Przemiany polityczne i kulturowe w XVII wieku
Barok w kulturze europejskiej.
W epoce renesansu nastąpiła tzw. przewrót kopernikański. Mikołaj Kopernik w dziele O obrotach sfer niebieskich udowodnił, że to Słońce, a nie Ziemia, jest w centrum układu planetarnego.
Zmieniło to sposób myślenia ludzi o świecie – nie tylko w nauce, ale też w filozofii i religii. Uznano, że Ziemia nie zajmuje wyjątkowego miejsca we wszechświecie.
Dzięki temu rozwinęły się badania naukowe, a uczeni zaczęli tworzyć organizacje, np. Royal Society w Londynie (1660 r.).
Określisz cechy baroku.
Scharakteryzujesz poglądy XVII‑wiecznych filozofów.
Opiszesz postęp w naukach przyrodniczych.
Poznasz myśl polityczną XVII w.
Barok
Barok (XVII w.) to styl sztuki mający silnie oddziaływać na emocje odbiorcy, szczególnie w służbie Kościoła katolickiego (po Sobór trydencki). Charakteryzował się dynamiką, przepychem i realizmem.
W nurcie katolickim wyróżniali się artyści działający w Rzymie, m.in. Giovanni Lorenzo Bernini i Francesco Borromini, oraz malarz Caravaggio. W malarstwie ważną rolę odegrał także Peter Paul Rubens.
Barok dworski rozwijał się na dworach królewskich (np. we Francji i Anglii) i służył podkreśleniu potęgi władzy.
W krajach protestanckich (zwłaszcza Niderlandach) dominował barok mieszczański – skupiony na scenach codziennych, portretach i pejzażach. Jego głównymi przedstawicielami byli Rembrandt, Frans Hals i Johannes Vermeer.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R14Om6ITmiXVn
Film opowiadający o sztuce i architekturze baroku.
Filozofia XVII w.
Filozofia XVII w. była bardzo różnorodna i silnie związana z naukami przyrodniczymi. Filozofowie szukali nowych metod poznania świata. Powstały dwa główne kierunki: racjonalizm i empiryzm.
Racjonalizm uznawał, że wiedzę zdobywa się dzięki rozumowi, a empiryzm – że poprzez doświadczenie i obserwację. Przedstawicielami racjonalizmu byli m.in. René Descartes (Kartezjusz), Baruch Spinoza i Gottfried Wilhelm Leibniz, a empiryzmu Galileusz, Thomas Hobbes i John Locke.
Kartezjusz uważał, że jedynym źródłem wiedzy jest rozum. Spinoza twierdził, że istnieje jedna substancja – natura (Bóg). Leibniz uznawał, że świat składa się z niematerialnych cząstek zwanych monadami.
Ważny był też rozwój innych idei:
działalność braci polskich (unitarian),
jansenizm we Francji (np. Blaise Pascal),
rozwój edukacji dzięki Jan Ámos Komenský, który propagował powszechne nauczanie.
Rozwój nauk przyrodniczych w XVII w.
Galileusz stosował metody empiryczne i matematyczne, tworząc mechanistyczny obraz świata. Udoskonalił teleskop, dzięki któremu odkrył m.in. plamy na Słońcu, księżyce Jowisza i fazy Wenus. Sformułował prawo bezwładności i swobodnego spadania ciał oraz potwierdził teorię Mikołaj Kopernik, choć pod naciskiem inkwizycji się jej wyrzekł.
Isaac Newton opracował prawo powszechnego ciążenia i teorię ruchu planet, zajmował się optyką (teoria korpuskularna światła) oraz badaniami nad ciepłem. Reprezentował mechanistyczny i deistyczny obraz świata.
Thomas Hobbes (1588–1679) był autorem systemu mechanistycznego materializmu. Według niego cały wszechświat jest wieczną, niezależną od człowieka materią w ruchu. Świat ten jest dostępny poznaniu ludzkiemu za pomocą zmysłów, ale musi być obserwowany w ruchu i badany przy pomocy metody geometrycznej.
