Polska w okresie wczesnopiastowskim
Rządy Władysława Hermana i czasy Bolesława Krzywoustego
Sytuacja, w jakiej znalazł się Władysław Herman po wygnaniu z kraju jego brata Bolesława Śmiałego, była nie do pozazdroszczenia. Bolesław Śmiały znalazł schronienie na Węgrzech. W Polsce natomiast niepewna sytuacja polityczna wymagała od Władysława Hermana sporych umiejętności, aby utrzymać stery rządów. W dodatku w konflikcie między tiarą (papiestwem) a koroną (cesarstwem) szala zwycięstwa przechyliła się na stronę Henryka IV w jego sporze z papieżem Grzegorzem VII, a to – wraz ze wzrostem znaczenia Czech – spowodowało zmianę polskiej polityki w stosunku do tej, którą prowadził wcześniej Bolesław Śmiały. Czy zatem słusznie Herman oceniany jest jako słaby władca, skoro nie tylko zdołał utrzymać tron, ale także przekazać go swoim następcom?
Wyjaśnisz, jaką rolę za panowania Władysława Hermana odgrywał małopolski możnowładca Sieciech.
Określisz kierunek zmian w polityce zagranicznej piastowskiego księcia.
Rozstrzygniesz, czy mamy do czynienia z księciem słabym czy może jednak z władcą, który padł ofiarą nieprzychylnych mu sądów.
Wyjaśnisz, czym był statut Krzywoustego i dlaczego książę zdecydował się na takie rozwiązanie.
Bolesław na Węgrzech, Herman na tronie bez korony
Władysław Herman był młodszym synem Kazimierza Odnowiciela. Objął rządy w Polsce w 1079 r., po tym, jak jego starszy brat Bolesław Śmiały został zmuszony do opuszczenia ojczyzny. Przyczyn wygnania należy szukać we wcześniejszym konflikcie władcy z biskupem krakowskim Stanisławem.
Pytanie, które spędza historykom sen z powiek, brzmi: Czy Władysław Herman brał czynny udział w buncie i ostatecznym wygnaniu swojego starszego brata, czy jedynie skorzystał z okazji i zasiadł na tronie Piastów? Trudno jest jednoznacznie wykazać, aby młodszy z Piastów stał na czele buntu, jednak równie trudno jest temu całkowicie zaprzeczyć. Wydaje się, że raczej nie był ani przywódcą rebelii, ani jednym z głównych jej organizatorów. Można założyć, że to możni wyznaczyli go na władcę, nie mając na podorędziu innego Piasta. Wynikało to prawdopodobnie z tego, że panowanie dynastii było wystarczająco mocno ugruntowane, a wśród członków dworskiej elity brakowało innego kandydata do objęcia rządów w Polsce. Zapewne część możnowładztwa nie popierała Śmiałego, a Herman, chcąc odciąć się od wydarzeń dziejących się w Krakowie, wolał za swoją siedzibę obrać Płock, który prawdopodobnie jeszcze w czasach Bolesława był głównym grodem regionu, oddanego Władysławowi przez starszego brat w zarządzanie.
Niezależnie od utraty władzy przez Bolesława należy zauważyć, że Polska wciąż była królestwem. Choć Władysław Herman nie został koronowany, monarszą władzę legitymizowały insygnia, których Śmiały nie zabrał ze sobą na Węgry. W polityce wewnętrznej nowy władca musiał polegać na elitach, które doprowadziły do wygnania jego brata, w tym zwłaszcza na Sieciechu, postaci o tyleż demonicznej, co tajemniczej.
Sieciech – czarny charakter czy lojalny sługa?
