformacyjną Czytaj więcej...
W Braniewie powstaje pierwsze w Rzeczypospolitej kolegium jezuickie.
Decyzja Hozjusza o sprowadzeniu jezuitów na Warmię była wynikiem wielu wcześniejszych obserwacji i przemyśleń. Szczególnie do gustu przypadła mu działalność jezuitów na polu oświaty (szkoła i konwikt dla szlachty w Wiedniu), z którymi zetknął się jeszcze w okresie swej misji na dwór cesarza Ferdynanda I. Jezuici osiedlili się w Braniewie 8 stycznia 1565 roku w klasztorze pofranciszkańskim, który podzielili na trzy części: na mieszkania dla siebie, na konwikt dla studentów i na pomieszczenie dla pięciu klas szkolnych. Dla szkoły zwanej Collegium Hosianum przeznaczyli część wschodnią klasztoru, dla konwiktu część północną, a dla siebie część zachodnią. Każda z tych części została oddzielona jedna od drugiej ścianą. Podobnie na trzy części został podzielony dziedziniec zewnętrzny do swobodnego korzystania przez każdą grupę użytkowników. Indeks dolny Źródło: Józef Włodarski, Inwestycje kulturalne kardynała Stanisława Hozjusza w Braniewie, „Studia Warmińskie” 1983, t. 20, s. 109–110.
. 14.4.1570 Ugoda sandomierska – porozumienie pomiędzy luteranami, kalwinami oraz braćmi czeskimi, zawarte w Sandomierzu Czytaj więcej...
Zawarta w kwietniu 1570 roku w Sandomierzu ugoda między przedstawicielami różnych wyznań wyróżniła Polskę na tle innych krajów europejskich, ogarniętych wojnami religijnymi. W porozumieniu tym protestanci zobowiązali się rozwiązywać konflikty między sobą w sposób pokojowy, dążyć do ochrony swego wyznania w państwie oraz współdziałać w sporach z katolikami. Z ugody wykluczono arian, ze względu na zbyt duże różnice w dogmatyce. Nie uznawali oni Trójcy Świętej, przez co byli uważani za bluźnierców przez wszystkie inne obecne w Polsce wyznania chrześcijańskie. Porozumienie było w dużej mierze dziełem szlachty i to pozwala nam spojrzeć na ugodę także od innej strony. Stan szlachecki jako całość, bez względu na wyznanie, pragnął zachowania swej pozycji politycznej i własnego bezpieczeństwa. Obawiano się tyranii królewskiej, a także oddania rządów w ręce magnaterii. Obie te siły były w stanie wykorzystać kontrreformację jako pretekst do walki politycznej, w której wyniku straciłby cały stan szlachecki, nie tylko innowiercy (niekatolicy).
Indeks dolny Źródło: Ugoda sandomierska między trzema wyznaniami protestanckimi w Rzeczypospolitej, muzhp.pl [dostęp 24.05.2021].
. 28.1.1573 Ilustracja przedstawia pismo będące aktem konfederacji warszawskiej. Jest to drobnie zapisana uchwała. Akt konfederacji warszawskiej Podjęta na sejmie konwokacyjnym w Warszawie uchwała zawierała postanowienia dotyczące zapewnienia swobody wyznania szlachcie w Rzeczypospolitej. Gwarantowała pokój między innowiercami, równouprawnienie oraz opiekę państwa. 1579 Ilustracja przedstawia dziedziniec Uniwersytetu Wileńskiego. Widoczne są zabytkowe budynki z wysoką wieżą oraz krzyżem na czubku, a także niższy budynek wykonany z jasnego kamienia. Na placu zgromadzeni są ludzie. Utworzenie Akademii Wileńskiej – uniwersytetu w Wilnie, którego założycielem był król Stefan Batory Uczelnia funkcjonowała pod nazwą Akademia i Uniwersytet Wileński Towarzystwa Jezusowego. 1596 Ilustracja przedstawia czarno białą rycinę przedstawiającą cerkiew w Brześciu. Widoczne są dwie wieże z przodu kościoła przy głównym wejściu. Małe okna występują w rzędach w równych odległościach od siebie. Unia brzeska Władze Cerkwi w Rzeczypospolitej, przy poparciu Zygmunta III Wazy, decydują się na zawarcie unii z Kościołem katolickim. Na mocy unii brzeskiej większość wyznawców prawosławia została podporządkowana Kościołowi rzymskokatolickiemu. 