Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy
Feudalizm
Na dwór królewski rycerz w średniowieczu przybywał bez broni, ze skromnym orszakiem. Stawał przed obliczem swego władcy, wyrażając tym samym gotowość służenia mu. Składał przysięgę, w której zobowiązywał się do dożywotniej wierności i świadczenia pomocy zbrojnej. Następnie klękał przed przyszłym seniorem i wkładał swoje ręce w jego dłonie, gest ten oznaczał, że poddaje się jego woli. Symbolicznym zakończeniem było złożenie pocałunku na ustach seniora. W zamian senior wręczał swemu wasalowi miecz albo włócznię jako symbol przekazania mu lenna lub urzędu. W ten sposób między seniorem a wasalem powstawała specjalnego rodzaju więź, oparta na wzajemnej zależności.
Wyjaśnisz, co oznacza zasada
wasal mojego wasala nie jest moim wasalem
i jakie ona miała konsekwencje.Ocenisz, z czyjej perspektywy feudalizm i stosunki lenne były najbardziej korzystne, a z czyjej niekorzystne.
Wskażesz, jakie są różnice i podobieństwa między różnymi definicjami feudalizmu.
Czym był feudalizm?
Feudalizm stanowi jeden z podstawowych terminów w badaniach nad średniowieczem. Pojęcie to bywa różnie interpretowane. Najczęściej przyjmuje się, że istotą feudalizmu były osobiste zależności między wpływowymi członkami społeczeństwa. Termin ten pochodzi od łacińskiego słowa feudum, czyli lenno. Lenno było też podstawą budowania więzi we wspólnocie. Przekazywano je w ramach stosunku feudalnego, a osoba obdarowana w zamian zobowiązywała się do pewnych świadczeń i posług wobec osoby obdarowującej. Ten system zależności wywodził się z tzw. kolonatu z czasów rzymskich. Mniej zamożni członkowie wspólnoty, głównie chłopi, udawali się po protekcję do możnego patrona, przekazywali mu ziemię, a w zamian otrzymywali wsparcie i ochronę. Podobne procesy miały miejsce w państwie Franków. Zwłaszcza Karolingowie starali się wzmocnić władzę zwierzchnią nad możnymi, wiążąc ich ze sobą osobistą przysięgą posłuszeństwa i służbą, do której możni byli zobowiązani w zamian za przekazywane im lenna. System feudalny na tym wczesnym etapie pomagał utrzymać kontrolę nad różnymi terenami wchodzącymi w skład państwa Karola Wielkiego i jego potomków.
Rozkwit feudalizmu nastąpił po rozpadzie imperium karolińskiego, w czasach chaosu politycznego (IX–X w.). Zanikł wtedy tytuł cesarski, poszczególni władcy zaczęli tracić władzę nad prowincjami, a możnowładcy przejmowali udzielną władzę (niezależną od władzy zwierzchniej). Kryzys, jaki wówczas zapanował, pogłębiały niszczycielskie najazdy wikingów, ataki arabskich piratów, a także konflikty zbrojne wewnątrz państw między konkurentami do władzy. Dodatkowo trwający od końca starożytności upadek miast, rzemiosła i handlu oraz oparcie gospodarki na mało wydajnym rolnictwie doprowadziły do ogromnego regresu społeczno‑ekonomicznego. Wszystko to wpływało na zanik poczucia bezpieczeństwa w społeczeństwie. Aby przetrwać w tak trudnych czasach, człowiek pozbawiony środków do życia zaczynał szukać opieki u osoby bogatej i potężnej.
System feudalny rozpowszechnił się w większości krajów średniowiecznej Europy. Najpóźniej dotarł do krajów Europy Środkowo‑Wschodniej – ok. połowy XI w. W okresie wypraw krzyżowych feudalizm rozwinął się w opanowanych przez Europejczyków królestwach na Bliskim Wschodzie. Występował on także w niektórych krajach dalekowschodnich, np. w Japonii. Przybierał różne postaci, ale zasadniczo wszędzie opierał się on na idei osobistych więzi między zawierającymi stosunek lenny.