Jak wskazuje sama nazwa urzędu, woje‑woda to osoba, która przewodzi wojom w czasie wypraw zbrojnych, występując w zastępstwie władcy. Taką osobą był Sieciech, którego poznajemy jako wojewodę, a także palatyna (najwyższego urzędnika dworskiego). Połączenie tych dwóch ważnych funkcji w jednym ręku spowodowało, że spora część badaczy uważa Sieciecha za rzeczywistego władcę kraju, a Piasta za jego marionetkę. Czarną legendę małopolskiego możnowładcy ugruntował Gall Anonim w swojej Kronice polskiej:
W tym czasie był komesem pałacowym Sieciech, mąż wprawdzie rozumny, szlachetnego rodu i piękny, lecz zaślepiony chciwością, przez którą wiele popełniał czynów okrutnych i nie do zniesienia. Jednych mianowicie z błahego powodu zaprzedawał w niewolę, innych z kraju wypędzał, ludzi niskiego stanu wynosił ponad szlachetnie urodzonych.
Cytat za: Gall Anonim, Kronika polska, przekł. R. Grodecki, ks. II, 4, wiele wydań.
Palatyn posiadał wielkie wpływy, mając do dyspozycji nadania urzędów, a więc w dużej mierze kontrolując całą administrację. O potędze Sieciecha świadczy także fakt wybijania przez niego własnej monety, co dotychczas należało jedynie do kompetencji władców (tzw. regale mennicze). Był on również opiekunem Bolesława, zwanego później Krzywoustym.
Symbolem potęgi Sieciecha było bicie własnej monety, ale równie wyjątkowe było ufundowanie przez niego wspaniałego kościoła św. Andrzeja w Krakowie.
Polityka zagraniczna
Wraz ze zmianą panującego nastąpił zwrot w polityce: rezygnacja z tytułu królewskiego oraz akceptacja podległości względem Henryka IV, a nawet władcy czeskiego Wratysława II, obdarzonego przez cesarza godnością króla. Władysław Herman po wstąpieniu na tron zawarł drugie małżeństwo, tym razem dynastyczne, z Judytą, córką władcy Czech. Z pierwszego, zapewne niedynastycznego, małżeństwa z Przecławą, którą pośłubił wg obrządku słowiańskiego, książę miał najstarszego syna – Zbigniewa. Ze związku z Judytą Przemyślidzką narodził się Bolesław Krzywousty, Judyta zmarła jednak i Władysław ożenił się po raz trzeci – z Judytą Marią, siostrą cesarza Henryka IV i w wdową po węgierskim królu Salomonie.
Mimo tak dobrego ożenku sytuacja nie została przez polskiego księcia należycie wykorzystana. Nowa małżonka księcia w historiografii nie cieszy się dobrą opinią, nie brak i badaczy, którzy przypisywali jej romans z Sieciechem, co w jakimś stopniu tłumaczyłoby utrzymywanie status quo z Niemcami, będącego na rękę palatynowi. Ceną za związek z cesarską siostrą, a przede wszystkim z wdową po węgierskim monarsze, był powrót do kraju Mieszka, syna Bolesława Śmiałego, a także wyznaczenie mu dzielnicy (być może Krakowa).
Problem sukcesji po raz pierwszy
Władysław Herman z pierwszego swojego związku (z nieznaną nam z imienia kobietą) miał syna Zbigniewa, którego późniejsze źródła uznały za dziecko konkubiny. Wydaje się jednak, że dla współczesnych fakt, że był to syn władcy, wystarczył, aby uznawano go za dziedzica. Sytuację następstwa tronu skomplikowały narodziny Bolesława z pełni legalnego małżeństwa Hermana i Judyty czeskiej, a także pojawienie się w Polsce w drugiej połowie lat 80. XI w. wspomnianego wyżej Mieszka, syna Bolesława Śmiałego. Urodzony prawdopodobnie w 1086 r. Bolesław był długo wyczekiwanym synem Hermana i wydawał się być przygotowywany na następcę ojca, chociaż pamiętać należy, że obecność Zbigniewa mogła wpłynąć na losy dynastii (i jak się miało okazać, faktycznie wpłynęła). Młody Mieszko, być może mający swoją siedzibę w Krakowie, w bliżej nieznanych okolicznościach zmarł, jak podejrzewają niektórzy - otruty. Natomiast Zbigniew został odesłany do klasztoru, zapewne za namową Judyty Marii, czyli kolejnej małżonki Hermana. Sprawa sukcesji wydawała się być rozwiązana, a władzę miał otrzymać Bolesław.
