Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe
Przemiany obyczajowe
W połowie XVIII w. warstwą panującą we wszystkich krajach Europy była arystokracja. Sto lat później wciąż była ona ważną grupą społeczną, jednak stopniowo traciła na znaczeniu. W XIX w. hierarchiczne społeczeństwo stanowe przekształciło się bowiem w społeczeństwo klasowe, w którym wciąż żywe były mechanizmi typowe dla feudalizmu, ale większą niż dotąd sprawczość miały osoby pochodzenia nieszlacheckiego, zwłaszcza elity mieszczańskie.
Opiszesz rzeczywistość społeczną w XIX wieku.
Scharakteryzujesz życie codzienne w XIX wieku.
Wyjaśnisz, jak idealne stosunki społeczne wyobrażał sobie konserwatysta, liberał i socjalista.
Więzi międzyludzkie – klasy
W powstałym w XIX wieku społeczeństwie klasowym, przechodzenie z jednej warstwy do drugiej stało się łatwiejsze i częstsze. To nie urodzenie, a raczej pieniądze i wykształcenie decydowały o pozycji społecznej, jakkolwiek konserwatyści hołdowali staremu porządkowi. W przeciwieństwie do liberałów, dziewiętnastowieczni konserwatyści nie akceptowali procesów uprzemysłowienia, demokratyzacji, emancypacji jednostki, procesów sekularyzacji. Twierdzili, że nierówności są nieodłączną cechą każdego społeczeństwa, gdyż ludzie różnią się zdolnościami i wykształceniem oraz poziomem zamożności. Dlatego ich zdaniem obalanie tradycyjnych instytucji i praw, krępujących wolność człowieka, wcale nie umożliwi stworzenia lepszego ładu społecznego. Konserwatyście negowali też potrzebę wprowadzania powszechnego prawa wyborczego i zasady politycznej równości obywateli.
Natomiast liberałowie dzielili społeczeństwo na klasy: wyższą, średnią i niższą, przy czym koncentrowali się na rozwoju klasy średniej. Liberalizm był wytworem ideowego przełomu doby oświecenia i narodził się w Anglii – kraju, który w porównaniu do innych państw europejskich osiągnął najbardziej zaawansowany etap na drodze kapitalistycznego rozwoju i w którym zaczęła się rewolucja przemysłowa. W epoce porewolucyjnej filozofowie liberalizmu zwrócili uwagę na negatywne skutki radykalizmu mas.
Socjaliści opisywali walkę klasową pomiędzy burżuazją (bogatym mieszczaństwem) a proletariatem (robotnikami, najuboższymi), prowadzącą do nieuchronnej rewolucji i ustanowienia w jej wyniku sprawiedliwego społeczeństwa bezklasowego. Pierwszych socjalistów nazywamy utopijnymi. Claude Henri de Saint‑Simon (1760‑1825) marzył o stworzeniu nowego społeczeństwa „industrialnego”, w którym elity (przedsiębiorcy, finansiści) zaopiekują się warstwami gorzej usytuowanymi. Relacje między ludźmi oparte na braterstwie umożliwiłyby jego zdaniem likwidację biedy i wojen. Charles Fourier (1772‑1837) chciał budować tzw. falanstery (swego rodzaju osiedla), w których powstałyby liczące od półtora do dwóch tysięcy osób wspólnoty rolniczo‑przemysłowe, zwane falangami. Każdy mieszkaniec falansteru miał mieć zapewnione dobre warunki pracy i dostęp do zaplecza socjalnego – mieszkań, szkół i rekreacji. Do tego byłby współwłaścicielem części osiedla. Anglik Robert Owen (1771‑1858) uważał, że przedsiębiorcy powinny stworzyć godne warunki pracownikom i umożliwić im rozwój. Podkreślał, że takie działanie nie tylko jest moralnie słuszne, ale również sprzyja zwiększeniu produkcji. Swoje pomysły wdrożył, tworząc spółdzielnię robotniczą w New Lanark w Szkocji.