1603 Ilustracja przedstawia stronę tytułową Indeksu Ksiąg Zakazanych. Słowa zapisane są po łacinie, widoczny jest herb. Pierwsza w Rzeczypospolitej publikacja Indeksu ksiąg zakazanych Był to opracowywany i ogłaszany przez Kościół katolicki spis dzieł, których wiernym nie wolno było czytać, posiadać ani rozpowszechniać bez zezwolenia władz kościelnych. Wśród wymienionych dzieł uważanych za niezgodne z doktryną Kościoła katolickiego znalazły się książki m.in. Galileusza, Immanuela Kanta, Kartezjusza, Mikołaja Kopernika, Monteskiusza i Andrzeja Frycza Modrzewskiego. 1638 Sejm nakazuje zamknięcie wszystkich instytucji ariańskich w Rakowie, w tym Akademii Rakowskiej, którą założyli bracia polscy w roku 1602. 1645 Colloquium charitativum (łac., braterska rozmowa) – wspólny zjazd katolików, luteran oraz kalwinistów w Toruniu Celem tego pokojowego spotkania teologów różnych wyznań chrześcijańskich było ustalenie jedności wiary oraz zagwarantowanie pokoju religijnego; gorąco popierał je król Władysław IV. Choć uczestnicy zjazdu nie wypracowali wspólnego stanowiska (różnice doktrynalne okazały się nie do przezwyciężenia) i do zgody nie doszło, to warta podkreślenia jest sama idea oraz gotowość wszystkich stron do dialogu, podczas gdy w Europie od kilkudziesięciu lat toczyła się wojna trzydziestoletnia, wywołana m.in. sporami religijnymi. 6.4.1654 Ilustracja przedstawia wizerunek Jana Kazimierza. Jest on ubrany w czarną zbroję. Ma poważny wyraz twarzy, długie czarne kręcone włosy. Za nim znajdują się ciemne chmury. Jan Kazimierz podpisuje dekret, który nakazuje wygnanie z Rzeczypospolitej wszystkich innowierców
Polecenie 2
Wyjaśnij, jaka była sytuacja wyznaniowa w Polsce w XVI w.
RB4F3VSVSSKPK
(Uzupełnij).
Wykorzystaj wskazówki zawarte w opisach wydarzeń
W Rzeczypospolitej dominujacym wyznaniem był katolicyzm. ostatni jagiellonowie tolerowali na obszarzach swojego panowania religie niekatolickie. W okresie wolnej nelekcji innowiercy zapewnili sobie tolerancje religijna dzięki aktoei konfederacji warszawskiej dołaczonej do artykułów henrykowskich i zatwierdzanych każdorazowo przez nowo obranego władce elekcyjnego Rzeczypospolitej.
Polecenie 3
Przedstaw różnice między kontrreformacją w Europie a kontrreformacją w Polsce.
RHXF2PCG8AA7O
(Uzupełnij).
Zwróc uwagę na charakter sporów religijnych na zachodzie Europy.
Reformacja na ziemiach polskich skupiała sie przede wszystkim na działalności edukacyjnej, tworzeniu szkół katolickich. W przeciwieństwie do krajów Europy Zachodniej w rzeczypospolitej nie toczyły sie wojny religijne, a wyznawcy katolicyzmu i dysydenci religijni (wyznawcy nurtów reformowanych) koegzystowali ze soba w sposób poikojowy.
Kult maryjny
Odrzucając kult świętych, protestanci sprzeciwili się również wielowiekowej tradycji kultu maryjnego, jako że wśród osób wyniesionych na ołtarze szczególne miejsce zajmowała zawsze Matka Boska. Zwłaszcza ten jej ostatni tytuł, nadany jeszcze w starożytności, budził sprzeciw reformatorów. To sprawiło, że w XVI w. wyjątkowa cześć dla Najświętszej Marii Panny przyćmiła w Kościele katolickim kult innych świętych.
R1QFVFAC5L65Z
Ilustracja przedstawia stary kościół katolicki oraz pobliską kaplicę. Oba budynki wykonane są z jasnego kamienia, pokryte jasnozieloną blachą na dachu. Znajdują się w okolicy lasu.
Kościół Ukrzyżowania; fotografia współczesna. Postawiony w 1600 r. przez Mikołaja Zebrzydowskiego, dał początek sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej, składającego się z bazyliki, klasztoru i kilkudziesięciu kaplic połączonych szlakiem, na którym pielgrzymi kontemplują życie Jezusa Chrystusa i Matki Bożej.
