Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Król elekcyjny.
Pierwsza wolna elekcja
Kluczowe znaczenie dla ewolucji ustroju Rzeczypospolitej miała bezpotomna śmierć Zygmunta II Augusta 7 lipca 1572 roku. Mimo że od kilku lat oczekiwano takiego właśnie epilogu panowania ostatniego Jagiellona, Rzeczpospolita nie była przygotowana na bezkrólewie. Trzeba zatem było doraźnie improwizować rozwiązania ustrojowe, w ten sposób tworząc prawny precedens, który podczas kolejnych bezkrólewi stał się normą obowiązującą.
Wyjaśnisz znaczenie wygaśnięcia dynastii Jagiellonów dla Rzeczypospolitej.
Opiszesz sytuację Rzeczypospolitej w okresie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta.
Scharakteryzujesz zasady elekcji viritim i okoliczności przeprowadzenia pierwszej elekcji tego typu.
Schemat interaktywny
Zapoznaj się ze schematem, a następnie wykonaj polecenia.
(…) Jakub Uchański Arcybiskup Gnieźnieński, niepomny na ważność wypadków i powagę urzędu swego, a może i sam równymże strachem przejęty, skoro pogorszyła się choroba Królewska, nagle zwołał panów Rad Wielkopolskich, których tylko wezwać zechciał, czy też których mógł zebrać na prędce. Zjazd odbył się w Łowiczu dnia 16 lipca (…). Na tym zjeździe wiele o władzy stanowiono i wiele niesłusznych ustaw przepisali Panowie, ufni w swoją rozkazującą powagę. Naprzód, aby w czasie wojny, gdy skądkolwiek bądź będzie groziło niebezpieczeństwo, każdy ciągnął natychmiast w uzbrojeniu na pospolite ruszenie podług obyczaju i ustaw ojczyzny. Wyjęci są tylko ci, którzy, aczkolwiek z urodzenia owym prawodawcom równi i wspólne z niemi mający powinności i swobody, w tej epoce zbytków otrzymywali od możnowładców wspomożenie; takowa szlachta miała być wyjęta od obowiązków służenia w pospolitym ruszeniu,a w razie rozpoczętej wojny, powinna była wojować nie jako wolni ludzie, lecz jako słudzy możnowładców (…). Wyznaczono Sejm walny do Knyszyna na 17 września (…). [Panowie namawiali też] do wypłacenia żołdu i dania niektórych obietnic żołnierzom Podolskim i Parnawskim [tj. stacjonującym na Ukrainie i w Inflantach], pod tym jednak warunkiem, aby te wojska już nie od Książęcych rozkazów ale od władzy samego tylko Senatu zawisły...
Orzelski Ś., Bezkrólewia ksiąg ośmioro, Petersburg 1856, s. 4–5, 2. Opisy obrad sejmiku wielkopolskiego w Środzie 8–10 IX Godne są wspomnienia słowa, którymi się ozwał do szlachty Abraham Zbąski: że tą samą mocą z jaką on, Zbąski, czuje nadtem że Rzeczpospolita wstrząsana jest i prawie rozerwana przez zdradzieckie praktyki niektórych ludzi, powstanie on przeciwko wszystkim sprawcom i orędownikom złego w dogodniejszym miejscu, na liczniejszym zjeździe i odsłoni ich przed obliczem całej Rzeczypospolitej, nie tylko słowami, ale i czynem. Zaledwo z wielką trudnością zdołano umorzyć to co wszystkich oburzało, a mianowicie wyżej wspominaną ustawę Łowicką, której rozpatrzenie na cztery dni zjazd przewlekło, bo niektórzy jej ustawiciele bronili jej mocno (…). Cała szlachta oparła się Senatorom, obaliła ustawę pomimo ich woli i do tego doszło, że po różnych sprzeczkach zgoda nie nastąpiła. Senatorowie się odszczepili, a szlachta z wielkim oburzeniem i hałasem poruszyła się kilku spośród siebie, aby w celu jej zniesienia zanieśli uroczystą protestacją do ksiąg Grodzkich, dokąd owa ustawa naprzód wpisana została z rozkazu Senatorów (...). Prawodawcy nazwali sługami rówienników swoich co do urodzenia i swobody, chcieli mieć za podwładnych ten stan, który w razie wojny, z prawa pospolitego obowiązany jest do wyprawy (…). Należało podług prawa pisanego, wprzód na generalnej konwokacji postanowić o dniu i miejscu Sejmu walnego.