Osobista więź
W jaki sposób przedstawiony na miniaturze rycerz podkreśla swój status? Zwróć uwagę na znaki znajdujące się na jego tarczy i na tunice okrywającej konia.
Osoba oddająca się w opiekę możnemu była zwana wasalem. Wasal zawierał ze swoim seniorem akt komendacji. Na jego mocy zobowiązywał się służyć swojemu dobroczyńcy radą (wasal brał udział w naradach zwoływanych przez seniora) i pomocą orężną, a w szczególnych przypadkach także finansową. Zdrada należała w społeczeństwie średniowiecznym do najcięższych przewinień i przynajmniej teoretycznie karano ją konfiskatą majątku, a nawet śmiercią. Wasal służył swojemu seniorowi nie dlatego, że ten piastował wysokie urzędy czy był przedstawicielem władzy państwowej na danym terenie, ale dlatego, że ślubował mu wierność. W zamian senior zapewniał oddającemu mu się w opiekę wasalowi wsparcie, odzienie i wyżywienie, a jako wynagrodzenie za służbę ofiarowywał ziemię, czyli lenno. Początkowo lenno miało charakter dożywotni i po śmierci wasala powracało do seniora. Z czasem nabrało ono charakteru dziedzicznego. Lenno było przekazywane w sposób symboliczny podczas tzw. aktu inwestytury. Oddanie się wasala pod opiekę seniorowi następowało zaś podczas ceremonii zwanej hołdem lennym.
Drabina feudalna
Wasale zazwyczaj mieli również własnych wasali, którym nadawali lenna w zamian za wierną służbę i pomoc militarną. W ten sposób społeczeństwa zachodnie przybrały formę kilkustopniowej drabiny feudalnej. Na jej szczycie stał najwyższy senior, zwany suwerenem. Najczęściej był nim król, choć zdarzało się, że władca jednego państwa był wasalem władcy innego państwa (np. król Anglii wobec króla Francji). Na niższym stopniu drabiny znajdowali się bezpośredni wasale: wielcy książęta, możnowładcy, dostojnicy świeccy i duchowni. Ci znów mieli swoich wasali w osobach rycerzy. W rzeczywistości nie wyglądało to tak przejrzyście. Zdarzało się, że wasal otrzymywał lenno od więcej niż jednego seniora. Były przypadki, że senior otrzymywał lenno od swojego wasala lub nawet wasala swojego wasala.
Na samym dole
Wielkie lenna przekształciły się w końcu we władztwa gruntowe. Proces ich powstawania przyspieszyło rozdawnictwo immunitetów, czyli specjalnych przywilejów nadawanych przez monarchę swoim wasalom. Wyłączały one ziemie spod świadczeń ekonomicznych na rzecz państwa (immunitet ekonomiczny, np. władca nie mógł pobierać danin ani podatków), a także spod królewskiej jurysdykcji (immunitet sądowniczy). W konsekwencji seniorzy w swoich majątkach sprawowali najwyższą władzę, zastępując władcę. Pewna część włości senioralnej była dzielona między wasalów i przekazywana im w formie beneficjum.
Ziemia we włości senioralnej uprawiana była przez chłopów. Za ziemię otrzymaną od pana feudalnego musieli oni uiszczać tzw. rentę feudalną. Przybierała ona formę naturalną, odrobkową lub pieniężną. Renta naturalna polegała na tym, że chłop oddawał swojemu panu część plonów, tzw. daninę. Renta odrobkowa była świadczeniem w postaci pracy – to tzw. pańszczyzna. Z czasem zaczęła się upowszechniać trzecia forma renty feudalnej – pieniężna – zwyczaj płacenia za użytkowaną ziemię, czyli tzw. czynsz.
