Oświecenie w Europie
Nowe idee w filozofii i polityce
W 1784 r. niemiecki filozof Immanuel Kant opublikował artykuł Co to jest Oświecenie?, w którym wyjaśnił, że polega ono na wyjściu ze stanu zawinionej „niedojrzałości”, którego przyczyną jest strach człowieka przed posługiwaniem się rozumem. Człowiek oświecony nie boi się tego, dlatego Kant radzi każdemu: Sapere aude (Odważ się być rozumnym
).
Sprawdzisz, jaki rodzaj mroku miały rozświetlić „światła” oświecenia.
Poznasz poglądy przedstawicieli filozofii epoki oświecenia.
Wskażesz oświeceniowe hasła, które do dziś nie straciły na aktualności.
Rozum, postęp i natura
Oświecenie (koniec XVII – początek XIX w.) to epoka wiary w rozum, naukę i postęp. Myśliciele głosili empiryzm, krytykowali autorytety (zwłaszcza Kościół) i postulowali tolerancję religijną. Podkreślali prawa naturalne: wolność, równość i własność. Jean‑Jacques Rousseau wskazywał na znaczenie życia zgodnego z naturą i równości ludzi.
Angielscy prekursorzy oświecenia
Ważną rolę odegrały Anglia i Francja. Myśliciele inspirowali się angielskim ustrojem, przeciwstawiając go absolutyzmowi władców, takich jak Ludwik XV i Ludwik XVI.
Empiryzm
Empiryzm rozwijali Isaac Newton oraz John Locke. Newton wykazał znaczenie doświadczenia w nauce, a Locke sformułował teorię „tabula rasa” – człowiek zdobywa wiedzę dzięki wychowaniu i doświadczeniu.
Teoria umowy społecznej
John Locke w dziełach Dwa traktaty o rządzie i List o tolerancji sformułował teorię umowy społecznej – państwo ma chronić prawa naturalne (życie, wolność, własność), a społeczeństwo ma prawo sprzeciwu wobec złej władzy. Odmienny pogląd przedstawił Thomas Hobbes w dziele Lewiatan, uzasadniając potrzebę silnej władzy absolutnej.
„Filozofowie”
François‑Marie Arouet zwany Wolter
Wolter, Traktat o tolerancji, wydanie z 1763 r.
Spośród francuskich „filozofów” największą sławę i wpływy zdobył Wolter, niezwykle płodny pisarz i publicysta, w którego dorobku wyróżniają się powiastki filozoficzne (m.in. Kandyd, czyli optymizm) oraz ogromny zbiór listów.
Z pochodzenia mieszczanin, wychowanek kolegium jezuickiego, początkowo związał się z dworem Ludwika XV. Oskarżony o oszczercze publikacje skierowane przeciw królowi, został uwięziony w paryskiej Bastylii. Lata 1726–1729 spędził na wygnaniu w Anglii, co zaowocowało wydaniem Listów o Anglikach pisanych z Londynu, gdzie dał wyraz sympatii dla brytyjskich prekursorów oświecenia. W połowie stulecia pisarz musiał udać się na emigrację, najpierw na dwór pruski w Berlinie, a potem do własnego majątku w szwajcarskim Ferney, tuż przy granicy Francji, gdzie spędził resztę życia. W odróżnieniu od Locke’a Wolter uważał lud za pogrążony w ciemnocie i przez to niebezpieczny, a nadzieję na triumf rozumu w życiu społecznym pokładał w oświeconych monarchach, przede wszystkim w królu Prus Fryderyku II Wielkim i cesarzowej Rosji Katarzynie II. Jego deizm miał charakter agresywnie antykatolicki. Choć sam nienawidził Kościoła, był jednocześnie orędownikiem tolerancji religijnej i humanitaryzmu (głośny Traktat o tolerancji z 1763 r.). Jako badacz przeszłości (głównie XVII w.) negował ingerencję Opatrzności w dzieje, za sens historii uważał zaś walkę rozumu z przesądami.
Teoria trójpodziału władzy Monteskiusza
Monteskiusz, O duchu praw (1748).
Poszukiwaniem praw rządzących dziejami zajmował się również Monteskiusz (Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu), z zawodu prawnik, z zamiłowania socjolog i historyk. W swoim głównym dziele O duchu praw , wydanym w 1748 r., ukazywał je jako wypadkową trzech czynników: cech moralnych narodów, panujących w ich krajach warunków naturalnych oraz form ustrojowych ich państw. Różne potrzeby w różnych klimatach tworzą różne sposoby życia, a różne sposoby życia tworzą różne rodzaje praw
– pisał. Jak wielu ówczesnych Francuzów, Monteskiusz za wzorowy uważał ustrój Anglii. Zwalczał oparte na strachu ustroje despotyczne (w latach 20. XVIII w. opublikował popularne Listy perskie, będące zawoalowaną krytyką dworu francuskiego), dla zachowania wolności zalecał zaś trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, które powinny się wzajemnie kontrolować. Teoria Monteskiusza stała się podstawą większości współczesnych konstytucji, poczynając od amerykańskiej.
