Polska pod okupacją
Polskie Państwo Podziemne
Polskie Państwo Podziemne to tajne struktury państwa polskiego, które w czasie II wojny światowej działały na polskich terytoriach okupowanych przez III Rzeszę i ZSRS w imieniu rządu RP na uchodźstwie. Jego początek wiąże się z utworzeniem 27 września 1939 r. polityczno‑wojskowej organizacji konspiracyjnej Służby Zwycięstwu Polski. W listopadzie tego roku zastąpił ją Związek Walki Zbrojnej. Jego komendantem został gen. Kazimierz Sosnkowski, dowodzący z Paryża. Podlegali mu dowódcy ZWZ obszarów okupacji sowieckiej i niemieckiej. Dowódcą obszaru okupacji sowieckiej był gen. Michał Karaszewicz‑Tokarzewski, a niemieckiej płk, a później gen. Stefan Rowecki „Grot”. Po klęsce Francji i przeniesieniu rządu RP do Londynu zmieniono system dowodzenia podziemiem. Komendantem głównym ZWZ na terenie całego kraju został gen. Rowecki.
Wskażesz najważniejszych działaczy Polskiego Państwa Podziemnego.
Scharakteryzujesz cywilne struktury Polskiego Państwa Podziemnego.
Wyjaśnisz na wybranych przykładach, na czym polegał dramat pokolenia wojennego.
Polskie Państwo Podziemne
Początkowo Związek Walki Zbrojnej podejmował działania na małą skalę, skupiając się na szkoleniu wojskowym i wywiadzie. W 1940 r. w ramach ZWZ powstał Związek Odwetu, organizacja zajmująca się dywersją i sabotażem. W miarę upływu czasu ZWZ, a od lutego 1942 r. Armia Krajowa przechodziły od biernego oporu do ograniczonej walki. Działania dywersyjne, głównie na liniach komunikacyjnych prowadzących na front wschodni, podejmowała też inna wydzielona z ZWZ‑AK organizacja – „Wachlarz”. Jedną z jej najważniejszych akcji było rozbicie więzienia Gestapo w Pińsku przez oddział kapitana Jana Piwnika „Ponurego”.
W październiku 1942 r. m.in. ze Związku Odwetu i „Wachlarza” utworzono Kierownictwo Dywersji (Kedyw). Wsławił się on wykonaniem wyroku śmierci na „kacie Warszawy”, gen. SS Franzu Kutscherze. W oddziałach Kedywu walczyli harcerze z Szarych Szeregów, konspiracyjnej organizacji skautowej. To oni wzięli udział w słynnej (opisanej przez Aleksandra Kamińskiego w Kamieniach na szaniec) akcji pod Arsenałem, która polegała na uwolnieniu więźniów przewożonych z siedziby Gestapo w alei Szucha do więzienia na Pawiaku. W strukturach AK funkcjonowało także Biuro Informacji i Propagandy, wydające najważniejszą gazetę podziemia – „Biuletyn Informacyjny”. Do głównych zadań Biura należało informowanie społeczeństwa o działalności polskiego państwa podziemnego i władz na emigracji, podtrzymywanie woli oporu przeciwko okupantom oraz prowadzenie propagandy antyniemieckiej i antykomunistycznej.
Stanęli w potrzebie i padli, żołnierze V odc. »Wachlarza« z Inflant w 1944 r.– napis na tablicy pamiątkowej w Dyneburgu na Łotwie. „Wachlarz” to kryptonim wydzielonej organizacji dywersyjnej Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, utworzonej latem 1941 r., której zadaniem było przeprowadzanie akcji dywersyjnych przeciwko niemieckiej infrastrukturze transportowej. Strefa planowanych działań organizacji obejmowała ogromne obszary ZSRS – od Morza Bałtyckiego po Kijowszczyznę i Podole.
Wyjaśnij znaczenie napisu na tablicy pamiątkowej.
Dowódcy SZP, ZWZ i AK | |
|---|---|
Organizacja | Nazwisko dowodzącego |
Służba Zwycięstwu Polski | gen. Michał Karaszewicz‑Tokarzewski |
Związek Walki Zbrojnej | gen. Kazimierz Sosnkowski (do czerwca 1940) |
Armia Krajowa | gen. Stefan Rowecki „Grot” (do czerwca 1943) |
Wyjaśnij, jaką rolę w budowaniu konspiracji mieli odgrywać cichociemni.