Umowa prekaryjnaPanu zawsze mojemu [takiemu a takiemu]. Gdy z dnia na dzień cierpiałem nędzę i daremnie szukałem wszędzie pracy dla zarobku, wówczas zwróciłem się do dobroci waszej łaskawości, abyście okazali pomoc przez oddanie mi na prawie prekaryjnym ziemi do uprawy w miejscowości waszej, która nazywa się [tak i tak] na co też zgadzając się, wasza łaskawość prośbie mej zadość uczyniła i raczyła mi oddać, jak, o to pisałem, na prawie prekaryjnym ziemię w wymienionej miejscowości za [tyle i tyle] modiów. Dlatego też w tym moim akcie prekaryjnym uroczyście przyrzekam nigdy w żadnym czasie z powodu tych ziem nie okazać wam jakiekolwiek sprzeciwu ani też uczynić jakiegoś uszczerbku […]. Dziesięciny zaś, ciężary lub podatki, jak to w zwyczaju u kolonów, przyrzekam uiszczać corocznie. Gdybym zaś, niepomny na wszystkie przyrzeczenia wyrażone powyżej w tym akcie prekaryjnym, usiłował je złamać w najmniejszym przez krnąbrność, przysięgam na Boga i królestwo pana naszego najsławniejszego [takiego a takiego] króla, będziecie mieć pełne prawo wypędzić mnie ze wspomnianych ziem i rozporządzać nimi na nowo według swego prawa, jak być powinno.
Źródło: Umowa prekaryjna. Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 4, Wczesne średniowiecze, oprac. J. Włodarczyk, Warszawa 1960, s. 19.
Wasal mojego wasala nie jest moim wasalem
Proces nadawania immunitetów powodował, że coraz większe obszary znajdowały się poza zasięgiem administracji państwowej. Skutkowało to tym, że państwo stawało się luźną federacją różnych obszarów rządzonych przez właścicieli ziemskich: księstw, hrabstw, biskupstw, nad którymi król miał bardzo ograniczoną władzę zwierzchnią. W dużej części Europy Zachodniej zamki seniorów zamieniały się w ośrodki sprawowania rzeczywistej władzy. Jednocześnie władza królewska w wyniku wyrzekania się swoich kompetencji sądowych i prawa do pobierania podatków ulegała osłabieniu. Król, choć formalnie pozostawał zwierzchnikiem całego państwa, był tylko jednym z seniorów, a obszar jego posiadłości nie przekraczał obszaru ziem znajdujących się pod władaniem innych możnowładców, np. król Francji w X w. był tylko hrabią Paryża i Orleanu.
Uniezależnieniu się od władzy królewskiej sprzyjała też obowiązująca w części kontynentalnej Europy zasada wasal mojego wasala nie jest moim wasalem
. Zgodnie z nią do posłuszeństwa władcy zobowiązani byli tylko jego bezpośredni wasale. Pozostali musieli natomiast dochowywać wierności swoim seniorom, co czasami prowadziło do konfliktów z królem. Okres ten charakteryzujący się decentralizacją władzy państwowej nazywany jest czasem rozdrobnienia feudalnego.
Inaczej sytuacja rozwinęła się w Anglii. Tam bowiem król Wilhelm po zdobyciu tronu w 1066 r. nakazał, by każdy z feudałów złożył mu hołd, dzięki temu utrzymał pełną kontrolę nad wszystkimi wasalami. Ponadto władca rozdawał swoim wasalom ziemię w różnych częściach kraju, uniemożliwiając tym samym jej komasację i stworzenie wielkich władztw gruntowych. W ten sposób władcy udało się zachować jedność kraju i zapobiec rozdrobnieniu feudalnemu.
Zapoznaj się z schematem i rozwiąż polecenia
Wskaż na podstawie poniższego schematu korzyści i zagrożenia wynikające z systemu feudalnego z punktu widzenia króla.
Napisz umowę między królem a jednym z jego bezpośrednich wasali. Określ w niej, jakie były obowiązki i prawa obu stron oraz sankcje na wypadek niedotrzymania przysięgi wierności.
Trenuj i ćwicz
Przeczytaj tekst źródłowy, który stanowi przykład modelowej przysięgi w systemie feudalnym, a następnie wykonaj polecenia.
Wskaż fragmenty tekstu opisujące obowiązki jednej strony i obowiązki drugiej strony.