Źródło: Ludwig Schneider, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
W Polsce wyrazem tego procesu był rozwijający się w wielu sanktuariach kult obrazów maryjnych, w tym najważniejszego – Matki Boskiej Częstochowskiej, który ok. 1382 r. trafił do świeżo ufundowanego klasztoru Paulinów na Jasnej Górze. W czasach reformacji kult Matki Boskiej wzmacniał jedność katolików polskich, a Częstochowa stała się celem pielgrzymek monarchów. Okoliczności oblężenia w 1655 r. klasztoru przez Szwedów spopularyzował następnie jego przeor Augustyn Kordecki w łacińskim dziele Nova Gigantomachia. Odtąd jasnogórski wizerunek Najświętszej Marii Panny stał się symbolem obrony katolickiej Polski przed różnowierczymi agresorami.
Do rozwoju kultu maryjnego przyczyniły się również złożone podczas potopu, w 1656 r., śluby lwowskie króla Polski Jana Kazimierza, w których władca ogłosił Marię Królową Korony Polskiej (do tej tradycji nawiązał 300 lat później, w okresie komunizmu, prymas Stefan Wyszyński). W XVII w., obok najsłynniejszego klasztoru na Jasnej Górze, istniało w Rzeczypospolitej przynajmniej 400 sanktuariów maryjnych o znaczeniu lokalnym.
R1BBDE39U9764
Ilustracja przedstawia wizerunek Matki Bożej z Rokitna. Ma ona na głowie złotą koronę, bogato zdobioną kamieniami szlachetnymi. Ma łagodny wyraz twarzy, spogląda w dół.
Matka Boża z Rokitna, Królowa Polski. Godło Polski zostało umieszczone na obrazie w 1671 r. przez króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego.
Źródło: nieznany autor, Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Trenuj i ćwicz
1
Ćwiczenie 1
Zapoznaj się z poniższymi źródłami, a następnie na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło A
RR73N9CKPB53A
Mapa przedstawia Rzeczpospolitą Obojga Narodów w XVI w. według wyznań. Zaznaczono obszary z przewagą ludności: katolickiej: kolejno Prusy Królewskie, Wielkopolska, Poznań, Kalisz, Żmudź, Wilno, Troki, Grodno, Nowogródek, Węgrów, Zamość, Łuck, Kraków, Przemyśl, Lwów, Halicz. Obszary z przewagą ludności unickiej: Połock, Witebsk, Mińsk, Polesie. Obszary z przewagą ludności prawosławnej: Kijów, Kamieniec Podolski, Dzikie Pola, Zaporoże. Obszary z przewagą ludności luterańskiej: Prusy Książęce, Kurlandia, Inflanty. Obszary z przewagą ludności kalwińskiej: Kowno, a także Lublin, Raków, Pińczów.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie wlaczpolske.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.
Źródło B
1
Porozumienie zawarte pomiędzy wyznaniami reformowanymi w I Rzeczypospolitej: luteranami, kalwinami oraz braćmi czeskimi. Nie brali w nim udziału bracia polscy (arianie). Intencją była wspólna obrona przed kontrreformacją i zaprzestanie walk między różnymi wyznaniami protestanckimi. Postanowiono uznawać wzajemnie sakramenty oraz kaznodziejów, planowano też wspólne synody. Ugodę sandomierską uważa się za pierwszy akt ekumeniczny w Europie. 9 kwietnia 1570 roku rozpoczęły się w Sandomierzu obrady synodu generalnego przy licznym udziale szlachty protestanckiej. Na synod przybyli przedstawiciele braci czeskich, konfesji augsburskiej i Kościoła reformowanego. Po dłuższych dyskusjach odrzucono i wyklęto ze społeczności protestanckiej braci polskich, ustanowiono, że każde wyznanie zachowało własną dogmatykę i obrzędowość, a tylko poświadczono sobie formalnie prawowierność. Odtąd miano wspólnie pracować nad rozwojem wszystkich zborów w całym kraju i wzajemnie sobie pomagać i zapraszać się na synody. Stworzono projekt ustawy sejmowej, w której postulowano zrównanie prawne z katolikami. Chciano również zniesienia jurysdykcji kościelnej w odniesieniu do osób świeckich, darowania zaległych dziesięcin oraz wprowadzenia wolności wyznania.