Bunt na Pomorzu. Zbigniew wraca do gry
Pewnym dowodem na usamodzielnienie się Władysława Hermana w polityce zagranicznej były jego próby podboju Pomorza. Po początkowych sukcesach i zajęciu licznych grodów, w których Sieciech osadził swoich ludzi, przyszły jednak klęski. Zbuntowani Pomorzanie odbili swoje ośrodki władzy i zrzucili polskie zwierzchnictwo. Klęska ta musiała odbić się echem wśród elit, które były głównym beneficjentem pomorskich wypraw oraz polskiej dominacji nad tymi terenami. Być może winę za niepowodzenia zrzucono na palatyna, który na tyle surowo prześladował swoich krytyków, że ci zaczęli szukać pomocy w Czechach, gdzie tron przejął Brzetysław II. Nie wiemy, czy zaprzestanie płacenia przez Hermana trybutu Czechom było odpowiedzią na przyjmowanie przez Brzetysława polskich wygnańców, czy był to może wynik niepowodzeń na Pomorzu i związanych z tym trudności ekonomicznych uniemożliwiających wywiązywanie się przez polskiego księcia z nałożonego na niego obowiązku. Niemniej jednak brak opłat był dla czeskiego władcy wystarczającym powodem do najazdu na Śląsk, zdobycia ziemi kłodzkiej, a także zorganizowania poparcia dla Zbigniewa i uwolnienia go z klasztoru. W tej sytuacji Sieciech z najwyższym trudem utrzymał się przy władzy, ostatecznie jednak ze zmagań wyszedł zwycięsko, a starszy syn Hermana stał się jego zakładnikiem.
Zbigniew po raz drugi, Bolesław po raz pierwszy
Po pewnym czasie Herman przebaczył Zbigniewowi i wysłał go, wraz z Bolesławem, przeciwko Pomorzanom. Bracia uznali, że zorganizowana wyprawa to tak naprawdę spisek na ich życie i wymusili na ojcu, dysponując zapewne licznymi siłami, dopuszczenie ich do współrządów. Starszy syn otrzymał Wielkopolskę, podczas gdy młodszy – Śląsk, tak więc w rękach Władysława (czy raczej Sieciecha) pozostało tylko Mazowsze i Małopolska. W testamencie, spisanym także pod dyktando Władysławowych synów, znalazł się natomiast zapis, że po śmierci Hermana Bolesław powinien otrzymać jeszcze dodatkowo Mazowsze, zaś Zbigniew Małopolskę. Mogło więc dojść do formalnego podziału kraju, przy czym należy pamiętać, że to palatyn nadal nadawał grody w dzielnicach, a więc miał realny wpływ na funkcjonowanie całego kraju.
Realna władza sprawowana przez Sieciecha nie była w smak Zbigniewowi i Bolesławowi. Bracia postanowili więc zorganizować bunt przeciwko władzy palatyna. Młodszy syn Hermana uznał się nawet za wasala Brzetysława II, co zagwarantowało mu pomoc czeską. Synom Władysława Hermana udało się pokonać palatyna, który zbiegł do swych włości. Zbuntowani braci zdobyli liczne grody, będące wcześniej w rękach Sieciecha, i wymusili na swym ojcu wygnanie faworyta. Wydarzenia te miały miejsce około roku 1100‑1101, a już kilkanaście miesięcy później, w 1102 r., Władysław Herman zmarł.