Orzelski Ś., Bezkrólewia ksiąg ośmioro, Petersburg 1856, s. 8‑9, 3. Opis przebiegu zjazdu senatorów i szlachty wielkopolskiej w Kole z 15–18 X Nasamprzód Arcybiskup wspomniał o staraniach swoich około dobra Rzeczpospolitej, oczyścił się z zarzutu długiej zwłoki, i złożył ją na Małopolan, zowiąc ich w rozwlekłej mowie, sprawcami całego tego zamieszania, oskarżając ich o poniewieranie pierwszeństwa w Królestwie, które zawsze do Wielkopolan należało (…). Następnie przełożył zgromadzeniu do rozwiązania pytanie, azali na tym zjeździe należy nakazać elekcją, czyli też może odłożyć to na czas inny, kiedy liczniejszy zjazd się zbierze.
(…) Że zaś podczas bezkrólewia trapiły Polskę tam i ówdzie swawole, mężobójstwa, morderstwa i łupieże, ażeby zapobiec tym klęskom wszystkie Stany jednogłośnie ustanowiły następne prawo, przezwane „konfederacją”. Naprzód, ktokolwiek z krajowców w jakikolwiek sposób najedzie majątki Rzeczypospolitej, ten przez dzierżawcę majątku ma być pozwany do Arcybiskupa albo Biskupa najbliższego; – ten zaś ostatni wyda listem rozkaz gwałtownikowi wynieść się z majątku w ciągu dwóch tygodni i wynagrodzić szkody; nieposłuszny będzie obwołany przez otwarty okólny list do Wojewodów za wroga ojczyzny. Wojewodowie toż samo Kasztelanom obwieszczą, a Kasztelanowie wywiodą z swoich powiatów szlachtę przeciwko zdrajcy ojczyzny i wichrzycielowi pokoju.
(…) O najazdach prywatnych majątków uchwalono mało co od powyższej różniącą się ustawę.
Orzelski Ś., Bezkrólewia ksiąg ośmioro, Petersburg 1856, s. 12‑16, 4. Postanowienia zjazdu generalnego w Kaskach z 25 X–2 XI (…) wskutek zatem układów przez posłów prowadzonych, panowie Rady tak Wielko- jako i Małopolscy, oraz Ruscy i Mazowieccy zjechali się do Kask, wioski koronnej (…), o jedną milę od Sochaczewa. Tam darowali sobie i umorzyli wzajemne pretensje i urazy. Treść uchwał Senatu była następna: Naprzód wyznaczono konwokację [tj. zgromadzenie] wszystkich Stanów Królestwa na dzień 20 Stycznia następnego roku do Warszawy. Do Litwinów wysłano w poselstwie Piotra Zborowskiego Wojewodę Sandomierskiego i Jana Tomickiego Kasztelana Gnieźnieńskiego; do Prusaków Jana Służewskiego Wojewodę Brzeskiego i Jana Krotowskiego Wojewodę Inowłocławskiego, do Inflantczyków Jerzego Edena Starostę Zawichostskiego, do Wołynian i Kijowian innych odpowiednich posłów, którzy mieli przełożyć i namówić szlachtę, ażeby się zmiłowała nad ojczyzną i przybyła na wyznaczoną konwokację, dla naradzenia się o najważniejszych rzeczach, szczególniej o strzeżeniu Królestwa, o umocnieniu zamków, o wypłaceniu żołdu żołnierzom Podolskim, Spiskim i Śląskim, oraz dla umówienia się o należytym miejscu, czasie i porządku dokonania elekcji.
(…); dołączono przy tym warunek, że ktokolwiek ze szlachty zechce na przyszłej konwokacji objawić swe zdanie, wolno mu to będzie uczynić.
Orzelski Ś., Bezkrólewia ksiąg ośmioro, Petersburg 1856, s. 17‑19, 5. Postanowienia sejmu konwokacyjnego w Warszawie 6–29 I 1573 r. (…) w końcu za usilnym naleganiem posłów ziemskich aby przystąpiono do dzieła, naprzód uchwalono sposobem już wprzódy używanym następną konfederacją, do dotrzymania której i świętego zachowania wszyscy mieli się zobowiązać pod wiarą, poczciwością i sumieniem. Pierwsze, że obiorą Króla nie gdzie indziej, jeno w jednym miejscu, które konwokacja oznaczy; w obieraniu nie będą mieli najmniejszego względu na prywatne pobudki i nie przyjmą obranego wprzód, nim się zwiąże przysięgą, że zachowa prawa i swobody aż dotąd używane, owszem je powiększy i rozszerzy; że pokój pospolity pomiędzy rozerwanymi i różnymi w wierze ludźmi utrzyma, że za granicę koronną nigdy nie pociągnie, ani prośbą swą Królewską ani opłatą 5 grzywien na każdą włócznią, ani ruszenia pospolitego bez uchwały sejmowej nie uczyni. A zatem jeżeli kto inny czas i miejsce na elekcją wybierze, jeżeli kto cudzoziemskiego żołnierza przywoła, albo elekcji dokonanej sprzeciwiać się będzie, albo ją zakłóci, wszyscy będą go mieli za wroga ojczyzny.
