Wieś i miasto w średniowieczu

Od początku istnienia rodzaju ludzkiego, ludzie prowadzili wędrowny tryb życia, nieustannie poszukując pożywienia. Jednak gdy zaczęto uprawiać ziemię,
co nastąpiło na Bliskim Wschodzie około 12 tysięcy lat temu, pojawiły się osady. Niektóre grupy porzuciły nieustanne wędrówki w poszukiwaniu pożywienia i zaczęły prowadzić nowy, osiadły tryb życia. W ten sposób narodziły się stałe osady rolnicze, które nazywamy mianem wsi.

Kto mieszkał na wsi i czym się zajmował?

W średniowiecznej Polsce większość ludzi mieszkała na wsi i utrzymywała się z pracy na polu i hodowli zwierząt. Byli to chłopi, nazywani też kmieciami. Dzięki ich pracy mieszkańcy wsi, zamków i miast mieli jedzenie. Praca na wsi była ciężka, wymagała wielu umiejętności oraz narzędzi. Uprawiano przede wszystkim różne rodzaje zboża: żyto, jęczmień, proso, pszenicę i owies. W ogrodach koło domu chłopi sadzili: cebulę, bób, soczewicę, groch. Ze zboża robiono mąkę do wypieku chleba lub wykorzystywano je jako paszę dla zwierząt. Hodowano świnie, owce, krowy, kozy, gęsi, kury. Mięso zwierząt było drogie i trafiało na stoły najzamożniejszych. Ze skóry zwierzęcej wyrabiano buty i pasy. Z gęsi pozyskiwano pierze na poduszki i pierzyny, a z owiec wełnę do wyrobu tkanin. Hodowano też woły, rzadziej konie, potrzebne
do prac polowych.

Praca na polu

Zanim chłop zasiał zboże, najpierw musiał przygotować pole, czyli je zaorać. Początkowo do orki wykorzystywano drewniane radło, które najczęściej ciągnęły woły. Z czasem radło zastąpił pług, którym spulchniano ziemię głębiej niż radłem, przez co stawała się ona żyźniejsza. Po orce wysiewano zboże. Gdy już dojrzało, żęto je (to znaczy ścinano). Używano do tego sierpa lub kosy. Następnie zboże było młócone przy użyciu cepów. Dopiero z ziarna otrzymanego w wyniku takiej młocki można było zrobić mąkę. W domach używano do tego urządzenia zwanego żarnami. By otrzymać większe ilości mąki, ziarno wieziono do młyna.

R13RG8UZ4UOGT

Na zdjęciu przedstawiono narzędzie, które ma ostrze o mocno zakrzywionym kształcie (na kształt fragmentu obwodu koła). Drewniana rękojeść. Ostra, tnąca część znajduje się po wewnętrznej stronie ostrza.

R1A4ZZJ4RTM3Z

Na zdjęciu narzędzie na które składa się długi i wygięty nóż (czyli kosa), który jest umocowany na długim (około 2 metrowym) drzewcu (tzw. kosisku). Ostrze noża znajduje się po jego wewnętrznej stronie.

RSO49AGRQR17T

Na zdjęciu cep zbudowany z dwóch kijów: dłuższego, tzw. dzierżaka i krótszego, tzw. bijaka. Połączone są rzemieniem.

R14PTJUG2JEXA

Na zdjęciu przedstawiono urządzenie, na które składają się dwa kamienie. Jeden (okrągły) umieszczony jest nad drugim (kwadratowym). Górny jest ruchomy i można nim kręcić.

Prace polowe były, tak jak dziś, wykonywane co roku o tej samej porze. Okresem odpoczynku była zima. Jednak już wczesną wiosną zaczynały się przygotowania do zasiewu zbóż.

W młynie

Zboże wieziono do młynów, w których je mielono. W średniowieczu znane były dwa rodzaje młynów – młyny wodne, poruszane nurtem rzeki, i wiatraki poruszane siłą wiatru.

W chłopskiej zagrodzie

Zagroda była niemal całym światem chłopa i jego rodziny. W skład zagrody wchodziły: chata, budynki gospodarcze dla zwierząt i przeznaczone do przechowywania zebranych z pola plonów oraz potrzebnych w gospodarstwie narzędzi. Zabudowania rozmieszczone były wokół podwórza. Całość, do której należał jeszcze niewielki ogródek, otaczał płot.

R1C6TXKAC8ZXE1

Na zdjęciu widoczna jest mała drewniana chatka z dwuspadowym dachem pokrytym strzechą (pokrycie ze słomy ). Ściany zbudowane są z grubych bali drewnianych, ułożonych poziomo. Do wnętrza można wejść przez drewniane drzwi umieszczone na środku ściany. Po prawej i lewej stronie drzwi widać wąskie, prostokątne otwory.