John Locke (1632–1704) odrzucił natomiast poglądy Descartes’a i Leibniza o wrodzonej wiedzy. Uważał, że umysł ludzki jest niezapisaną tablicą (tabula rasa), która zostaje wypełniona poprzez nabywanie przez człowieka doświadczeń. Locke rozróżniał doświadczenie zewnętrzne, polegające na oddziaływaniu rzeczywistości na zmysły człowieka, i wewnętrzne, będące aktem samoobserwacji człowieka, które nazwał refleksją.
Myśl polityczna XVII w.
W XVII w. nastąpiła laicyzacja myśli politycznej – społeczeństwo zaczęto postrzegać jako dzieło ludzi, a nie Boga. Poszukiwano ustroju zapewniającego bezpieczeństwo, rozwój oraz tolerancję religijną i wolność polityczną.
Thomas Hobbes w dziele Lewiatan przedstawił koncepcję umowy społecznej – państwo powstało, gdy ludzie oddali część wolności w zamian za bezpieczeństwo. Wyróżniał demokrację, arystokrację i monarchię, najwyżej ceniąc monarchię absolutną. Uważał, że nadrzędnym celem władzy jest dobro ludu.
John Locke rozwijał teorię umowy społecznej – uznawał lud za źródło władzy, którą może odebrać w razie nadużyć. Opowiadał się za monarchią konstytucyjną, z podziałem władzy i odpowiedzialnością króla przed parlamentem.
Baruch Spinoza głosił bardziej radykalne poglądy – był zwolennikiem demokracji bezpośredniej opartej na równości obywateli.
Osiągnięcia nauki w XVII wieku
Trenuj i ćwicz1
Przyporządkuj wymienionych myślicieli do dwóch wiodących kierunków metodologicznych: racjonalizmu i empiryzmu.
Zaznacz prawidłowe odpowiedzi w tekście.
Rozprawa o metodzie[…] zamiast wielkiej liczby prawideł, z których składa się logika, sądziłem, że starczyłyby mi cztery następujące, bylem tylko powziął niezłomne i trwałe postanowienie, by ani razu nie zaniedbać ich przestrzegania.
Pierwszym z nich było, aby nigdy nie przyjmować za prawdziwą żadnej rzeczy, zanim by jako taka nie została rozpoznana w sposób oczywisty: to znaczy, by starannie unikać pośpiechu i uprzedzeń, oraz nie zawierać w swych sądach nic ponad to, co jawiłoby się przed mym umysłem tak jasno i wyraźnie, że nie miałbym żadnego powodu, by o tym powątpiewać.
Drugie, aby dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek, ile by się dało, i ile byłoby potrzeba dla lepszego jego rozwiązania.
Trzecie, by prowadzić swe myśli w porządku, poczynając od przedmiotów najprostszych i najdostępniejszych poznaniu i wznosić się po trochu jakby po stopniach, aż do poznania przedmiotów bardziej złożonych; zakładając porządek nawet wśród tych przedmiotów, które wcale w sposób naturalny nie wyprzedzają innych.
I ostatnie, by czynić wszędzie wyliczenia tak wyczerpujące i przeglądy tak powszechne, żeby być pewnym, że nic nie zostało pominięte. […]
Jednak najwięcej zadowolenia z tej metody dawało mi to, że dzięki niej miałem pewność posiłkowania się we wszystkim rozumem, jeśli nawet nie w sposób doskonały, to przynajmniej najlepszy, na jaki mnie było stać […].
Źródło: Rozprawa o metodzie, [w:] Stanisław Cynarski, Historia powszechna 1500–1648. Wybór tekstów źródłowych, Kraków 1981, s. 208–209.