(…) Porządek przyszłej elekcji w ten sposób ustanowiono, aby każdy, czy to Senator, czy szlachcic, przybył na 5 kwietnia do Warszawy, nie czyniąc nikomu, jadąc albo powracając, krzywdy(...). Nikt nie śmie stawić się na elekcją w zbroi, pancerzu, szyszaku, kirysie, ani też opatrywać się w jakąkolwiek broń zaczepną lub odporną, a wolno używać jedynie zwyczajnej ostrej broni — miecza, którym można tylko kłóć i rąbać. Szczególniej liczba sług nie powinna przenosić dla Senatora 50, dla Urzędników ziemskich 30, dla szlachty 20 osób. Podobnież co do liczby żołnierzy i strzelców(...). Obywatele nie rozsiądą się nieporządnie i hurmem, ale każdy obierze stanowisko przez Marszałka dla Województwa jego wyznaczone i nie powinien na inne miejsce się przenosić. Również Litwini będą Litewskiemu Marszałkowi ulegali (…). w następne dni będą słuchani posłowie zagraniczni (...) Następnie jeden tydzień poświęcony będzie na poprawienie nadużyć w prawie; potem po odejściu województw na swoje stanowiska, Wojewodowie i Deputowani Posłowie [od szlachty] wyłuszczą treść obrad i wszystkie warunki. Jeżeli spodobają się kandydaci albo jeżeli trzeba będzie dodać innych kandydatów, nazwiska ich spisane zostaną na osobnym dyplomacie, pieczęciami obradujących umocowanym i w przytomności całego Senatu i całe Rzeczypospolitej przeczytane. Następnie po mowach za i przeciw, po rozważeniu korzyści i niekorzyści, zredukowana zostanie liczba kandydatów do tych tylko, którzy najbardziej zdadzą się zacni i dogodni; na koniec wszyscy po oświadczeniu podniesieniem dwóch palców u ręki, że są czystą myślą i szczerą miłością ku Rzeczypospolitej natchnieni, wybiorą kilku Senatorów i szlachty, którzy o najmniejszą skazę nie są podejrzani. Ci ostatni wykonawszy przysięgę, i jedynie o dobru ojczyzny myśląc, zbiorą w jedno wszystkie sądy i zdania o powodach przemawiających za tą lub ową stroną; zebrawszy je i spisawszy okażą reszcie szlachty pozostałej w Województwach. Jeżeli się zdarzy że wszyscy się zgodzą na jedną osobę, zostanie taż osoba obwołaną. Jeżeli zaś nie będzie zgody, losowi poruczony zostanie wybór i do Boga zaniesione będę modły, aby kogo rozum ludzki znaleźć nie mógł, tego los, jak niegdyś w Izraelu, Królem i Pasterzem narodu swego objawił.
Orzelski Ś., Bezkrólewia ksiąg ośmioro, Petersburg 1856, s. 28‑32
Na podstawie zamieszczonych wyżej tekstów źródłowych wskaż, z jakimi problemami mierzyło się państwo polsko‑litewskie po śmierci ostatniego Jagiellona w lipcu 1572 roku. Wymień przynajmniej trzy zagadnienia i je opisz, odnosząc się do przytoczonych fragmentów.
Pierwsze bezkrólewie
Przed śmiercią króla senatorowie wielkopolscy ustalili, że w okresie bezkrólewia najwyższą władzę (interreksa) pełni arcybiskup gnieźnieński – prymas Korony. Pierwszym interreksem został Jakub Uchański. W styczniu 1573 r. sejm konwokacyjny w Warszawie ustalił elekcję viritim („mąż w męża”), w której udział wzięła cała szlachta, a wybór króla miał być jednogłośny. Lokalnie powstawały konfederacje i sądy kapturowe dla porządku. Szlachta uchwaliła też konfederację warszawską, gwarantującą pokój religijny.
Elekcja 1573 roku. Kandydaci do tronu
Zapoznaj się z animacja prezentującą pierwsze bezkrólewie i wykonaj poniższe polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RPU8HQQ6XO1GJ
Nagranie filmowe dotyczące pierwszego bezkrólewia i pierwszej wolnej elekcji.