Rzeczywistość społeczna w XIX w. była jednak bardziej zróżnicowana od tej, którą przedstawiali ówcześni mysliciele. Tylko w pociągach i na statkach istniały cztery lub trzy klasy, a miejsce w nich zależało od kwoty wydanej na bilet.
Więzi międzyludzkie – narody
Każdy człowiek ma jakieś pochodzenie etniczne, ale nie zawsze oznacza to świadomość narodową. W społecznościach stanowych w XIX w. większość ludności stanowili chłopi, którzy swą przynależność narodową określali jako „tutejsi”. W Rzeczypospolitej przedrozbiorowej słowem „naród” określano jedynie szlachtę. W 1846 r. uczestnicy rabacji galicyjskiej jako „chłopy” szli zabijać „panów‑Polaków”. Pół wieku później właśnie w Galicji powstała pierwsza partia chłopska – Polskie Stronnictwo Ludowe. Powstawanie nowoczesnych narodów i świadomości narodowej było bezpośrednio związane z rozwojem powszechnej obowiązkowej edukacji, która dla państwa stała się ważnym narzędziem kulturowej unifikacji. Treści kulturowe przekazywane w szkołach można było uznać za własne albo się wobec nich buntować (jak Polacy w zaborach pruskim i rosyjskim), nie istniała jednak możliwość pozostania wobec nich obojętnym. Rozwój powszechnej edukacji był wraz z postępami uprzemysłowienia nieunikniony. Ujednoliceniu kulturowemu sprzyjała również powszechna służba wojskowa i konieczność używania języka urzędowego we wszystkich instytucjach państwowych, m.in. na poczcie i na kolei.
Życie codzienne
W XIX w. nastąpił wielki przyrost liczby ludności na świecie. Z początku był on związany nie tyle ze spadkiem śmiertelności, ile raczej ze wzrostem tempa przyrostu naturalnego.
Industrializacja i alfabetyzacja
Rozwój gospodarczy był bezpośrednio związany z umiejętnością czytania i pisania. W Anglii i Walii liczba analfabetów wśród dorosłych spadła z 33% w 1840 r. do 3% w 1900 r., we Francji z 32% w 1855 r. do 3% w 1905 r., a w Prusach z 16% w 1825 r. do zera w 1900 roku. Dla porównania w Rosji w 1910 r. było 60% analfabetów, co i tak oznaczało poprawę w stosunku do 80% w 1897 roku.Indeks górny {1}{1}
W pierwszych latach epoki industrializacji obniżył się średni wiek zawierania małżeństw. W Europie znaczące zmniejszenie śmiertelności datuje się dopiero od lat 80. XIX wieku. Od tego czasu można też mówić o stopniowej poprawie stanu wyżywienia i sytuacji zdrowotnej. W Europie Zachodniej śmiertelność dzieci przed ukończeniem piątego roku życia obniżyła się z 25% w 1840 r. do 14% w 1901 roku. Nadal duża była śmiertelność kobiet podczas porodu i w połogu. Na przełomie wieków dokonano jednak zasadniczych odkryć w dziedzinie medycyny. Ludwik Pasteur, który opracował pierwszą szczepionkę przeciw wściekliźnie, stał się we Francji niemal bohaterem narodowym. W 1885 r. pierwszy raz zaszczepiono chłopca pogryzionego przez wściekłego psa, ratując życie dziecku. Równie sławne były dokonania niemieckiego bakteriologa Roberta Kocha, umożliwiające zwalczanie gruźlicy i cholery. W 1902 r. odkryto witaminy i hormony, a sir Ronald Ross stwierdził, że to komar przenosi malarię. Aspiryna znalazła się pierwszy raz w sprzedaży w 1899 r., a dziesięć lat później wyprodukowano salwarsan, lek przeciw kile. Nastąpiła też poprawa higieny: dopiero budowa kanalizacji uwolniła mieszkańców miast od fetoru i źródła chorób zakaźnych.
Jedną z najważniejszych jednak zmian związanych z życiem codziennym człowieka w drugiej połowie XIX w. było wprowadzenie oświetlenia ulic i mieszkań. Od tego czasu ludzie mogli wykorzystać porę wieczorną i noc na nowe formy aktywności.
