Europa i świat w II połowie XIX wieku i na początku XX wieku
Zjednoczenie Niemiec w XIX wieku
Klęska parlamentu frankfurckiego przekreśliła szanse na oddolne zjednoczenie Niemiec. Liberałami gardził też premier Prus Otto von Bismarck, który w początkach swych rządów toczył z nimi utarczki w parlamencie pruskim. Nie przeszkodziło mu to jednak zaproponować im taktycznego sojuszu, by zwalczać tych konserwatystów, którzy nie mogli wyzwolić się z myślenia w kategoriach porządku wiedeńskiego i sprzeciwiali się zaognianiu stosunków z Austrią.
Opiszesz, jak doszło do zjednoczenia Niemiec w XIX w.
Scharakteryzujesz, jakie reguły gry politycznej obowiązywały w drugiej połowie XIX w.
Wyjaśnisz, w jaki sposób depesza wysłana z uzdrowiska rozpętała wojnę francusko‑pruską.
Budowanie przez Prusy podwalin pod zjednoczenie
Osłabiona klęską włoską monarchia naddunajska traciła wpływy w Niemczech. Prusy wyprzedziły ją nie tylko militarnie, ale także w rozwoju ekonomicznym, który wyraźnie przyspieszył dzięki liberalnej polityce gospodarczej prowadzonej w ramach założonego w 1834 r. pod egidą Prus Związku Celnego, obejmującego większość państw Związku Niemieckiego.
Okazja do rozprawy z Austrią pojawiła się w 1863 r., gdy król Danii ogłosił przyłączenie Szlezwiku. Księstwa Szlezwik i Holsztyn były częścią Rzeszy, a potem Związku Niemieckiego, ale pozostawały w rękach dynastii duńskiej. Z nich właśnie wywodziła się rządząca Danią od XV w. dynastia Oldenburgów. Na terenie wielokrotnie w przeszłości dzielonych księstw krzyżowały się liczne prawa dynastyczne.
W 1864 r. wybuchła wojna Prus i Austrii z Danią. Nieprzygotowana Dania nie miała szans w starciu z wojskiem pruskim. Na mocy zawartego jesienią w Wiedniu pokoju zostały jej odebrane księstwa: Holsztyn uzyskała Austria, natomiast Szlezwik – Prusy, włączono do nich również Lauenburg. W sumie Dania utraciła 40 proc. terytorium, jeśli nie liczyć Islandii i Grenlandii. Tradycyjna niechęć Duńczyków do Szwedów została zastąpiona niechęcią do Prus i to pomimo faktu, że Duńczycy ze Szlezwiku jako jedyni w zjednoczonym państwie niemieckim uzyskali status legalnej mniejszości narodowej. Odbitymi z rąk duńskich księstwami współrządziły Prusy i Austria.
Walka z dawnym sojusznikiem
Następnym celem Bismarcka była rozprawa z Austrią. Zanim jednak do niej doszło, Prusy zabezpieczyły się na arenie międzynarodowej. Niechętna Austrii Rosja była już pozyskana, a do sojuszu wciągnięto Włochy marzące o odzyskaniu Wenecji i południowego Tyrolu. Pozostał tylko Napoleon III. Zwiedziony przyjaznymi gestami Bismarcka, za głównego przeciwnika uważał nadal Austrię. Zdecydował się na neutralność, licząc, że długotrwała wojna osłabi oba państwa.