Delegatura Rządu na Kraj i partie polityczne
Polskie podziemie utrzymywało łączność z rządem RP na uchodźstwie drogą radiową i dzięki kurierom, którzy przez Słowację docierali na Węgry, gdzie do chwili wkroczenia wojsk niemieckich w marcu 1944 r. swobodnie działały polskie instytucje. Jednym z najbardziej znanych łączników był „kurier z Warszawy” – Jan Nowak‑Jeziorański.
W grudniu 1940 r. gen. Władysław Sikorski powołał pierwszych Delegatów Rządu na Kraj: Cyryla Ratajskiego w Warszawie (na terenie Generalnego Gubernatorstwa) i Adolfa Bnińskiego w Poznaniu (na ziemiach wcielonych do Niemiec). Po ich śmierci jedynym delegatem został Jan Piekałkiewicz, a po jego aresztowaniu – Jan Jankowski i pełniący obowiązki delegata Stefan Korboński.
Departamenty Delegatury zajmowały się organizowaniem administracji cywilnej i przygotowaniami do objęcia władzy po wyzwoleniu. Ponadto Delegatura opiekowała się szkolnictwem oraz dokumentowała straty wojenne i zbrodnie popełnione na narodzie polskim.
Czy Delegaci Rządu na Kraj odpowiadali za sprawy wojskowe? Uzasadnij odpowiedź.
Zalążkiem parlamentu był Polityczny Komitet Porozumiewawczy, który skupiał cztery największe ugrupowania polityczne: Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Narodowe, Polską Partię Socjalistyczną – Wolność, Równość, Niepodległość i Stronnictwo Pracy. Władze państwa podziemnego wzywały mieszkańców ziem polskich do biernego oporu wobec okupantów, upowszechniały zasady walki cywilnej i postępowania społeczeństwa pod okupacją. Egzekwowaniem tych zasad zajmowały się sądy podziemne, działające zgodnie z Kodeksem karnym z 1932 roku.
Tajne szkolnictwo
W październiku 1939 r. z inicjatywy działaczy Związku Nauczycielstwa Polskiego, zdelegalizowanego przez Niemców, powstała Tajna Organizacja Nauczycielska (TON). Od 1940 r. pozostawała pod opieką Departamentu Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj. Na terenach Generalnego Gubernatorstwa TON organizowała tajną oświatę, korzystając z przedwojennych szkół podstawowych i zawodowych. Gdy było to możliwe, w starszych klasach szkoły podstawowej uczniowie kształcili się z przedmiotów zakazanych przez okupanta, m.in. języka polskiego i historii. Program szkoły średniej realizowali wyłącznie na tajnych kompletach, które ze względów bezpieczeństwa liczyły nie więcej niż pięć, sześć osób. Pod szyldem szkół zawodowych często działały szkoły wyższe. Szkoła dla pomocniczego personelu sanitarnego była w rzeczywistości Wydziałem Lekarskim Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, szkoła kreślarska i kurs rysunku technicznego – Politechniką Warszawską, a szkoła rolnicza i szkoła rybacka – Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego. Część zajęć akademickich odbywała się w domach prywatnych. Profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego założyli w Warszawie tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich.
Czy zetknąłeś/zetknęłaś się z podobnymi tablicami w pobliżu swojego miejsca zamieszkania lub w innych miejscach w Polsce? Gdzie?
Na ziemiach wcielonych do III Rzeszy warunki rozwoju tajnego szkolnictwa były gorsze: brakowało nauczycieli i lokali, większe zagrożenie stanowili niemieccy sąsiedzi, gotowi donieść na Polaków, aby dowieść swojej lojalności wobec władzy. Tajne szkolnictwo powstało także na Kresach Wschodnich, gdy hitlerowcy zamknęli polskie szkoły, które działały w czasie okupacji sowieckiej.