O tym, który oddaje się pod władzę innego, Dostojnemu panu (temu a temu) ja zaś (ten a ten). Ponieważ wszystkim jest doskonale znane, że nie posiadam niczego, co pozwoliło mi wyżywić się i odziać, dlatego też zwróciłem się do waszej łaskawości i postanowiłem, że powinienem oddać się i powierzyć waszej opiece. Dokonałem też tego, a mianowicie na następujących warunkach: winniście mnie wspierać i pomagać tak wyżywieniem, jak i odzieżą, abym mógł stosownie do tego służyć wam i być pożytecznym; a dopóki będę żył winienem wam służbę i posłuszeństwo na prawach wolnego człowieka i nie jestem w mocy za żywota mego uwolnić się spod waszej władzy i opieki, lecz aż do śmierci winienem pozostawać pod opieką pod waszą władzą i ochroną.
Przeczytaj poniższy fragment przywileju wystawionego przez Ludwika Pobożnego i zaznacz, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.
Niechaj będzie znane wszystkim obecnym i przyszłym […], że pewien nasz wasal imieniem Jan, zgłaszając się w naszej obecności, złożył w ręce nasze swój hołd i prosił nas o przyznanie mu tego wszystkiego, co nasz ojciec i my przyznaliśmy mu byli i co zajął albo dzierżył […] i okazał nam równocześnie dokument wystawiony mu przez naszego rodzica. […] Ustępujemy przeto temuż naszemu wasalowi Janowi w okręgu narbońskim włości Fontes i Cellum Carboniles wraz z ich granicami i przynależnościami w całości z gruntami uprawionymi i nieuprawionymi, a także to wszystko, co on zajął, dzierżył lub mógł używać we wsi Fonteioncosa, w jej granicach albo w innych miejscach, wsiach czy włościach wraz z ich ludźmi. Wszystko to tak on, jak i jego synowie i potomstwo mają posiadać z naszego nadania, wolne od wszelkiej daniny czy jakiegokolwiek niepokoju. A żaden hrabia czy wikariusz, ani ich pomocnicy, ani żaden sędzia publiczny niech nie ważą się pociągać do świadczeń, ani sądzić tych ludzi, którzy mieszkają na ziemiach dzierżonych przez nich lub będących ich własnością; lecz niechaj [ich] sądzą i pociągają do świadczeń tenże Jan, jego synowie i ich potomni. A co osądziliby w zgodzie z prawem, niech będzie ustalone, a co uczyniliby przeciw prawu, niech poprawią zgodnie z prawem.
Cytat za: Historia ustroju państwa w tekstach źródłowych, oprac. B. Lesiński, J. Walachowicz, Warszawa–Poznań 1992, s. 23.
Zapoznaj się z dwiema opiniami na temat feudalizmu, a następnie wykonaj polecenia.
Tekst A
Feudalizm – całość więzów, które łączą wasala z jego seniorem, tzn. feudalno‑wasalnych. Są to instytucje tworzące zobowiązania wierności, pomocy ze strony wasali i obowiązki opieki i wspierania ze strony seniora, który ponadto powinien przekazać wasalowi dziedziczne lenno. A więc feudalizm sensu stricto dotyczy mniejszości społeczeństwa.
Cytat za: Jolanta Choińska-Mika, Włodzimierz Lengauer, Michał Tymowski, Katarzyna Zielińska, Historia. Podręcznik, liceum i technikum, zakres rozszerzony, WSiP, Warszawa 2019, s. 392.
Tekst B
W feudalnych stosunkach produkcji, które zakładają uprawę ziemi jako podstawową formę gospodarowania, typowym bezpośrednim producentem jest chłop złączony ze środkami produkcji, znajdującymi się w rękach wielkiego właściciela ziemi. Produkt swojej pracy dodatkowej bezpośredni producent przekazuje feudalnemu właścicielowi ziemi w różnych formach: […] w formie renty odrobkowej (pańszczyzny), pracując przez kilka dni w tygodniu na pańskiej ziemi, jak i renty w produktach. Wraz z rozwojem wymiany towarowo‑pieniężnej feudalne stosunki produkcji mogą się też łączyć z rentą pieniężną. Cechą charakterystyczną feudalnych stosunków produkcji […] jest osobista zależność bezpośredniego producenta od właściciela warunków pracy. Znajduje ona wyraz w przymusowym wykonywaniu różnych posług dla pana, w przypisaniu do ziemi, do miejsca zamieszkania, w poddaniu bezpośredniego producenta władzy administracyjnej i sądowej sprawowanej przez właściciela.