CART7Cytat za: artykuł 1570 r. Ugoda sandomierska, bliskopolski.pl [dostęp: 12.07.2021].
R11EMVU7QHL25
(Uzupełnij).
R8S6583XRA7VU
(Uzupełnij).
R445L44DJ6KA3
(Uzupełnij).
RGQDHBJV5KL5M
3. Ugoda sandomierska z 1570 roku to porozumienie: Możliwe odpowiedzi: 1. w sprawie pańszczyzny., 2. wyznawców różnych odmian protestantyzmu., 3. władcy z uczestnikami tzw. rokoszu sandomierskiego., 4. między katolikami i protestantami w sprawie wolności wyznania.
Zwróć uwagę na to, w których częściach Polski dominowali wyznawcy luteranizmu.
Przypomnij sobie, kto założył Akademię Rakowską.
Zastanów się, jak w pozostałych krajach Europy zapatrywano się na innowierców i czy europejscy władcy tolerowali inne religie.
Przedstaw występowanie luteranizmu w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Luteranizm najbardziej rozpowszechnił się na Pomorzu, Wielkopolsce, Mazowszu i na Litwie.
Opisz, z jakim wyznaniem związany był Raków w XVI w.
Raków związany był z arianami (braćmi polskimi).
Porównaj oba źródła i na ich podstawie wyjaśnij, dlaczego w historiografii funkcjonuje określenie „państwo bez stosów” w odniesieniu do Rzeczypospolitej Obojga Narodów w czasach kontrreformacji.
Wsród ówczesnych krajów Europy, które borykały się z wojnami religijnymi, Rzeczpospolita postrzegana była jako swoisty ewenement. Polscy władcy, tacy jak Jan Kazimierz, nie dopuszczali do masowych prześladowań innowierców. Zdawali sobie sprawę, że prześladowania na tle religijnym, na wzór tych europejskich, doprowadzą do rozpadu wielowyznaniowego państwa.
1
Ćwiczenie 2
Zapoznaj się z poniższymi źródłami i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło A
1
Akt konfederacji warszawskiej
W Rzeczypospolitej naszej jest [wielość religii chrześcijańskich] […], aby z tej przyczyny między ludźmi [bunt] się nie wszczął, który po inszych królestwach jaśnie widzimy, obiecujemy to sobie wspólnie [za nas i potomków naszych] na wieczne czasy pod obowiązkiem przysięgi […] pokój między sobą zachować, a dla różnej wiary i odmiany w kościołach krwi nie przelewać, ani karać konfiskatą dóbr […] i zwierzchności żadnej ani urzędowi do takowego [postępowania] żadnym sposobem nie pomagać […]. Wszakże przez tą konfederację naszą zwierzchności żadnej panów nad poddanymi ich, tak panów duchownych jako i świeckich nie [kasujemy] […].
CART8 Źródło: Akt konfederacji warszawskiej. Cytat za: Teresa Maresz, Krzysztof Juszczyk, Historia w źródłach – nie tylko pisanych dla liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum. Starożytność i średniowiecze, Toruń 2004, s. 192.
Źródło B
R1GOSFOMO5BN7
Ilustracja przedstawia wizerunek starszego mężczyzny. Posiada on siwą brodę oraz wąsy. Ma okrągłe nakrycie głowy oraz futrzane okrycie. Ma skupiony wyraz twarzy.
Portret warsztatu Lucasa Cranacha młodszego, ok. 1555 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Źródło C
R1R2L3OX9D5MS
Mapa przedstawia sytuację wyznaniową w I Rzeczypospolitej w 1573 roku w Europie. Zaznaczono kolorami tereny, na których przewagę mają poszczególne religie, kolejno: prawosławni: Witebsk, Borysów, Mińsk, Mścisław, Nieśwież, Słuck, Żytomierz, Kijów, Połtawa, Bracław, Trembowla, Kamieniec; luteranie – Parnawa, Kieś, Ryga; kalwini – Kiejdany, Lublin, Sandomierz; katolicyzm (religia panująca) – Bydgoszcz, Poznań, Częstochowa, Kraków, Sanok, Przemyśl, Lwów, Ostróg, Chełm, Nowogródek, Wilno, Warszawa, Płock, Toruń, Inowrocław.
Sytuacja wyznaniowa w I Rzeczypospolitej w 1573 r.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie Mathiasrex, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1ANGG5TQ3LER
(Uzupełnij).