Herman jako zarządca
Trudno uznać Władysława Hermana za władcę wojowniczego, być może z tego powodu, że sam nie był szczególnie zainteresowany podbojami. Ten dosyć pacyfistyczny styl rządów, nie licząc wypraw na Pomorze, nie powinien jednak wpływać na całościową ocenę panowania księcia.
Na ocenę jego rządów w dużej mierze rzutuje nie tylko sytuacja dopuszczenia do władzy Sieciecha, ale także fakt, że książę pozwolił na połączenie w jednym ręku kompetencji wojewody i palatyna, stwarzając niebezpieczną sytuację, niewątpliwie ryzykowną na przyszłość. Brak jednak źródeł pozwalających na wskazanie różnic (jeśli takie istniały), między polityką Sieciecha a decyzjami Hermana. Trudno zatem stwierdzić, czy mamy do czynienia z ambitnym, wszechwładnym dworzaninem czy jednak z lojalnym sługą księcia. Nieco więcej możemy powiedzieć o niektórych elementach polityki gospodarczej Hermana. Wielką zasługą księcia było wprowadzenie w szerszy obieg pieniądza, chociaż nadal moneta nie stanowiła głównego środka płatniczego. Władysław przywrócił także jej wartość, która spadła w ostatnich latach rządów jego brata. Książę aktywnie angażował się w fundowanie kościołów i przybytków religijnych. Na wyróżnienie zasługuje katedra w Płocku, o której pierwotnej formie niewiele wiemy, a także budowa tzw. drugiej katedry w Krakowie (pierwszą była ta z czasów Chrobrego). W czasach Władysława kontynuowano przebudowę katedry gnieźnieńskiej oraz rozbudowę klasztoru w Tyńcu. Księciu i jego dworowi zawdzięczamy także najstarsze pozłacane księgi liturgiczne. Warto odnotować, że Herman jest pierwszym władcą, którego pieczęć zachowała się do naszych czasów, a jego list do katedry w Bambergu to najstarszy oryginalny polski dokument.
List Władysława Hermana do katedry w BamberguWiadomo niech będzie wszystkim wiernym w Chrystusie, tak obecnym jako i przyszłym, iż ja Władysław z Bożej łaski książę polski, dwa złote krzyże, a to okrągłe, kościołowi babenberskiemu niesłusznie zabrane, w mojej ziemi za gotowe pieniądze wykupiłem i dla zbawienia duszy mej i żony mej Iudyty i wszystkich moich rodziców temuż kościołowi babenberskiemu na naleganie Gumpona, posłańca braci i pana Routperta, siódmego biskupa tegoż kościoła, zwróciłem na ręce biskupów Eberharda i Henryka, braci tegoż babenberskiego kościoła, a to z tem zastrzeżeniem, aby krom gwałtownej potrzeby krzyże te ani przez biskupa ani przez nikogo innego pomienionemu kościołowi nigdy zabrane nie były, lecz dla czci tegoż kościoła i na świadectwo mojej ofiary przechowane były. Prebenda zaś wieczysta, która dla tych krzyży na podstawie innej mojej ofiary, przyrzeczoną mi została, przez wikariuszy w chórze braci ma być obsługiwaną i modlitwa braci za zbawienie duszy mojej i wszystkich moich ma być bezustannie do Boga zasyłaną.
Źródło: List Władysława Hermana do katedry w Bambergu. Cytat za: F. Piekosiński, Najdawniejszy dokument polski, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne”. 4 (54) 1902, s. 497.
Czasy Bolesława Krzywoustego
Po śmierci Władysław Herman (1102) Mazowsze objął Zbigniew. Spór z bratem, Bolesław III Krzywousty, doprowadził do wojny domowej. Zbigniew sprzymierzył się z Pomorzanami, a Bolesław z królem Węgier Kolomanem i księciem kijowskim Świętopełkiem. W 1106 r. wybuchła otwarta wojna między braćmi. Bolesław wygnał Zbigniewa, co sprowokowało interwencję Henryk V. W 1109 r. Niemcy najechali Polskę, lecz wyprawa zakończyła się klęską po obronie Głogowa. W 1112 r. Bolesław sprowadził Zbigniewa do kraju i kazał go oślepić; wkrótce Zbigniew zmarł. Wydarzenie wywołało oburzenie możnych i publiczną pokutę księcia. Podobną karę poniósł buntownik Skarbimir (1117).