Cytat za: Jolanta Choińska-Mika, Włodzimierz Lengauer, Michał Tymowski, Katarzyna Zielińska, Historia. Podręcznik, liceum i technikum, zakres rozszerzony, WSiP, Warszawa 2019, s. 392.
Słownik
(z łac. feudalis – feudalny, od feudum – lenno) ustrój społeczno‑ekonomiczny ukształtowany w średniowiecznej Europie, polegający na wzajemnych zależnościach między seniorem a wasalem
(łac. feudum, niem. Lehen) w ustroju feudalnym ziemia lub inne dobro, które było przekazywane przez seniora wasalowi
(łac. senior – starszy, stopień wyższy od senex – stary) feudał sprawujący władzę nad podległymi sobie wasalami i przekazujący im ziemię lub inne dobra
(z franc. suzerain) w ustroju feudalnym senior stojący na szczycie drabiny feudalnej i niebędący niczyim wasalem
(z łac. vassallus od vassus – sługa) w ustroju feudalnym osoba wolna – dostojnik świecki, duchowny lub rycerz – oddająca się pod opiekę seniorowi i otrzymująca od niego w zamian za służbę i wierność ziemię lub inne dobra
(z łac. beneficium – dobrodziejstwo) dobra ziemskie przydzielone osobie w zamian za wypełnianie określonych obowiązków lub urzędów, później termin ten zaczęto stosować w odniesieniu do dochodów otrzymywanych z probostw
ceremonia, podczas której jedna osoba (wasal) oddawała się pod opiekę drugiej (seniorowi), polegała ona na tym, że wasal klękał przed seniorem, wkładał swoje ręce w jego złożone dłonie i składał na jego ustach pocałunek
(z łac. investire – odziewać, ubierać) ceremonia symbolicznego nadania lenna wasalowi przez seniora najczęściej następująca po hołdzie lennym; wasalowi świeckiemu wręczano zwykle włócznie, duchownemu zaś pierścień lub pastorał
terytorium znajdujące się pod władzą sądowniczą i administracyjną feudała
obszar pod władzą seniora, którego centrum był zamek feudała
świadczenia chłopów na rzecz feudała w formie odrobkowej (pańszczyzna), naturalnej (danina) lub pieniężnej (czynsz)
forma renty feudalnej, do której był zobowiązany chłop względem pana feudalnego z tytułu dzierżawienia od niego ziemi, polegała na przepracowaniu kilku dni w tygodniu na ziemi pana
grupa społeczna istniejąca w średniowieczu, którą wyróżniał osobny status prawny jej członków, istniało kilka stanów: rycerstwo (szlachta), duchowieństwo, mieszczaństwo i chłopstwo
(ang. Bayeux Tapestry, franc. Tapisserie de Bayeux) ręcznie haftowane płótno przedstawiające podbój Anglii przez Wilhelma Zdobywcę w XI w., uważane jest za cenne źródło historyczne, wpisane na listę UNESCO Pamięć Świata
(z łac. colonatus – stan wieśniaczy, od colonus – wieśniak, rolnik, colere – uprawiać ziemię) system ekonomiczno‑społeczny istniejący w Cesarstwie Rzymskim, a polegający na oddawaniu się ubogich i wolnych chłopów pod opiekę możniejszym i potężniejszym
dynastia sprawująca władzę w państwie Franków w latach 753–987, wywodziła się od Karola Młota
stan społeczny składający się z osób, których obowiązkiem w zamian za nadanie ziemi była walka zbrojna; w późnym średniowieczu przekształciło się w szlachtę
(z łac. commendatio – polecenie) w ustroju feudalnym umowa między dwiema osobami, z których jedna oddawała się pod opiekę drugiej, w zamian zobowiązując się do wiernej służby
(z łac. precarium od prex D. preces – prośba) rodzaj umowy, na mocy której następowało przekazanie ziemi w użytkowanie innej osobie
obowiązkowe świadczenie chłopów na rzecz Kościoła w formie dziesiątej części swoich dochodów