Polskie Państwo Podziemne | |
|---|---|
Administracja | Delegatura Rządu na Kraj |
Wojsko | • Związek Walki Zbrojnej (do 1942 r.) |
Zalążek parlamentu | • Polityczny Komitet Porozumiewawczy (1940–1943) |
Sądownictwo | • Sądy Kapturowe ZWZ (od 1941 r.) |
Policja | Państwowy Korpus Bezpieczeństwa |
Ośrodek propagandy | Biuro Informacji i Propagandy AK |
Tragiczne losy pokolenia wojennego
W konspiracyjną działalność zaangażowani byli ludzie różnych zawodów, w tym artyści i literaci. Część z nich zapłaciła wysoką cenę za swoje oddanie sprawie polskiej. Poeta Krzysztof Kamil Baczyński (1921–1944) w czasie wojny studiował polonistykę na podziemnym Uniwersytecie Warszawskim i był członkiem Szarych Szeregów, a w 1943 r. wstąpił do Grup Szturmowych, gdzie pełnił służbę w harcerskim batalionie AK „Zośka”. Zginął w powstaniu warszawskim. Jego biografia i twórczość odzwierciedlają moralny dramat pokolenia wojennego, rozdartego pomiędzy koniecznością wypełniania patriotycznej powinności a niechęcią do zadawania cierpienia, nawet w słusznej sprawie. Motyw ten znajdziemy także w utworach innej ofiary powstania warszawskiego Tadeusza Gajcego (1922–1944) – poety, dramatopisarza, prozaika, współzałożyciela i redaktora konspiracyjnego pisma „Sztuka i Naród”. Tragiczna jest historia Zygmunta Rumla (1915–1943), komendanta VIII Okręgu Wołyń Batalionów Chłopskich, oficera AK, autora m.in. poematu Rok 1863, nawiązującego do powstania styczniowego, oraz wiersza Dwie matki, w którym wyraził on swoje przywiązanie do dwóch ojczyzn: Polski i Ukrainy. 10 lipca 1943 r. Zygmunt Rumel wraz z przedstawicielem Okręgu Wołyńskiego AK Krzysztofem Markiewiczem i woźnicą Witoldem Dobrowolskim udał się do kwatery lokalnego dowództwa Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) na Wołyniu, aby podjąć rozmowy w sprawie wygaszenia antypolskich wystąpień ukraińskich w tym regionie oraz nawiązania współpracy w walce z Niemcami. Ukraińscy nacjonaliści aresztowali i zamordowali wszystkich trzech.
Znaczenie Polskiego Państwa Podziemnego
Polskie Państwo Podziemne było fenomenem na skalę światową. W żadnym innym państwie w okresie II wojnie światowej nie powstały tak rozbudowane struktury związane z funkcjonowaniem wielu instytucji życia politycznego w sposób nielegalny. Polskie Państwo Podziemne obejmowało zarówno pion cywilny, jak i wojskowy, a jego struktury powstały na obszarze całej przedwojennej Rzeczypospolitej. Dodatkowo instytucje Polskiego Państwa Podziemnego funkcjonowały w warunkach skrajnie niebezpiecznych, a przynależność do nich wiązała się dla każdego z groźbą poniesienia ciężkich konsekwencji, nie wyłączając śmierci. Poza tym jego działalność nie tylko skupiała się na bieżącej walce z okupantem, ale obejmowała także opracowywanie plany odbudowy życia politycznego, społecznego i ekonomicznego po zakończeniu wojny. Polskie Państwo Podziemne umacniało w Polakach wolę walki i ducha w warunkach okupacji. Mimo ofiar, jakie pociągnęła działalność w ramach Polskiego Państwa Podziemnego, było ono wspaniałą kartą polskiego patriotyzmu.
Zapoznaj się z filmami i wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RmThD0ZgIW7k5
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polskie Państwo Podziemne — część pierwsza.
Scharakteryzuj kształtowanie się podziemnych sił zbrojnych.
Opisz cele i zadania (główne oraz doraźne) Armii Krajowej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1L7Qqwx128Mp
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polskie Państwo Podziemne — część druga.
Wyjaśnij, jakie były idee przyszłego państwa polskiego tworzone przez organizacje polityczne i ich siły zbrojne.
