Rzeczpospolita w XVI wieku. Kultura złotego wieku
Kultura polskiego odrodzenia
Renesans, czyli odrodzenie, to epoka, która narodziła się we Włoszech w drugiej połowie XIV w. Charakteryzował ją powrót do idei, wartości i estetyki starożytnej. Dominującym prądem umysłowym renesansu był humanizm, który ma podwójne znaczenie. W ujęciu węższym obejmuje odkrywanie, badanie i rozwijanie tradycji antycznej oraz wiedzy o człowieku, której głównym źródłem były filozofia i literatura. W szerszym znaczeniu humanizm stawia w centrum zainteresowania człowieka i wszystkie aspekty jego życia.
Do krajów leżących na północ od Alp – w tym również do Polski – idee renesansu zaczęły przenikać pod koniec XV w., a rozpowszechniły się w następnym stuleciu.
Opiszesz przejawy rozpowszechniania się idei humanistycznych w Polsce.
Ocenisz wpływy humanistów na rozwój życia umysłowego w Polsce.
Początki humanizmu w Polsce
Rozwój humanizmu i literatury renesansowej w Polsce przypada na koniec XV i XVI wieku. Idee humanizmu przywieźli do kraju Polacy studiujący we Włoszech, m.in. Jan Długosz i Jan z Ludziska, którzy popularyzowali wiedzę antyczną i retorykę. W Polsce działał też Filippo Buonaccorsi zwany Kallimachem, humanista, poeta i doradca królewski, oraz niemiecki humanista Konrad Celtis, który założył w Krakowie towarzystwo naukowe Sodalitas Litteraria Vistulana. Ich obecność i twórczość pobudzały rozwój kultury humanistycznej w kraju.
Przypomnij sobie, na czym polegała technika drzeworytu.
Zwróć uwagę na epizody z życia codziennego przedstawione na ilustracji.
Jednym z pierwszych rodzimych poetów był Jan z Wiślicy (ok. 1485–1520), który w 1516 r. wydał poemat Bellum Prutenum (Wojna pruska). Najważniejszą część poematu – opis bitwy pod Grunwaldem – wzorował na Wergiliuszu.
Dramat renesansowy w Polsce
Wczesnorenesansowy dramat polski był kontynuacją tradycji średniowiecznej. Najczęściej graną sztuką teatru ludowego w Polsce była Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim – misterium, którego autorstwo przypisuje się Mikołajowi z Wilkowiecka.
Mikołaj z Wilkowiecka (? – 1601) był starannie wykształconym zakonnikiem i prowincjałem paulinów. Pisał również kazania i pisma hagiograficzne.
Stosunkowo późno pojawił się polski moralitet, czyli utwór o charakterze moralizująco‑dydaktycznym. Do tego gatunku należą dzieła Mikołaja Reja Kupiec oraz Marcina Bielskiego Komedyja Justyna i Konstancyjej. Ta ostatnia przedstawia walkę cnót i występków.
W XVI w. – stuleciu gorących polemik religijnych i politycznych – bardzo popularną formą stały się dialogi. W połowie XVI w. ukazała się znana obecnie tylko z fragmentów Rozprawa krótka a prosta o niektórych ceremoniach a ustawach kościelnych teologa Jana Seklucjana. Wyszła ona z kręgów protestanckich, dlatego przedstawiona w nim dyskusja między prezentującym idee reformacyjne studentem a katolickim księdzem kończy się zwycięstwem tego pierwszego. Przeciwstawny pogląd ukazuje wydana mniej więcej w tym samym czasie Rozmowa nowa niektórego Pielgrzyma z Gospodarzem o niektórych ceremoniach kościelnych… autorstwa Stanisława ze Szczodrkowic Morawickiego. Oba te dzieła kunsztem przewyższa jednak utwór zatytułowany Rozmowy Dworzanina z Mnichem humanisty, historyka i dyplomaty Marcina Kromera. Celem Kromera była obrona katolicyzmu przed zarzutami ze strony zwolenników reformacji. Rozmowa pierwsza zawiera zarzuty Dworzanina przeciw Kościołowi. W rozmowie drugiej zaczyna się zarysowywać przewaga argumentów Mnicha, które ostatecznie przekonują Dworzanina w części czwartej.
Szczytowym osiągnięciem polskiego dramatu renesansowego jest Odprawa posłów greckich pióra Jana Kochanowskiego. Jej motyw przewodni stanowi znany z Iliady Homera grecki mit o wojnie trojańskiej. Prapremiera Odprawy posłów greckich odbyła się w Jazdowie pod Warszawą w 1578 r., podczas uroczystości weselnych kanclerza Jana Zamoyskiego i jego drugiej żony Krystyny Radziwiłłówny w obecności pary królewskiej – Stefana Batorego i Anny Jagiellonki.
Z twórczością dramaturgów antycznych polscy czytelnicy i widzowie mogli się zapoznać dzięki ich polskim wydawcom. W pierwszej połowie XVI w. wyszło w Polsce kilkanaście wydań Terencjusza. Z Eurypidesa na język polski przetłumaczono Hekubę, a w przekładzie łacińskim wydano Ifigenię w Aulidzie. Publikowano również dzieła Seneki.
W Polsce występowały wszystkie rodzaje sceny teatralnej: symultaniczna, terencjuszowska i sukcesyjna. W konwencji sceny symultanicznej prawdopodobnie była wystawiana Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim, natomiast scenę terencjuszowską stosował wczesnohumanistyczny teatr szkolny. Projekty włoskiego architekta Sebastiana Serlia były natomiast znane w Polsce z jego opracowań.