Gdy w 1866 r. wybuchła wojna prusko‑austriacka, rachuby te szybko okazały się chybione. W bitwie pod Sadową w Czechach wojska austriackie zostały zmasakrowane przez Prusaków. Pokój zawarty w Pradze w 1867 r. oznaczał rozwiązanie Związku Niemieckiego i wycofanie się Austrii z Niemiec. Stworzony pod egidą Prus Związek Północnoniemiecki nie objął jedynie Badenii, Wirtembergii i Bawarii. Zadecydował o tym protest Francji, ale nawet katolickie mieszczaństwo południowoniemieckie upatrywało teraz swoich nadziei w Prusach, a nie w Austrii. Pozostające poza Związkiem państwa niemieckie zawarły tajne konwencje wojskowe oddające ich armie do dyspozycji Prus. Choć na froncie włoskim Austriacy odnosili sukcesy, to jednak musieli pogodzić się z utratą Wenecji, włączonej do zjednoczonych Włoch.
Upokarzająca depesza
Ostatnią przeszkodą na drodze do pełnego zjednoczenia Niemiec była osamotniona politycznie Francja. Do zaognienia stosunków prusko‑francuskich doszło za sprawą kandydatury Leopolda Hohenzollerna do wakującego tronu hiszpańskiego. Francja gwałtownie zaprotestowała, a ambasador Napoleona III uzyskał od króla Prus Wilhelma I mgliste zapewnienie, że Prusy uszanują opinię Francji. Swój pogląd na sprawę hiszpańską Wilhelm I zawarł w depeszy wysłanej do Bismarcka z uzdrowiskowej miejscowości Ems, gdzie król przebywał na kuracji. List ten, znany jako depesza emska, był dość stanowczy, ale stonowany. Jednak Bismarck tak go przeredagował, by zawierał lekceważące Francję sformułowania. Spreparowany tekst przedostał się, niby przypadkiem, do prasy. Dla oburzonej Francji był to wystarczający pretekst, by wypowiedzieć Prusom wojnę, co nastąpiło w lipcu 1870 r.
Depesza tajnego radcy Abeckena z Ems do Bismarcka
JKM Król pisze mi:
„Hr. Benedetti [ambasador francuski w Berlinie] złapał mnie w ogrodzie spacerowym, aby w sposób, w końcu natarczywy, zażądać ode mnie, bym go upoważnił do natychmiastowego depeszowania [do Paryża], że zobowiązuję się po wsze czasy nie dać nigdy mego przyzwolenia, w wypadku jeżeli Hohenzollernowie znowu powrócą do wysuwania swojej kandydatury. Odmówiłem mu, w końcu w sposób nieco surowy, albowiem tego rodzaju zobowiązania na zawsze dawać nie można i nie należy. Powiedziałem mu przy tym, rzecz zrozumiała, że jeszcze nie otrzymałem żadnej wieści i że ponieważ on przez Paryż i Madryt wcześniej ode mnie jest poinformowany, wiedzieć może, że rząd mój znajduje się poza obrębem całej sprawy”.
JKM otrzymał tymczasem pismo księcia [Hohenzollerna] […]. Że zaś JKM powiedział hr. Benedettiemu, że oczekuje wiadomości od księcia, Najjaśniejszy Pan, ze względu na podane wyżej żądanie na przedstawienie hr. Eulenburga i moje, zdecydował się nie przyjmować więcej hr. Benedettiego, a tylko przez adiutanta polecić mu powiedzieć, że JKM otrzymał obecnie od księcia potwierdzenie wiadomości, jaką Benedetti już miał z Paryża i że nie ma nic więcej do powiedzenia ambasadorowi.
JKM pozostawia do uznania Waszej Ekscelencji, czy nie należałoby podać do wiadomości naszych posłów, jak również zamieścić w prasie wiadomości o nowym żądaniu Benedettiego oraz o odrzuceniu tego żądania.
Cytat za: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 268.
Treść depeszy zredagowanej przez Bismarcka i opublikowanej w prasie
Jak tylko wiadomość o zrzeczeniu się księcia Hohenzollern została przez królewsko‑hiszpański rząd oficjalnie zakomunikowana gabinetowi cesarsko‑francuskiemu, zażądał ambasador francuski w Ems od JKM upoważnienia do depeszowania do Paryża, że JKM król zobowiązuje się po wsze czasy nie dać nigdy swojego przyzwolenia w wypadku, jeżeli Hohenzollernowie zechcą powrócić do wysuwania swej kandydatury.