Zapoznaj się z filmami i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RG6ZGZRNTQ7BV
Film przedstawiający społeczeństwo dziewiętnastego wieku.
Wyjaśnij różnice między społeczeństwem stanowym a społeczeństwem XIX wieku.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RHZXASZVSKDOF
Film przedstawiający społeczeństwo dziewiętnastego wieku.
Wyjaśnij zmiany w przywilejach szlachty i jej pozycję w XIX wieku.
Trenuj i ćwicz
Wyjaśnij, dlaczego pojęcia darwinizmu, doboru naturalnego i walki o byt można odnosić do relacji społecznych.
Zapoznaj się z tekstem. To fragment programu Socjaldemokratycznej Partii Niemiec ogłoszonego podczas zjazdu tego ugrupowania w Erfurcie w październiku 1891 r., gdy działalność tej partii była legalna (w latach 1878–1890 została zakazana). Opisz, dlaczego program stał się wzorcem dla wielu partii socjaldemokratycznych.
Program erfurcki z 20 października 1891 r. (fragmenty)Przekształcenie kapitalistycznego posiadania środków produkcji, ziemi, kopalń, surowców, narzędzi, maszyn, środków lokomocji na własność społeczną, zamiana produkcji towarów na produkcję socjalistyczną, przez społeczeństwo dla społeczeństwa, sprawi, że wielkie fabryki i wciąż rosnąca zdolność produkcyjna pracy uspołecznionej przekształcą się ze źródła nędzy i ucisku dotychczas wyzyskiwanych klas w źródło najwyższego dobrobytu i wszechstronnego harmonijnego udoskonalenia. Społeczne przekształcenie oznacza wyzwolenie nie tylko proletariatu, lecz całej ludzkości, która cierpi w dzisiejszych stosunkach. Ale nie może być ono dziełem samej klasy robotniczej, inne klasy mimo różnic interesów, na gruncie prywatnej własności do środków produkcji stojące, mają na celu utrzymanie podstaw dzisiejszego społeczeństwa. Walka klasy robotniczej przeciwko kapitalistycznemu wyzyskowi jest naturalnie walką polityczną. Klasa robotnicza nie może prowadzić walki ekonomicznej i nie może rozwinąć swojej organizacji ekonomicznej bez praw politycznych. Klasa robotnicza nie może spowodować przejścia środków produkcji w posiadanie ogółu, bez dojścia do władzy politycznej. Tę walkę klasy robotniczej przekształcić w świadomą, jednolitą, wskazać jej konieczny cel – oto zadanie Partii Socjaldemokratycznej. Interesy klas pracujących we wszystkich krajach są równe. Wraz z rozszerzeniem handlu światowego i produkcji na rynek światowy położenie robotników jednego kraju staje się coraz bardziej zależne od położenia robotników w innych krajach. Wyzwolenie klasy robotniczej jest zadaniem, w którym zainteresowani są w równym stopniu robotnicy wszystkich krajów cywilizowanych. Świadoma tego, czuje i ogłasza socjaldemokracja Niemiec swoją jedność z uświadomionymi robotnikami wszystkich pozostałych krajów. Socjaldemokratyczna Partia Niemiec walczy nie o nowe przywileje klasowe […], lecz o zniesienie panowania klasowego i samych klas, walczy o równe prawa i równe obowiązki wszystkich bez różnicy płci i pochodzenia. Wychodząc z tych poglądów, zwalcza socjaldemokracja w dzisiejszym społeczeństwie nie tylko wyzysk i ucisk najemnego robotnika, ale każdy rodzaj wyzysku i ucisku.
Źródło: Program erfurcki z 20 października 1891 r. (fragmenty), [w:] Poznać przeszłość, zrozumieć dziś. XIX wiek, Warszawa 2014, s. 191.
Na podstawie źródła z ćwiczenia 2 wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z rysunkiem satyrycznym. Następnie wykonaj polecenia.
Przeanalizuj poniższy fragment tekstu opracowania i ilustrację. Następnie rozstrzygnij, czy oba źródła dotyczą tego samego zjawiska dotyczącego zmian zachodzących w społeczeństwie w XIX w. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do informacji zawartych w obu źródłach.