Zapoznaj się z treścią audiobooków, a następnie wykonaj polecenia.
Oto jak pisał o niewolnictwie słynny filozof Monteskiusz:
„Gdyby mi trzeba było bronić prawa, mocą którego uczyniliśmy Murzynów niewolnikami, oto co bym rzekł: Skoro ludy Europy wytępiły mieszkańców Ameryki, trzeba im było obrócić w niewolę mieszkańców Afryki, aby posłużyć się nimi dla karczowania tak rozległego kraju. Cukier byłby za drogi, gdyby rośliny, która go wydaje, nie uprawiano przez niewolników. Owi ludzie są czarni od stóp do głów i mają nos tak spłaszczony, że prawie nie podobna jest ich żałować. Nie można sobie wyobrazić, aby Bóg w swej nieskończonej mądrości umieścił duszę, a zwłaszcza duszę dobrą, w czarnym ciele. […] Można sądzić o kolorze skóry z koloru włosów, które u Egipcjan, najtęższych filozofów świata, miały tak wielkie znaczenie, iż uśmiercali wszystkich rudych, jacy im popadli w ręce.
Dowodem, iż Murzyni nie mają rozumu, jest to, że wyżej sobie cenią szklane paciorki niż złoto, które u cywilizowanych narodów posiada tak ogromną doniosłość.
Nie podobna jest, abyśmy przypuszczali, że są to ludzie; gdybyśmy bowiem przypuścili, że są to ludzie, zaczęto by mniemać, że my sami nie jesteśmy chrześcijanami. Ciasne umysły o wiele przesadzają krzywdę, jaką się wyrządza Afrykanom. Gdyby bowiem w istocie była ona taka, jak mówią, czyżby nie przyszło do głowy władcom Europy, którzy czynią między sobą tyle bezużytecznych układów, uczynić jeden powszechny na rzecz miłosierdzia i litości?"
Tekst Monteskiusza warto skonfrontować z Wielką encyklopedią francuską, w której pod hasłem „Murzyni" czytamy:
Europejczycy od kilku wieków handlują Murzynami, których dostają z Gwinei i z innych wybrzeży Afryki, aby podtrzymać kolonie założone w kilku miejscach Ameryki i na Antylach. Są tacy, którzy próbują usprawiedliwić ohydną i przeciwną prawu naturalnemu stronę tego handlu mówiąc, że niewolnicy tracąc wolność znajdują zwykle zbawienie duszy; że wychowanie chrześcijańskie, jakie się im daje, połączone z konieczną pracą przy uprawie trzciny cukrowej, tytoniu, indygo itp. łagodzi to, co zdawałoby się nieludzkie w handlu polegającym na kupowaniu i sprzedawaniu ludzi jak bydła przeznaczonego do uprawiania roli. […]
Murzyni są głównym bogactwem mieszkańców wysp. Kto ich ma tuzin, może się uważać za zamożnego. Ponieważ w ciepłym klimacie szybko się mnożą, o ile są traktowani z pewną łagodnością, panowie ich mogą zauważyć, jak nieznacznie rozrasta się ta wielka rodzina, w której niewolnictwo jest dziedziczne. Ich tępota wymaga, ażeby nie okazywać im zbytniej wyrozumiałości, ani też zbytniej surowości; bo jeśli lekka kara zachęca ich i pobudza do pracy, zbytnia ostrość zraża i skłania do ucieczki i przyłączenia się do maronów albo dzikich Murzynów, którzy zamieszkują niedostępne miejsca wysp, woląc najnędzniejsze życie niż niewolę.
Zaznacz odpowiednią komórkę tabeli w zależności od tego, czy dane stwierdzenie dotyczy tekstu Monteskiusza („1”), Wielkiej encyklopedii francuskiej („2”), czy też obu tych źródeł („1 i 2”).
Człowiek z natury jest dobry
Jan Jakub Rousseau (1712–1778)
Jan Jakub Rousseau, O umowie społecznej (1762).