Średniowieczna chata była zbudowana z drewna. Przykrywał ją słomiany dach. Była urządzona bardzo skromnie. W głównym pomieszczeniu - izbie - znajdowały się miejsca do spania oraz skrzynie na ubrania i inne przedmioty. Obok izby była jeszcze komora, która służyła jako spiżarnia, czyli miejsce przechowywania jedzenia. W ubogich zagrodach chłopskich zwierzęta trzymano w tym samym budynku, w którym mieszkali ludzie.

Zebrane w polu plony były przechowywane w specjalnych budynkach zwanych stodołami. Nie we wszystkich chatach były kominy. Czasem zastępował go otwór w dachu, przez który dym wydostawał się na zewnątrz. Chatę z takim otworem nazywamy kurną. Bydło hodowane przez chłopów trzymane było w oborze, świnie w chlewiku, a drób w kurniku.

Życie rodziny chłopskiej wypełniała ciężka praca. Mężczyźni pracowali na roli i w lesie przy wyrębie drzew oraz zajmowali się zwierzętami na pastwisku. Obowiązkiem kobiety była praca w zagrodzie. Nieco mniej pracy było zimą, kiedy prawie wszystkie prace polowe zamierały.

Wieś i powinności jej mieszkańców

Położone obok siebie zagrody chłopskie tworzyły wieś. We wsiach zwykle był kościół, w którym mieszkańcy spotykali się na mszach i z okazji innych świąt kościelnych. Obok kościoła był cmentarz. Czasem we wsi znajdował się plac targowy, gdzie sprzedawano między innymi płody rolne. Mieszkańcy spotykali się też w karczmie, gdzie urządzano zabawy lub omawiano ważne dla wsi sprawy.

W średniowieczu ziemia uprawiana przez chłopów należała do władców, rycerzy, kościołów lub klasztorów. Za jej użytkowanie (dzierżawę) chłopi płacili właścicielowi ziemi daninę, oddając mu część plonów.

Dla zainteresowanych

Od XIII wieku na ziemiach polskich powstało wiele nowych wsi, liczących od kilku do około 30 zagród. Zakładali je przybysze z zagranicy, głównie z Niemiec. Wsie
te były urządzone bardzo regularnie: każdy chłop dostawał ziemię, którą miał zagospodarować. Budował zagrodę i wyznaczał pola uprawne. Najlepsze pola przypadały w udziale temu, kto był głównym organizatorem takiej wsi. Zostawał
on najważniejszą osobą we wsi, nazywaną sołtysem. Wsie średniowieczne miały różne kształty. Najpowszechniejsze były łańcuchówki. Ciągnęły się one wzdłuż biegnącej w dolinie drogi, przy której znajdowały się zagrody. Od tej drogi odchodziły pasy pól zwane łanami, które sięgały aż do pobliskich lasów. Były też okolnice, czyli wsie, w których zagrody były zbudowane w zwarciu, tak by tworzyć krąg lub podkowę wokół wspólnego placu. Gdy przez wieś przebiegła jedna droga, a wzdłuż niej, po obu jej stronach, mieściły się budynki - to była to ulicówka.

R1TQ6DUGNRDOD

Na ilustracji schemat wsi zbudowanej wzdłuż głównej ulicy. Widać zakręcające od lewej górnej krawędzi ku prawej dolnej ułożone szeregi posiadłości. Budynki mieszkalne oznaczone w większości brązowym prostokątem, znajdują się wewnątrz jasnobrązowych ramek oznaczających zakres posiadłości. Narysowano dwie drogi odchodzące od głównej, których wyloty znajdują się w prawej górnej krawędzi schematu. Czarnymi, przerywanymi liniami zakreślono granice pól uprawnych między gospodarstwami, ułożone są nieregularnie od granic posiadłości.

RJZ8JSR5PSZRH

Na ilustracji schemat wsi o owalnym kształcie centrum i rozwidlającej się drodze od lewej krawędzi schematu, ulice zbiegają się bliżej prawej krawędzi. Po każdej stronie ulicy narysowano schematy gospodarstw rolnych. Brązowym prostokątem oznaczono budynki mieszkalne. Każdy z nich znajduje się bliżej drogi. Z kolei jasnobrązową ramką wokół budynku mieszkalnego oznaczono zasięg posiadłości. Każde z tych pól przypomina kształtem trapez. Przerywanymi liniami koloru czarnego, odchodzącymi od jasnobrązowych ramek, oznaczono granice pól należących do danych gospodarstw. Przez owal pośrodku schematu wsi przechodzi w centrum w poprzek ulica, łącząca rozchodzącą się pomiędzy zabudowaniami wsi drogę.