JKM na to odmówił przyjęcia jeszcze raz ambasadora francuskiego i przez adiutanta urzędowo go zawiadomić polecił, że JKM nie ma nic więcej do zakomunikowania ambasadorowi.
Cytat za: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 268.
Francuzi ponieśli klęskę już we wrześniu 1870 r., gdy główne ich siły zostały rozbite i zmuszone do kapitulacji pod Sedanem. Napoleon III dostał się do niewoli. Kolejna armia francuska skapitulowała w Metzu. Republikanie, którzy przejęli teraz władzę, stawiali opór tylko do stycznia 1871 r.
Jeszcze tego samego miesiąca w Wersalu proklamowano odrodzenie Rzeszy Niemieckiej z cesarzem Wilhelmem I na czele. W lutym 1871 r. zawarto wstępny pokój, zatwierdzony następnie we Frankfurcie nad Menem. Francja traciła Alzację i część Lotaryngii. Musiała ponadto zapłacić wysoką kontrybucję. Do czasu jej uiszczenia wojska pruskie okupowały zajęte terytorium francuskie. Wydarzeniom tym bezczynnie przyglądały się państwa europejskie. Wielka Brytania pogodziła się już z obecnością silnych na lądzie Niemiec, które ponieważ nie posiadały floty, nie zagrażały jej morskiemu imperium. Rosja, uwolniona od francuskich nacisków w sprawie polskiej, liczyła na rewizję warunków pokoju wiedeńskiego z 1856 r. Osłabiona Austria była natomiast wdzięczna Bismarckowi za łagodne warunki pokojowe z 1867 r.
Epoka wielkich armii
Znaczenie wojny francusko‑pruskiej 1870 r. wykracza poza same konsekwencje polityczne. Po raz pierwszy bowiem ukazała ona światu działanie pruskiej maszyny militarnej. W ciągu kilku miesięcy Prusacy zmobilizowali 1,2 mln żołnierzy przeciw niespełna półmilionowym siłom Francuzów. Najliczniejsza, choć zacofana technicznie, armia rosyjska liczyła 716 tys. ludzi, co czyniło Prusy pierwszym mocarstwem Europy. Tajemnica sukcesu tkwiła w powszechnym poborze i działaniu sztabu generalnego. Od czasu demobilizacji po wojnach napoleońskich armie liczyły po kilkaset tysięcy ludzi i składały się z żołnierzy zawodowych, służących po kilkanaście lat (w Rosji nawet 25 lat). Szeregi uzupełniano najczęściej poprzez losowanie poborowych spośród zdolnych do służby mężczyzn.
W 1814 r. ustanowiono pobór powszechny do armii pruskiej na trzyletnią służbę liniową. Po jej ukończeniu żołnierz przechodził do rezerwy na kolejne cztery lata. Jego dowódcą stawał się wówczas lokalny ziemianin, z reguły oficer rezerwy. Krótki czas służby liniowej pozwalał na przeszkolenie prawie całych roczników. Z kolei sztab generalny, odpowiedzialny za przygotowanie planów kampanii i koordynację wysiłku wojennego, był wprawdzie wynalazkiem napoleońskim, ale w Prusach znacznie udoskonalono jego działanie i poszerzono zadania w czasie pokoju. Oficerowie sztabowi, absolwenci berlińskiej akademii wojskowej założonej w 1810 r., stanowili odrębny, elitarny pion korpusu oficerskiego. To oni faktycznie dowodzili armiami, choć formalnie na czele każdej z nich stał ktoś z panującej dynastii Hohenzollernów.