Podbój i chrystianizacja Pomorza
Po pokoju z Czechami (1114) Bolesław podporządkował Pomorze Gdańskie i Zachodnie; w 1122 r. Warcisław złożył mu hołd. Chrystianizację wspierały nowe biskupstwa we Włocławku i Lubuszu. Misję na Pomorzu prowadził w 1124 r. Otton z Bambergu. Sukcesy nad Bałtykiem zaniepokoiły Niemcy. W 1135 r. na zjeździe w Merseburgu Bolesław złożył hołd cesarzowi Lotar III z Pomorza Zachodniego. Rok później papież przywrócił metropolii gnieźnieńskiej niezależność (tzw. bulla gnieźnieńska).
Statut Bolesława Krzywoustego
Po śmierci Bolesława (1138) kraj podzielono między synów. Seniorem został Władysław II (Śląsk i dzielnica senioralna z Krakowem), a pozostali otrzymali: Bolesław Kędzierzawy – Mazowsze, Mieszko III – Wielkopolskę, Henryk – ziemię sandomierską. Podział ten zapoczątkował okres rozbicia dzielnicowego.
Zapoznaj się z filmami
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R17UP2LQTHRNV
Film opowiadający o panowaniu Władysława Hermana.
Wymień reformy administracyjne wprowadzone za panowania Władysława Hermana.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RXA516S1H1DLA
Film opowiadający o panowaniu Władysława Hermana. Część druga.
Wyjaśnij, kim był Sieciech. Opisz, w jakich okolicznościach stracił urząd i wytłumacz, co do tego doprowadziło.
Trenuj i ćwicz
Mapa podziału Księstwa Polskiego w 1102 roku, po śmierci Władysława I Hermana
Dzielnice Zbigniewa:
Nakło,
Poznań,
Gniezno,
Łęczyca,
Płock.
Te dzielnice znajdują się na północy mapy.
Dzielnice Bolesława Krzywoustego:
Bytom,
Głogów,
Wrocław,
Opole,
Kraków,
Sandomierz.
Te dzielnice znajdują się na południu mapy.
Spójrz na powyższą mapę, pokazującą w przybliżeniu geograficzny zakres władzy braci. Wskaż, do kogo miały należeć poszczególne regiony. Uzupełnij rubryki.
Zapoznaj się z opisem powyższej mapy, pokazującej w przybliżeniu geograficzny zakres władzy braci. Przyporządkuj regiony, które należały do wybranego władcy.
Słownik
(fr. elite) grupa ludzi uprzywilejowanych lub pozytywnie wyróżniających się
uroczyste przekazanie nowemu monarsze insygniów królewskich
w średniowieczu: namiestnik, wojewoda, zastępca księcia
(łac. princeps - pierwszy) w średniowiecznej Polsce w okresie rozbicia dzielnicowego: książę mający władzę zwierzchnią nad dzielnicami
(łac. rebellio) bunt przeciwko władcy
(łac. starszy, od senex - stary) we wczesnym średniowieczu (VII–X w.) człowiek możny przyjmujący prawny obowiązek militarnej i materialnej opieki nad kontrahentem (wasal) i w zamian odbierający od niego przysięgę wierności
(łac. tributum) danina składana przez jednego władcę innemu w dowód uznania jego przywództwa, zwierzchności lub w zamian za zagwarantowanie pokoju
czasowe lub dożywotnie wydalenie kogoś z kraju z pozbawieniem praw obywatelskich