Wczesnorenesansowy dramat polski
Wyjaśnij, na czym polega różnica między sceną symultaniczną a poznanym wcześniej teatrem antycznym. Wyjaśnij, dlaczego sceny symultaniczne były popularne w średniowieczu i początkach odrodzenia.
Język i komunikacja
W Polsce w XVI w. odrodziła się łacina klasyczna, używana w nauce, dyplomacji i literaturze. Jednocześnie język polski zaczął pełnić funkcję języka literackiego, przede wszystkim w poezji, dramacie i prozie. Rozwój piśmiennictwa wspierało drukarstwo – pierwsze drukarnie powstały w 1475 r. w Krakowie, a w 1508 r. wydano pierwszą polską książkę. W ciągu XVI wieku drukarnie wydały ok. 3,5 mln egzemplarzy.
Szkolnictwo
Najważniejszą uczelnią w Polsce była Akademia Krakowska, gdzie już w XV w. studiowano literaturę antyczną i humanistyczną. Gościli tam humaniści tacy jak Kallimach i Celtis, a wśród studentów byli przyszli wybitni uczeni, np. Mikołaj Kopernik i Andrzej Frycz Modrzewski. W XVI w. zainteresowanie humanizmem osłabło, ale nie zanikło. Ważne były też Akademia Lubrańskiego w Poznaniu (1519) i protestancki uniwersytet w Królewcu (1544).
Ostatnim dużym renesansowym przedsięwzięciem była Akademia Zamoyska w Zamościu (1594), założona przez Jana Zamoyskiego przy wsparciu Szymona Szymonowica, z biblioteką, drukarnią i wybitnymi wykładowcami. W XVI w. rozwijało się też szkolnictwo parafialne, co zwiększało liczbę osób piśmiennych. Powstawały gimnazja humanistyczne, często o charakterze mieszczańskim lub kalwińskim, a dla przeciwwagi szkoły jezuickie, jak kolegium w Braniewie (1564), zapewniały wysoki poziom nauczania i były dostępne dla wszystkich.
Trenuj i ćwicz
Spośród wymienionych postaci wybierz te, których dotyczą informacje zamieszczone w tabeli, i umieść je we właściwej rubryce.
Wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.
Uzupełnij zdania.
Na podstawie zamieszczonych poniżej danych statycznych i wiedzy własnej wskaż przyczyny zachodzących od XV do końca XVI w. zmian w procentowym udziale pochodzenia społecznego przedstawicieli trzech stanów w gronie pisarzy.
Pisarze polscy
Okres | Ogółem | Ogółem – w % – pisarze | ||||
z wykształceniem | duchowni | szlachta | mieszczanie | |||
krajowym | zagranicznym | |||||
XV w. | 43 | 77* | 46* | 88 | 33 | 67 |
1501–1550 | 66 | 62 | 35 | 71 | 33 | 67 |
1551–1600 | 154 | 46 | 49 | 43 | 61 | 39 |
Indeks dolny * Suma składników przekracza 100%, ponieważ pisarze posiadający wykształcenie krajowe i zagraniczne liczeni są podwójnie.
> Za: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 140. Indeks dolny koniec* Suma składników przekracza 100%, ponieważ pisarze posiadający wykształcenie krajowe i zagraniczne liczeni są podwójnie.
> Za: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 140.
Na podstawie danych statystycznych scharakteryzuj zmiany, jakie zaszły w zainteresowaniach mieszczan w świetle tematyki zbiorów bibliotecznych tej grupy społecznej między drugą połową XVI a pierwszą połową XVII w.
Tematyka książek | Druga połowa XVI w. | Pierwsza połowa XVII w. |
książki – w odsetkach | ||
Ogółem | 100,0 | 100,0 |
Religijna | 33,5 | 33,4 |
Humanistyczna | 33,5 | 28,7 |
Medyczna | 10,1 | 4,7 |
Prawnicza | 7,4 | 19,4 |
Historyczna | 5,1 | 8,5 |
Astronomiczna | 3,7 | 1,7 |
Słowniki | 2,0 | 0,8 |
Matematyczne | 1,0 | 0,6 |
Inne | 3,7 | 2,2 |
Indeks dolny Za: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 138. Indeks dolny koniecZa: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 138.
Słownik
technika graficzna zaliczana do druku wypukłego oraz odbitka uzyskana tą techniką
(z gr. epigramma – napis) krótki, zazwyczaj lekki i dowcipny utwór poetycki, zakończony wyrazistą puentą, często o charakterze satyrycznym lub refleksyjnym
(z łac. epitaphium – oracja pogrzebowa) literacki zwięzły napis nagrobny, najczęściej wierszowany, także utwór żałobny
(z gr. hagios – święty + graphein – pisać) dział piśmiennictwa chrześcijańskiego obejmujący żywoty świętych
rodzaj ukształtowania przestrzeni scenicznej, charakteryzujący się zamknięciem pomostu scenicznego ścianą zbudowaną z łuków oddzielających zasłonięte kurtynami wejście do 3‑5 mniejszych scen wewnętrznych
rodzaj ukształtowania przestrzeni teatralnej, stosowanej w średniowiecznych widowiskach misteryjnych, składający się z szeregu różnych miejsc akcji ukazanych równocześnie obok siebie jako odrębne elementy dekoracji (tzw. mansjony)
modelu przestrzeni teatralnej usytuowanej w odrębnym, całkowicie zadaszonym budynku, w którym miejsce akcji ukazywane jest oddzielne dla każdej kolejnej sceny przy pomocy dekoracji zmiennych
przedmioty wykładane w szkołach starożytnego Rzymu i w średniowiecznej Europie; dzieliły się na dwa stopnie: trivium (obejmujące gramatykę, retorykę, dialektykę) i quadrivium (obejmujące arytmetykę, geometrię, muzykę i astronomię)