Skuteczne działanie sztabu nie byłoby możliwe bez wykorzystania nowych technik transportu i łączności: kolei żelaznych oraz telegrafu. Od lat 70. XIX w. w całej Europie zaczęto naśladować pruski model wojskowości. Błyskawiczne tempo, w jakim Prusy poskromiły Austrię i Francję, zmusiło inne państwa do zachowania pełnej gotowości militarnej. Industrializacja umożliwiła masowe zbrojenia. Bez tego niespełna pół wieku później nie doszłoby do hekatomby I wojny światowej.
Zapoznaj się z poniższą prezentacją i wykonaj polecenia
Proces jednoczenia Niemiec przez Prusy w latach 1864–1871.
Podział Niemiec na liczne państwa i państewka trwał od średniowiecza, a kongres wiedeński w roku 1815 utrzymał ten stan rzeczy, ponieważ odpowiadało to zasadzie równowagi sił. Powołano jedynie Związek Niemiecki. Jednak Niemcy, podobnie jak Włosi, chcieli zjednoczyć swoje państwo. Dokonali tego dzięki trzem wygranym wojnom: wojnie o Szlezwik‑Holsztyn w roku 1864; wojnie austriacko‑pruskiej toczonej w roku 1866 oraz wojnie z Francją w latach 1870–1871.
Pierwszym krokiem było sprowokowanie konfliktu z Danią, do którego Prusy wciągnęły też Austrię, obiecując jej nabytki terytorialne. Prusy spierały się z Danią o tereny Szlezwiku i Holsztynu, zamieszkane w większości przez Niemców. Do wojny doszło w 1864 r., a wojska pruskie i austriackie łatwo pokonały Duńczyków. Oba państwa podzieliły między siebie sporne terytoria: Prusy okupowały Szlezwik, natomiast Austria – Holsztyn.
Kolejną częścią planu Bismarcka było wywołanie konfliktu z niedawnym sojusznikiem, Austrią. Pruskie manewry wojskowe na zdobytych wcześniej terenach i naruszanie przez pruskie wojska granicy z Austrią wywołały wojnę prusko‑austriacką w 1866 roku. Oba państwa walczyły w niej o hegemonię nad Związkiem Niemieckim.
Ważne znaczenie miała bitwa, do której doszło 3 lipca 1866 r. między wsią Sadowa a fortecą Königgrätz (dzisiejszy Hradec Králové). Zwycięskie dla Prus starcie odegrało nie tylko militarną, ale przede wszystkim polityczną rolę – Otto von Bismarck mógł objąć urząd kanclerza w zjednoczonych przez siebie Niemczech. Bezpośrednim skutkiem bitwy był traktat pokojowy zawarty w Pradze w tym samym roku. Jednym z jego postanowień było rozwiązanie Związku Niemieckiego, a w efekcie odsunięcie Austrii od ingerowania w przyszłość państw niemieckich.
W sierpniu 1870 r. wojska pruskie wdarły się do Francji. We wrześniu armia francuska poniosła porażkę pod Sedanem i Metzem.
Konsekwencją francuskiej przegranej było zajęcie przez Niemców Paryża, a następnie kapitulacja cesarza Napoleona III wraz z jego armią w roku 1871 oraz zwycięstwo Prus i ich sprzymierzeńców w wojnie.
Wojnę francusko‑pruską kończył pokój frankfurcki – traktat pokojowy zawarty 10 maja 1871 r. we Frankfurcie nad Menem. W wyniku jego postanowień Francja utraciła na rzecz zjednoczonych Niemiec Alzację i część Lotaryngii. Zgodnie ze stanowiskiem Bismarcka pozostawiono jej natomiast miasto Belfort. Na Francję nałożono kontrybucję w wysokości 5 miliardów franków w złocie, z obowiązkiem spłaty do 2 marca 1874 r.