Urodził się w Genewie, w rodzinie francuskich hugenotów (wyznawców kalwinizmu). Jego matka umarła, gdy był dzieckiem, a w wieku 10 lat został porzucony przez ojca. W 1728 r. wyruszył w podróż po Sabaudii, Francji i Włoszech, którą finansował, podejmując się różnych prac (był guwernerem, lokajem, strzelcem, kopistą i sekretarzem). Nie miał wystarczających środków, żeby zacząć studia, dlatego uczył się we własnym zakresie. Z czasem zyskał sławę zdolnego pisarza i filozofa. W 1762 r. ukazały się jego najpopularniejsze dzieła: O umowie społecznej oraz Emil, czyli o wychowaniu. Rousseau idealizował życie na wsi i stawiał naturę ponad cywilizację (nauki i sztuki). Ówczesne społeczeństwo uważał za niemoralne i skorumpowane, a nierówności wynikające z systemu stanowego potępiał, uważając je za sprzeczne z prawami naturalnymi. Szczególnie ważne dla niego były równość wobec prawa i wolność osobista. Tak jak John Locke uważał że państwo powstało w wyniku umowy społecznej i jeżeli rządzący przekraczają granice w niej określone, lud może wystąpić przeciwko władzy (zgodnie z doktryną suwerenności ludu). W przeciwieństwie do większości filozofów oświecenia Rousseau stawiał uczucia ponad rozum.
Trenuj i ćwicz
Porównaj poglądy na państwo Hobbesa, Locke’a, Woltera, Monteskiusza i Rousseau.
Wyjaśnij, dlaczego za prekursorów oświecenia uznaje się Isaaca Newtona i innych uczonych angielskich XVII w. Które ich idee wpłynęły na myśl oświeceniową?
Na podstawie materiałów i posiadanej wiedzy wykonaj poniższe polecenia.
W epoce oświecenia żyli pierwsi zdeklarowani deiści i ateiści. Rozstrzygnij, za kogo uważali się autorzy poniższych źródeł, wpisując przy fragmentach ich publikacji odpowiednio „deista” lub „ateista”.
Źródło A
Naturalna historia religiiWstrząsy w naturze, zaburzenia, cudowne przypadki i czyniący cuda ludzie, choć sprzeczne są z zamiarami mądrego nadzorcy, na rodzaju ludzkim robią wrażenie, które jest źródłem wszelkiej religijności.
Źródło: David Hume, Naturalna historia religii, 1757, dostępny w internecie: pl.wikiquote.org.
Źródło B
System przyrody czyli prawa świata fizycznego i moralnegoWłaściwie pojęty […] opiera się na przyrodzie i rozumie, które w przeciwieństwie do religii nie usprawiedliwią i nie zmażą zbrodni niegodziwców. […] Niezależnie od tego, czy Bóg istnieje, czy też go nie ma wcale, obowiązki nasze będą zawsze takie same; i jeżeli zapytamy naszą naturę, to odpowie nam ona, że występek jest złem, a cnota rzeczywistym dobrem.
Źródło: Paul Thiry, baron d’Holbach, System przyrody czyli prawa świata fizycznego i moralnego, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Oświecenie, t. 21, oprac. J. Bartyś, J. Goldberg, Warszawa 1961, s. 10–11.
Słownik
(z gr. atheos – bezbożny) nurt filozoficzny i postawa życiowa; ateiści negują istnienie boga (bogów)
(z łac. deus – bóg) nurt filozoficzno‑religijny i postawa życiowa; deiści nie wykluczają istnienia boga, ale traktują go jak stwórcę‑konstruktora, który stworzył ziemię i ustalił panujące na niej prawa naturalne – na tym jego rola się kończy, nie ingeruje on w ludzkie sprawy ani nie ma wpływu na przyrodę
system polityczny, w którym uprawnieni obywatele w drodze głosowania podejmują ważne dla państwa decyzje
(z gr. empeiros – doświadczony) kierunek filozoficzny głoszący zdobywanie wiedzy opartej na doświadczaniu (obserwacji) zjawisk
postawa, która jest nacechowana szacunkiem dla człowieka oraz troską o jego dobro
podstawowe prawa człowieka (do szczęścia, wolności i własności), które powinny przysługiwać wszystkim ludziom bez względu na ich pozycję społeczną czy poglądy
(gr. theós - bóg) wiara w jednego Boga, będącego stwórcą świata i ludzi oraz ingerującego w życie na ziemi; pojęcie zostało spopularyzowane przez pisarzy chrześcijańskich w XVII w. w celu odróżnienia „prawdziwej” wiary chrześcijańskiej od deizmu
zasada ustrojowa w demokracji, której podwaliny stworzyli John Locke i Monteskiusz. W swoich pracach przekonywali oni do stworzenia trzech niezależnych rodzajów władz, wzajemnie się równoważących. Władza ustawodawcza ma stanowić prawa, wykonawcza - wprowadzać je w życie, a sądownicza - rozstrzygać kwestie zgodnie z obowiązującym prawem
dosł. „niezapisana karta”, przekonanie J. Locke'a, że pierwotny stan umysłu (umysł dziecka) jest całkowicie pozbawiony wiedzy
teoria, która mówi o tym, że społeczeństwo i państwo powstały w wyniku porozumienia