LewiatanJedyną drogą do tego, aby ustanowić taką moc nad ogółem ludzi, która by była zdolna bronić ich od napaści obcych i od krzywd, jakie sobie czynią wzajemnie, i która by przez to dawała im takie bezpieczeństwo, iżby swoim własnym staraniem i płodami ziemi mogli się wyżywić i żyć w zadowoleniu – otóż jedyną taką drogą jest przenieść całą ich moc i siłę na jednego człowieka albo na jedno zgromadzenie ludzi, które by mogło większością głosów sprowadzić indywidualną wolę ich wszystkich do jednej woli. A to znaczy tyleż co: ustanowić jednego człowieka czy jedno zgromadzenie, które by ucieleśniło ich zbiorową osobę. […] Gdy to się stanie, wielość ludzi, zjednoczona w jedną osobę, nazywa się państwem, po łacinie civitas. I tak powstaje ten wielki Lewiatan, a raczej (mówiąc z większym szacunkiem) ten Bóg śmiertelny, któremu, pod władztwem Boga Nieśmiertelnego, zawdzięczamy nasz pokój i naszą obronę. Przez to bowiem upoważnienie, jakie mu daje każdy poszczególny człowiek w państwie, rozporządza on tak wielką mocą i siłą mu przekazaną, że strachem przed tą mocą może kształtować wolę wszystkich tych ludzi i zwracać ją w kierunku pokoju wewnętrznego oraz wzajemnej pomocy przeciw wrogom wewnętrznym. I w nim tkwi istota państwa, które (iżby je określić) jest jedną osobą, której działań i aktów każdy członek jakiejś dużej wielkości stał się mocodawcą, przez ugody, jakie ci ludzie zawarli między sobą w tym celu, aby ta osoba mogła użyć siły ich wszystkich i ich środków, jak to będzie uważała za korzystne dla ich pokoju wspólnej obrony.
Źródło: Thomas Hobbes, Lewiatan, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Pierwsze rewolucje burżuazyjne w Europie, t. 16, oprac. Z. Libiszowska, Warszawa 1960, s. 29–30.
Zapoznaj się ze zdjęciem i wykonaj polecenie.
Słownik
(z łac. deus, D. dei – bóg, bóstwo) pogląd filozoficzno‑religijny, zgodnie z którym Bóg stworzył świat, ale po akcie stworzenia przestał ingerować w jego dalsze losy
(z łac. dualis – podwójny) w filozofii umysłu stanowisko zakładające istnienie dwóch odrębnych substancji: cielesnej i mentalnej
(z gr. empeiria – doświadczenie) przekonanie, że głównym źródłem wszelkiej wiedzy jest doświadczenie, a rozum w poznaniu odgrywa mniejszą rolę
(z łac. idealis – idealny; od gr. idea – kształt, wyobrażenie) pogląd, według którego świat dostępny ludzkim zmysłom nie jest całością rzeczywistości, oprócz niego istnieją wieczne i niezmienne byty niematerialne
(z łac. laicus – świecki) zeświecczenie, proces uniezależniania się różnych dziedzin życia społecznego, politycznego, kulturalnego itp. od wpływów Kościoła oraz duchowieństwa i nadanie im charakteru świeckiego
(z łac. materialis – materialny) teoria filozoficzna, według której istnieje tylko materia, wykluczająca możliwości istnienia bytów niematerialnych
(z gr. monos – jedyny) pogląd filozoficzny uznający naturę wszelkiego bytu za jednorodną – materialną lub duchową
(z łac. rationalis – rozumny) przekonanie, że jedyną podstawą wszelkiej wiedzy są zdania oczywiste, wyprowadzone z rozumowania
(z łac. inquisitio – badanie, dochodzenie) Święte Oficjum; instytucja Kościoła rzymskokatolickiego utworzona w celu wykrywania i sądzenia heretyków
(z gr. theos – bóg) wiara w istnienie Boga będącego stwórcą świata i sprawującego nad nim opiekę