Początki średniowiecznych miast

Początki większości współczesnych polskich miast sięgają średniowiecza. Część z nich powstała z przekształcenia podgrodzi, które znajdowały się w pobliżu grodów, klasztorów i zamków. Zamieszkiwali je rzemieślnicy i kupcy. W miasta przekształciły się też osady, leżące na skrzyżowaniach szlaków handlowych. Odbywały się w nich regularnie targi, gdzie kupcy sprzedawali swoje towary. Wiele miast zostało założonych na tzw. surowym korzeniu, czyli w miejscach, gdzie nikt wcześniej nie mieszkał. Takie miasta były tworzone na ustalonych zasadach. Grupa osób zakładających miasto zawierała z właścicielem ziemi umowę, która określała prawa i obowiązki mieszkańców. Wybierano miejsce, w którym miał się znajdować rynek i wytyczano układ ulic.

Kto rządził w mieście?

Społeczność miejska funkcjonowała zgodnie z zasadami prawa, które nadawano średniowiecznym miastom. Mieszkańcy wybierali władze miejskie. Była to rada miejska z burmistrzem na czele oraz ława sądowa. Członkowie rady, nazywani rajcami, decydowali o najważniejszych dla miasta sprawach: ustalali prawa i wysokość podatków, stanowili o sprawach handlu. Burmistrz był najważniejszym urzędnikiem w mieście. Pilnował, by miejskie prawa były przestrzegane. Miejscy ławnicy sądzili przestępców schwytanych w mieście. Te organy władzy miejskiej nazywamy samorządowymi. To mieszczanie sami decydowali o losie swoim i swojego miasta.

Samorząd miejski przetrwał do naszych czasów. Dziś w miastach władzę sprawuje rada miasta, a burmistrz jest najważniejszym urzędnikiem.

R6US7LGSUMSQ1

Na ilustracji znajduje się pomieszczenie, w którym wokół stołu siedzą rajcy miejscy. Na stole znajdują się księgi. Przy stole klęczy zakonnik. W ręku trzyma księgę. Rajcy rozmawiają ze sobą, gestykulują, wskazują na innych lub na księgi. Nad głowami rajców wiszą herby. W tle widać okna pomieszczenia.

Rynek – centrum średniowiecznego miasta

Zawsze pośrodku nowo zaplanowanego miasta znajdował się rynek. Tam powstawały najważniejsze budowle: ratusz - siedziba władz miejskich - i kościół, w którym koncentrowało się życie duchowe mieszkańców miasta. Obok ratusza znajdował się dom wagi miejskiej, w którym kupcy mogli sprawdzić ciężar sprzedawanych towarów, a kupujący, czy kupiony towar został uczciwie zważony lub zmierzony. Rynek otaczały kilkupiętrowe kamienice, należące do najbogatszych mieszkańców.
Na rynku odbywały się targi, na których okoliczni chłopi sprzedawali produkty rolne, a rzemieślnicy swoje wyroby. Do handlu służyły też budowane w niektórych miastach sukiennice. Znajdowały się w nich stoiska z różnymi towarami, a zwłaszcza z suknem (stąd nazwa), czyli rodzajem wełnianej tkaniny. Z każdego rogu rynku odchodziły ciasno zabudowane ulice.

R1LJJ6QT2VS5N

Na zdjęciu fragment rynku, na którym na podwyższeniu, stoi kamienny pręgierz w postaci zdobionego słupa. Wokół siedzą ludzie. W tle stoją kamienice, pod kamienicą artysta sprzedaje obrazy.

R14TKTJ7R3GDQ

Zdjęcie przedstawia fragment ściany kamienicy. Do ściany kamienicy przymocowana jest żelazna obręcz. Nad obręczą jest tabliczka z informacją czym jest obręcz i do czego służyła w przeszłości.

Wiele średniowiecznych miast było otoczonych murami obronnymi i fosą. Mieszkańcy miasta byli z nich dumni. Obwarowania chroniły ich przed najazdem obcych wojsk i napadami rabusiów. Do miasta można było wjechać przez bramę, którą na noc zamykano. Często wjazd do miasta prowadził przez zwodzony most, a bramę dodatkowo zabezpieczano opuszczaną kratą. Bezpieczeństwa strzegli miejscy strażnicy.

Przyjrzyj się zamieszczonym ilustracjom

RVJ3EBJ8K6J19

Na zdjęciu przedstawiono bramę i palisadę z drewna. Brama góruje nad palisadą, posiada otwory okienne. Do bramy prowadzi kładka, która jest przedłużeniem ścieżki.

RFPZ1AE3PF1UK

Ilustracja przedstawia miasto i okolice. Centrum miasta to plac - rynek w kształcie kwadratu. Na jego bokach znajdują się zabudowania miejskie, w tym kościół, ratusz, kamienice. Okolica - to wzgórza, drzewa symbolizujące las i zagrody.

RHKJCP2UAET7D

Na ilustracji znajduje się prostokątny plac otoczony z każdej strony kamienicami (widoczne dwie prostopadłe do siebie pierzeje), na pierwszym planie, na placu, gęsto ustawione stragany, wokół których są ludzie.

R1D39GFQBAR91

Zdjęcie przedstawia parking i samochody. Wokół parkingu stoją wieżowce i dwupiętrowy budynek użyteczności publicznej.

Trenuj i ćwicz 

Słownik