Perspektywy cywilizacji przemysłowejIndustrializm ogranicza swobodę jednostki w stosunku do społeczeństwa, ale zwiększa swobodę społeczeństwa w stosunku do natury. Skutkiem tego namiętności indywidualne, wytwarzające m.in. sztukę i romantykę, zaczynają wymierać, podczas gdy namiętności zbiorowe, których dziełem jest wojna, urządzenia sanitarne i elementarne wykształcenie, rozwijają swobodnie i zyskują na sile. Zanik indywidualnych namiętności doprowadza przede wszystkim do osłabienia indywidualności. W na wskroć uprzemysłowionym społeczeństwie jedna osoba prawie nie daje się odróżnić od drugiej. Ubrania, domy i sprzęty - wszystko to jest produkowane w milionach egzemplarzy i wskazuje brak jakichkolwiek rysów indywidualnych. W takiej atmosferze nie może być mowy o rozkwicie sztuki, romantyki i uczuć indywidualnych, ponieważ warunkiem ich jest zachowanie własnej indywidualności oraz jej uznanie przez otoczenie.
Źródło: B. Russell, Perspektywy cywilizacji przemysłowej, t. 1, Warszawa 1933, s. 175. Cytat za: M. Gładysz, Historia II. Podręcznik do klasy drugiej liceum i technikum, cz. 1, Od oświecenia do 1918 roku, GWO, Gdańsk 2002, s. 175.
Słownik
działalność edukacyjna mająca na celu przyswojenie przez analfabetów (a więc osoby nieumiejące pisać i czytać) umiejętności czytania, pisania i podstawowego liczenia
wyzwolenie i obdarzenie osoby bądź pewnej zbiorowości pełnią praw
(ang. industrialisation, z łac. industria - pierwotnie w znaczeniu pracowitości, celowego działania) rozwój przemysłu, proces przekształcania się społeczeństwa tradycyjnego w społeczeństwo przemysłowe
konserwatyzm (łac. conservare, zachowywać), doktryna, która bazuje na hasłach obrony porządku społecznego oraz umacniania tradycyjnych wartości, takich jak: religia, naród, państwo, rodzina, hierarchia, autorytet. Konserwatyzm opowiadał się za systemem społecznym, który chroni tradycję (Kościół, wychowanie religijne, prawo własności) i daje większe wpływy elitom (ze względu na pochodzenie, wykształcenie i posiadany majątek). Do konserwatystów należeli Edmund Burke (1729‑1797), Joseph de Maistre (1753‑1821), Adam Jerzy Czartoryski (1770‑1861), Klemens von Metternich (1773‑1859), Otto von Bismarck (1815‑1898)
(łac. liberalis – wolnościowy, od łac. liber – wolny), ideologia i kierunek polityczny, według którego wolność jest nadrzędną wartością, a państwa i społeczeństwa powinny szanować „naturalne prawa” jednostki – do wolności słowa i sumienia, przekonań czy zrzeszania się. Liberałami byli Anglicy: Adam Smith (1723‑1790), Jeremy Bentham (1748‑1832), John Stuart Mill (1806‑1873) i Francuzi: Benjamin Constant (1767‑1830), Alexis de Tocqueville (1805‑1859). Na ziemiach polskich pierwszym ugrupowaniem odwołującym się do idei liberalizmu byli tzw. kaliszanie, czyli opozycja parlamentarna, skupiona w Królestwie Kongresowym wokół Bonawentury i Wincentego Niemojowskich.
okres po ciąży i porodzie
(łac. saecularis – świecki) zeświecczenie; może dotyczyć majątku i prerogatyw instytucji religijnych (np. Kościoła) lub życia społecznego i kulturowego
socjalizm (łac. socialis – społeczny), ideologia, według której sprawiedliwe społeczeństwo to takie, w którym wszyscy obywatele mają równy dostęp do wytwarzanych dóbr, do czego można doprowadzić poprzez przekazanie państwu kontroli nad najważniejszymi dziedzinami gospodarki