R9TAZOJCFQRXK
(Uzupełnij).
R72HURPCTT3PT
(Uzupełnij).
Przeczytaj uważnie tekst źródłowy i zastanów się, czego dotyczył akt konfederacji warszawskiej.
Porównaj daty powstania obu źródeł.
Porównaj daty, które umieszczone są przy źródłach. Następnie odwołaj się do pozostałych materiałów z lekcji i na ich podstawie oceń, czy Rzeczpospolita faktycznie była tolerancyjna w kwestiach religijnych.
Opisz, jakie były postanowienia aktu konfederacji warszawskiej.
Postanowienia aktu konfederacji warszawskiej dotyczyły wolności wyznania. Na jego podstawie ustalono pokój religijny i zapowiedziano kary za łamanie praw innowierców. Dzięki temu aktowi Rzeczpospolita stała się pierwszym państwem w Europie, w którym prawnie zagwarantowano wolność religijną.
Porównaj źródło A ze źródłem B i rozstrzygnij, czy sygnatariuszem aktu konfederacji warszawskiej mogła być osoba, która została przedstawiona na ilustracji. Uzasadnij odpowiedź.
Nie, ponieważ akt konfederacji warszawskiej podpisano w roku 1573, a portret przedstawia nieżyjącego wówczas króla Zygmunta Starego (zmarłego w 1548 r.).
Porównaj źródło A ze źródłem C i rozstrzygnij, czy Rzeczpospolitą można nazwać krajem tolerancji religijnej. Uzasadnij odpowiedź.
Rzeczpospolitą można uznać za kraj tolerancji religijnej m.in. dlatego, że tu znajdowali schronienie innowiercy, którzy byli prześladowani za swoją wiarę. Wielowyznaniowość pokazuje źródło C. Przejawem tolerancji religijnej jest właśnie konfederacja warszawska, której fragment znajduje się w źródle A. Wprowadzała ona wolność wyznaniową oraz równość wszystkich religii wobec prawa.
Słownik
kolegium
kolegium
(z łac. collegium – zrzeszenie) w Rzeczypospolitej Obojga Narodów rodzaj szkoły średniej dla młodzieży szlacheckiej, połączonej z internatem
neofita
neofita
(z gr. neophytos – nowo nawrócony) człowiek, który niedawno przyjął jakieś wyznanie, zwykle chrześcijańskie
nuncjusz apostolski
nuncjusz apostolski
(wł. nunzioapostolico od łac. nuntius apostolicus) stały przedstawiciel dyplomatyczny papieża przy rządzie jakiegoś państwa
konfederacja warszawska
konfederacja warszawska
dokument uchwalony w 1573 r. podczas sejmu konwokacyjnego, który zapewniał pokój wieczysty między wyznawcami różnych religii w państwie polsko‑litewskim oraz równouprawnienie szlachty dysydenckiej i opiekę państwa nad jej przedstawicielami
jezuici
jezuici
członkowie zakonu katolickiego założonego w 1534 r. przez Ignacego Loyolę pod nazwą Towarzystwo Jezusowe (łac. Societas Iesu ); celem Towarzystwa było wspieranie Kościoła rzymskokatolickiego przez pracę oświatową i misyjną
sobór trydencki
sobór trydencki
sobór powszechny zwołany w Kościele katolickim w następstwie postępów reformacji oraz podnoszonej przez środowiska kościelne konieczności reform wewnętrznych; obradował w latach 1545–1563, ustalił najważniejsze punkty programu kontrreformacji
pijarzy
pijarzy
Zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych; katolicki zakon męski założony w Rzymie przez św. Józefa Kalasantego pod koniec XVI w.; działalność zakonu skupiała się na prowadzeniu szkół dla młodzieży męskiej, początkowo przede wszystkim z ubogich rodzin; w drugiej połowie XVII i w XVIII w. zakon stworzył sieć szkół w kilku krajach europejskich, także w Polsce, konkurując pod tym względem z jezuitami
bojarzy
bojarzy
(z ros. bojarin; być może od istniejącego na Rusi określenia bojarin – wielmoża) najwyższa warstwa społeczna w dawnej Rosji
enklawa
enklawa
(z franc. enclave od łac. clavis – klucz) tu: teren otoczony obszarem o innym charakterze
katechizm rzymski
katechizm rzymski
(z gr. katechismos – nauczanie) zbiór doktryny chrześcijańskiej opublikowany w 1566 r.