Proces zjednoczenia Niemiec w XIX w. był dziełem wielu osób, ale największą rolę odgrywał właśnie Otto von Bismarck – niemiecki polityk i premier Prus, zwany Żelaznym Kanclerzem. Współpracowali z nim m.in. Albrecht von Roon – pruski feldmarszałek, w latach 1859–1873 pełniący funkcję pruskiego ministra wojny, a także Helmuth von Moltke Starszy. Ten ostatni przez 30 lat był szefem sztabu generalnego w okresie dążenia Prus do podporządkowania Niemiec.
Wraz ze zjednoczeniem Niemiec kanclerz Bismarck rozpoczął działania przeciwko katolickiej opozycji znane pod nazwą Kulturkampf, czyli walki o kulturę. Pod hasłem dbania o „czystość” kultury niemieckiej oraz ograniczenia wpływów papiestwa w Niemczech próbowano podporządkować Kościół katolicki państwu.
Wyjaśnij, jakie korzyści przyniosło Prusom zwycięstwo nad Austrią i Francją.
Przedstaw genezę i uwarunkowania międzynarodowe zjednoczenia Niemiec.
Zapoznaj się z wypowiedzią prof. Andrzeja Chwalby na temat zjednoczenia Niemiec, a następnie wykonaj kolejne polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RF599CHSPT931
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Zjednoczenie Niemiec w XIX wieku — część 1.
Opisz wizję zjednoczenia Niemiec według Ottona von Bismarcka.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RC11AJN4D5Z4B
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Zjednoczenie Niemiec w XIX wieku — część 2.
Uzasadnij, że Prusom udało się zjednoczyć Niemcy nie drogą dyplomatycznych porozumień i dynastycznych umów, ale „krwią i żelazem”.
Trenuj i ćwicz
Wskaż właściwe dokończenia zdań.
Uzupełnij tabelę informacjami, które dotyczą wojen prowadzonych w czasie jednoczenia się Niemiec.
2. Data: 1866. Przeciwnik Prus: (tu wybierz) 1. Kapitulacja Francji; powstaje Cesarstwo Niemieckie, 2. Zwycięstwo Prus pod Sedanem; Napoleon III dostaje się do niewoli, 3. Zwycięstwo Prus w bitwie pod Sadową; utworzenie Związku Północnoniemieckiego, 4. Francja, 5. Austria, 6. Prusy zajmują ziemie Szlezwiku, 7. Dania. Skutki: (tu wybierz) 1. Kapitulacja Francji; powstaje Cesarstwo Niemieckie, 2. Zwycięstwo Prus pod Sedanem; Napoleon III dostaje się do niewoli, 3. Zwycięstwo Prus w bitwie pod Sadową; utworzenie Związku Północnoniemieckiego, 4. Francja, 5. Austria, 6. Prusy zajmują ziemie Szlezwiku, 7. Dania.
3. Data: 1870. Przeciwnik Prus: Francja. Skutki: (tu wybierz) 1. Kapitulacja Francji; powstaje Cesarstwo Niemieckie, 2. Zwycięstwo Prus pod Sedanem; Napoleon III dostaje się do niewoli, 3. Zwycięstwo Prus w bitwie pod Sadową; utworzenie Związku Północnoniemieckiego, 4. Francja, 5. Austria, 6. Prusy zajmują ziemie Szlezwiku, 7. Dania.
4. Data: 1871. Przeciwnik Prus: (tu wybierz) 1. Kapitulacja Francji; powstaje Cesarstwo Niemieckie, 2. Zwycięstwo Prus pod Sedanem; Napoleon III dostaje się do niewoli, 3. Zwycięstwo Prus w bitwie pod Sadową; utworzenie Związku Północnoniemieckiego, 4. Francja, 5. Austria, 6. Prusy zajmują ziemie Szlezwiku, 7. Dania. Skutki: (tu wybierz) 1. Kapitulacja Francji; powstaje Cesarstwo Niemieckie, 2. Zwycięstwo Prus pod Sedanem; Napoleon III dostaje się do niewoli, 3. Zwycięstwo Prus w bitwie pod Sadową; utworzenie Związku Północnoniemieckiego, 4. Francja, 5. Austria, 6. Prusy zajmują ziemie Szlezwiku, 7. Dania.