Zapoznaj się z dalszą częścią wykładu prof. Andrzeja Friszkego o Armii Krajowej i wykonaj kolejne polecenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RESQIDLzdDNtJ
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polskie Państwo Podziemne — część trzecia.
Scharakteryzuj cywilne struktury Polskiego Państwa Podziemnego.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z fragmentem tekstu oraz ilustracją, a następnie wskaż poprawną odpowiedź na poniższe pytanie i uzasadnij swój wybór.
Zapoznaj się z fragmentem tekstu oraz opisem ilustracji, a następnie zaznacz poprawną odpowiedź na poniższe pytanie i uzasadnij swój wybór.
Pałacyk Michla, Żytnia, Wola —
bronią jej chłopcy od „Parasola”,
choć na „tygrysy” mają visy,
to warszawiacy — fajne urwisy.
Hej, tralala!Czuwaj, wiaro, i wytężaj słuch,
tęż swój młody duch,
pracując za dwóch! Hej!
Czuwaj, wiaro, i wytężaj słuch,
tęż swój młody duch, jak stal!Cytat za: Józef Szczepański, Piosenka batalionu szturmowego „Parasol”, tekst dostępny online: wolnelektury.pl [dostęp: 24.03.2022].
Zapoznaj się z poniższymi zdjęciami przedstawiającymi różne formy walki z okupantem w ramach działalności Polskiego Państwa Podziemnego i dopasuj do nich podpisy. Uwaga: jedna z ilustracji pozostanie bez podpisu.
Zapoznaj się z poniższym tekstem, a następnie wykonaj polecenie.
Prowadząc tę walkę ograniczoną, uderzając nie na oślep, lecz tam, gdzie trzeba - równocześnie kategorycznie sprzeciwiamy się przedwczesnym nastrojom powstańczym i jakimś odruchowym aktom zbrojnej rozpaczy. Czynimy tak dlatego, iż w pełni zdajemy sobie sprawę z tego, że powstania Narodu nie można wywołać co kwartał. Powstanie można wywołać tylko jeden – jedyny raz. I musi to być bezwarunkowo powstanie udane. Powstanie nieudane, nieprzygotowane, wywołane w nieodpowiedniej chwili – byłoby równoznaczne z utopieniem Kraju we krwi – bez celu straconej – oraz wyniszczyłoby nasz najbardziej ceniony element ludzki. […]
Stwierdzamy: obecna faza walki zbrojnej w Kraju jest fazą walki ograniczonej, nie masowej – lecz prowadzonej przez oddziały specjalne. Nie bezładnej – lecz planowo, we właściwym czasie i miejscu podejmowanej. Niezależnej od nastrojów – lecz m.in. powiązanej z zachowaniem Niemców: na wzmożone bestialstwa wroga odpowiada i nasza wzmożona reakcja.
Cytat za: Akcja zbrojna? – Tak – lecz ograniczona, „Biuletyn Informacyjny” 1 IV 1943, nr 13, s. 1–2, cytat za: M. Ney-Krwawicz, Armia Krajowa. Siły Zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2009, s. 264–267.