Wymień kandydatów do tronu polskiego w czasie pierwszego bezkrólewia
Wyjaśnij, dlaczego kandydatura Henryka Walezego była korzystniejsza niż kandydatura Ernesta habsburga
Artykuły henrykowskie
Posłowi reprezentującemu francuskiego kandydata przedstawiono katalog podstawowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej, zwany odtąd artykułami henrykowskimi. Zawierały one następujące uregulowania:
państwo polsko‑litewskie miało być monarchią elekcyjną;
elekcja króla winna być wolna, tzn. nieograniczona do jednego rodu czy dynastii;
wypowiedzenie wojny lub zawarcie pokoju wymagało zgody senatu;
na zwołanie pospolitego ruszenia lub nałożenie podatków musiał się zgodzić cały sejm;
sejm miał być zwoływany co najmniej raz na dwa lata na sesję nie dłuższą niż sześć tygodni (sejmy ekstraordynaryjne, czyli nadzwyczajne, na dwa tygodnie);
w okresie między sejmami król winien rządzić za radą wskazanych przez sejm senatorów rezydentów;
potwierdzono konfederację warszawską;
w razie gdyby król łamał prawo, przewidziano możliwość wypowiedzenia posłuszeństwa.
Pacta conventa
W wyniku negocjacji poselstwo Henryka Walezego złożyło w jego imieniu obietnice względem nowych poddanych – tzw. pacta conventa (łac., warunki uzgodnione). Znalazły się wśród nich warunki całkiem nierealne, jak choćby coroczne wpłaty do skarbu Rzeczypospolitej i spłacenie jej długów z prywatnych środków króla. Rok później,na sejmie koronacyjnym, Henryk Walezy odmówił zaprzysiężenia artykułów henrykowskich. Jako pierwszy uczynił to dopiero jego następca Stefan Batory w 1576 roku.
Pierwsza elekcja w Rzeczypospolitej wprowadziła wolną elekcję i prawo oporu wobec władcy. Choć miało to chronić ruch egzekucyjny, w praktyce osłabiło władzę królewską i wzmocniło pozycję szlachty oraz magnaterii, rozpoczynając trwałą ewolucję ustrojową państwa.
Trenuj i ćwicz
Jakie zadania powinni spełniać senatorowie rezydenci?
Wyjaśnij, dlaczego król w punkcie 10 artykułów henrykowskich zobowiązuje się nie pieczętować dokumentów Rzeczypospolitej pieczęcią prywatną.
Artykuły henrykowskie (fragment)[...]
10. Obiecujemy też słowem swym królewskim, iż my i potomkowie nasi sygnetu żadnego używać nie mamy ani pieczęci osobnej w sprawach Rzeczypospolitej należących, tak wewnątrz, jako i zewnątrz, jedno koronnych pieczęci […].Źródło: Artykuły henrykowskie (fragment), „Artykuły henrykowskie (11 maja 1573 r.)”, dostępny w internecie: historia.org.pl.
W jakich okolicznościach możliwe było wypowiedzenie posłuszeństwa królowi?
Słownik
ustawa powstała w 1573 r. w czasie bezkrólewia; określa podstawowe zasady ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej
przestarzale, dziś książkowo: człowiek prowadzący lekkomyślne i hulaszcze życie
w dawnej Polsce: prymas zastępujący króla w okresie bezkrólewia
osoba, która wyznaje inną religię niż ta, którą wyznaje otoczenie
(łac. warunki uzgodnione) umowa podpisywana przez króla elekta w czasie sejmu koronacyjnego
koncepcje i reformy związane z programem szlacheckiego ruchu politycznego w Polsce XVI w., który pod hasłem egzekwowania prawa, naruszanego przez monarchów i wyższych urzędników, zmierzał do usprawnienia i rozbudowy administracji, skarbowości, sądownictwa i obronności oraz do zespolenia prawnoustrojowego władztw jagiellońskich (unia polsko‑litewska, Prusy Królewskie)
(łac.) wolna elekcja z udziałem całej szlachty
(łac., za życia króla) określenie odnoszące się do elekcji i koronacji królewskiej dokonanej za życia poprzedniego króla, zazwyczaj na wniosek samego władcy, który dążył do zapewnienia sukcesji swoim potomkom
Sejmy w czasie bezkrólewia:
(łac. electio - wybór) sejm, na którym dokonywano wyboru władcy
(z łac. convocario – wzywanie) w Rzeczypospolitej pierwszy sejm odbywający się w momencie nastania bezkrólewia, był pierwszą fazą elekcji nowego władcy
ostatni, po elekcyjnym, sejm podczas bezkrólewia; podczas sejmu elekt został koronowany na króla, zaprzysięgał artykuły henrykowskie oraz pacta conventa