Przeanalizuj źródła i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło A
Umiłowani w Panu, wiecie, w jakim położeniu […] znalazł się […] w naszej ojczyźnie, Kościół Chrystusowy. Wkrótce ma być przyjęty cały szereg ustaw, stojących w zasadniczych punktach w sprzeczności z nadaną przez Boga strukturą wewnętrzną i wolnością Kościoła […]. Ale nie uszło i waszej uwagi […], że wprowadzenie ich oznaczałoby oddzielenie biskupów od […] zwierzchnika Kościoła katolickiego, oddzielenie duchowieństwa i wiernych od swych biskupów […]. Wy jednak, kochani współpracownicy i diecezjanie […] będziecie mogli uznać za prawowitego duszpasterza tylko tego […], któremu prawowity biskup urząd ten powierzy […]. Każdy inny byłby intruzem […]. Zgodnie z zarządzeniami, które na zawsze Bóg dał swemu Kościołowi, nikomu nie może być […] przyznane przez władzę świecką prawo odwoływania się od wyroku władz duchownych w sprawach kościelnych do władzy świeckiej. Za takie sprzeciwiające się woli Bożej postępowanie narazi się raczej na karę ekskomuniki […].
Źródło: Piotr Szlanta, Bismarcka wojna z Kościołem, w: „Mówią Wieki” 2003, nr 12 (528), s. 29.
Źródło B
Zapoznaj się ze źródłami i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło A
Powracając raz jeszcze do naszego narodu. […] Niemcy nie oczekują od Prus liberalizmu, lecz siły. Bawaria, Wirtembergia, Badenia mogą tolerować liberalizm i dlatego nikt nie przeznacza im roli Prus. Prusy powinny zebrać i zachować swoje siły, aż do odpowiedniej chwili, którą już niejednokrotnie zmarnował. Granice Prus po traktacie wiedeńskim nie sprzyjają zdrowemu życiu państwowemu. Wielkich zagadnień chwili nie rozstrzyga się za pomocą mów czy postanowień większości (to właśnie był wielki błąd lat 1848 i 1849), lecz krwią i żelazem.
Źródło: Fragment przemówienia Ottona von Bismarcka w komisji budżetowej Landtagu Prus z 30 IX 1862 r., w: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 259.
Źródło B
Słownik
(z franc. dépêche od dépêchee – wysyłać pospiesznie) dawniej wiadomość urzędowa, wysyłana listownie lub za pomocą telegrafu, tu: depesza wysłana przez Wilhelma I do Bismarcka, która spowodowała wybuch wojny pomiędzy Prusami a Francją w 1870 r.
(z łac. capitulatio od capitulum – nagłówek, główka, caput – głowa) poddanie się nieprzyjacielowi, a także określająca to umowa
handlowo‑polityczna organizacja zrzeszająca państwa północnych i środkowych Niemiec
przewidywanie jakiegoś rozwoju wydarzeń
(niem. Reich) historyczna nazwa państwa niemieckiego; w latach 962–1808 istniała I Rzesza – Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, w latach 1871–1918 II Rzesza – Cesarstwo Niemieckie, w latach 1918–1933 Republika Weimarska, w latach 1933–1945 III Rzesza
centralny organ dowodzenia całością sił zbrojnych państwa
luźna konfederacja państw niemieckich, powołana do życia na kongresie wiedeńskim w 1815 r.; Związek istniał do 1866 r.
związek państw utworzony przez Prusy po wojnie austriacko‑pruskiej (1867 r.) oraz rozwiązaniu Związku Niemieckiego; w jego skład wchodziły 22 państwa niemieckie leżące na północ od linii Menu, a także Wielkie Księstwo Poznańskie (będące częścią Prus)