Słownik
polska konspiracyjna organizacja zbrojna utworzona 14 lutego 1942 r. w wyniku przekształcenia Związku Walki Zbrojnej i kontynuująca jego działalność; dalekosiężnym celem Armii Krajowej było przygotowanie i – w sprzyjającej sytuacji militarnej – przeprowadzenie powstania powszechnego; w ramach walki bieżącej AK prowadziła działalność propagandową, wywiadowczą, dywersyjno‑sabotażową oraz partyzancką
konspiracyjna formacja zbrojna Stronnictwa Ludowego, działająca pierwotnie pod nazwą Chłopska Straż (kryptonim „Chłostra); ich głównym zadaniem była ochrona mieszkańców wsi; na przełomie lat 1941 i 1942 zaczęły powstawać Oddziały Specjalne BCh, które były wykorzystywane do zadań bojowo‑dywersyjnych, a na przełomie lat 1942 i 1943 oddziały partyzanckie; w maju 1943 r. rozpoczął się proces wcielania oddziałów BCh do Armii Krajowej, ale do końca wojny nie został zakończony
(Cichociemni Spadochroniarze Armii Krajowej) specjalnie przeszkoleni w Wielkiej Brytanii i Włoszech żołnierze Polskich Sił Zbrojnych, zrzucani przez brytyjskie lotnictwo na terytorium okupowanej Polski ze ściśle tajnymi zadaniami (np. prowadzenie wywiadu, dywersji i sabotażu, dowodzenie w oddziałach ZWZ i AK)
(z łac. diversio – przewrót) działanie wojenne na zapleczu, odwracające uwagę przeciwnika, osłabiające jego obronność i gospodarkę
część terytorium II Rzeczypospolitej wydzielona na mocy dekretu Adolfa Hitlera w 1939 r. jako osobny byt administracyjny ze stolicą w Krakowie; obejmowało ziemie polskie, których nie włączono do III Rzeszy; GG stanowiło dla Niemców formę tymczasowej kolonii, wykorzystywanej jako zaplecze surowcowe i żywnościowe, a także źródło taniej siły roboczej
skrót od niemieckiej nazwy Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa); utworzona w 1933 r. policja polityczna III Rzeszy, połączona w 1935 r. z SS (Die Schutzstaffel der NSDAP – oddział ochronny NSDAP), paramilitarną organizacją nazistowską podlegającą partii nazistowskiej
(z łac. conspiratio – zgoda, zmowa) tajna działalność skierowana przeciwko istniejącej władzy
ukraińska nacjonalistyczna organizacja polityczno‑wojskowa założona w 1929 r. w Wiedniu; dążyła do budowy niepodległego państwa ukraińskiego; w czasach II Rzeczypospolitej prowadziła działalność konspiracyjną, terrorystyczną, dywersyjną, szkoleniową i propagandowo‑oświatową. W 1940 r. podzieliła się na dwie frakcje: OUN‑B (banderowców pod przywództwem Stepana Bandery) oraz OUN‑M (melnykowców pod przywództwem Andrija Melnyka)
nieistniejące już więzienie w Warszawie, mieściło się w XIX‑wiecznym gmachu i składało z oddziału męskiego oraz oddziału kobiecego, nazywanego Serbią; w latach 1939–1944 Pawiak był największym niemieckim więzieniem politycznym; od 1939 do 1944 r. więziono w nim ok. 100 tys. osób, z których ok. 37 tys. zostało zamordowanych, a ok. 60 tys. wywieziono w 95 transportach do obozów koncentracyjnych oraz innych miejsc odosobnienia; więzienie zostało zniszczone przez Niemców podczas powstania warszawskiego w sierpniu 1944 r.
(z franc. sabotage od saboter – stukać (sabotami), sabotować, partaczyć, od sabot – chodak) forma ruchu oporu polegająca na przeszkadzaniu w realizacji określonych działań militarnych, gospodarczych, politycznych i społecznych
organizacja konspiracyjna utworzona pod koniec września 1939 r., jeszcze w trakcie oblężenia Warszawy przez Niemców; jej zadaniem była walka o wyzwolenie Polski w granicach przedwojennych, zorganizowanie tymczasowych ośrodków władzy oraz zorganizowanie polskiej armii; w listopadzie 1939 r. zastąpiona przez Związek Walki Zbrojnej
kryptonim w konspiracji w czasie II wojny światowej Organizacji Harcerzy ZHP (tak też potocznie nazywano podczas okupacji cały Związek Harcerstwa Polskiego); współpracowały one z Delegaturą Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj oraz Komendą Główną Armii Krajowej; w akcjach bojowych brały udział Grupy Szturmowe, złożone z pełnoletnich harcerzy, które m.in. prowadziły sabotaż kolejowy, odbijały więźniów i organizowały zamachy na okupacyjnych funkcjonariuszy niemieckich
nielegalne zajęcia dla uczniów lub studentów pracujących w niewielkich grupach pod okiem nauczyciela, często w jego mieszkaniu; realizowane w ramach systemu tajnego nauczania
polska konspiracyjna organizacja zbrojna utworzona przez rząd RP na uchodźstwie we wrześniu 1939 r. w miejsce Służby Zwycięstwu Polski; stanowiła część Sił Zbrojnych RP i podlegała rozkazom Naczelnego Wodza; 14 lutego 1942 r. została przekształcona w Armię Krajową