Polska w okresie rozbicia dzielnicowego
Próby przezwyciężenia rozbicia politycznego ziem polskich
Sam Wiekuisty kazał zwrócić Polakom ich wiekuiste znaki
– taki napis kazał umieścić na swojej królewskiej pieczęci Przemysł II. 26 czerwca 1295 r. w katedrze gnieźnieńskiej arcybiskup Jakub Świnka, wielki orędownik zjednoczenia, włożył na skronie wielkopolskiego księcia koronę. Była to pierwsza koronacja polskiego władcy od przeszło dwustu lat. Różne czynniki natury politycznej, ekonomicznej i społecznej uniemożliwiały dotychczas zjednoczenie kraju. Przemysł był pierwszym od czasów Bolesława Śmiałego, który został koronowany na króla Polski.
Wyjaśnisz dlaczego koronacja Przemysła II nie przyniosła zakończenia rozbicia dzielnicowego w Polsce.
Przedstawisz genezę różnych ocen panowania Przemysła II i Przemyślidów w Polsce.
Rozstrzygniesz, co odegrało decydującą rolę w dojściu do władzy Przemysła II i Wacława II.
Z przeszkodami ku jedności
W drugiej połowie XIII w. na ziemiach polskich tendencje partykularne rywalizowały z coraz silniejszymi ideami zjednoczeniowymi. Ku jedności dążyli mieszczanie, Kościół i coraz częściej możnowładztwo. Mieszczanom zależało na likwidacji przeszkód w handlu, duchownym na jednolitej organizacji kościelnej. Wszyscy też mieli świadomość, że zjednoczone państwo łatwiej odeprze ataki coraz silniejszych sąsiadów. Istniało wiele przesłanek zjednoczenia: wspólna tradycja, jedna dynastia piastowska, pamięć królestwa czy kształtująca się w wyniku dużego napływu obcokrajowców świadomość narodowa. Na drodze ku jedności stało jednak wiele przeszkód. Zjednoczenie państwa utrudniały brak spoistości pomiędzy dzielnicami, ciągłe wojny i rywalizacja między piastowskimi książętami oraz interesy możnych. Tendencje te zaczęto przezwyciężać dopiero na przełomie XIII i XIV w. Śmierć księcia wrocławskiego i krakowskiego Henryka IV Prawego (Probusa) w 1290 r. otworzyła drogę do władzy Przemysłowi II.
Sam Bóg zwrócił zwycięskie znaki Polakom
Henrykowi IV Prawemu nie udało się zjednoczyć państwa. Więcej szczęścia od niego miał jego wielki rywal, książę wielkopolski Przemysł II.
Wielkopolska stanowiła bardzo ważną dzielnicę; tutaj powstała kolebka państwowości polskiej, tutaj też znajdowało się arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Przemysł II doprowadził do zacieśnienia stosunków z Pomorzem Gdańskim, zawarłszy z tamtejszym księciem Mściwojem układ w Kępnie w 1282 roku. Głosił on, że ten książę, który przeżyje drugiego, będzie po nim dziedziczył ziemie. Książę pomorski zdecydował się na tę umowę w obliczu wzrastającego zagrożenia ekspansją brandenburską i krzyżacką. Układ ten w niedalekiej przyszłości miał doprowadzić do zjednoczenia Pomorza Gdańskiego i Wielkopolski. Gdy w 1294 r. umarł Mściwój II, jego ziemie zgodnie z porozumieniem przejął Przemysł II.
Po śmierci Henryka IV Prawego książę wielkopolski wszedł w 1290 r. również w posiadanie ziemi krakowskiej. Nie mając jednak wystarczającego poparcia ze strony lokalnych możnych, szybko musiał się jej zrzec na korzyść króla czeskiego Wacława II. Mimo to książę wielkopolski podjął zwieńczone sukcesem starania w Stolicy Apostolskiej o uzyskanie korony. 26 czerwca 1295 r. Przemysł II został koronowany w katedrze gnieźnieńskiej na króla. Na wybitej z tej okazji pieczęci umieszczono napis: Sam Bóg zwrócił zwycięskie znaki Polakom
.
Po dwustu latach zostało w Polsce wskrzeszone królestwo. Koronację tę uznała większość książąt piastowskich. Panowanie księcia wielkopolskiego nie trwało jednak długo. W huczną noc zapustów 8 lutego 1296 r. Przemysł II zginął w Rogoźnie. Margrabiowie brandenburscy, obawiający się umocnienia wpływów polskich na Pomorzu, najpierw porwali, a następnie zamordowali dopiero co koronowanego władcę. Zbrodnia rogozińska groziła zaprzepaszczeniem sukcesu księcia wielkopolskiego. Przemysł II nie miał męskiego potomka, a w Krakowie kilka lat wcześniej na dobre rozgościł się czeski władca z dynastii Przemyślidów – Wacław II.
Obcy wśród swoich
Czechy w drugiej połowie XIV w. były jednym z najpotężniejszych państw w Europie Środkowo‑Wschodniej. Wacław II, przejmując władzę w wieku dziecięcym, miał ogromne ambicje, wykraczające poza granice jego ojcowizny. Bacznie też obserwował to, co się działo na ziemiach polskich, czekając stosownej chwili, by zrealizować swoje plany. Taka chwila nadarzyła się po śmierci Henryka IV Prawego, dotychczasowego księcia krakowskiego. Jego następca Przemysł II szybko stracił sympatię możnowładztwa małopolskiego, zgadzając się na podział dzielnicy i oddanie ziemi sandomierskiej księciu brzesko‑kujawskiemu Władysławowi Łokietkowi. Krakowianie generalnie byli przeciwni trwałej dezintegracji Małopolski. Wacław II zaraz po przybyciu do Krakowa wydał przywilej (przywilej w Lutomyślu w 1291 r. ), w którym zobowiązał się do poszanowania praw Kościoła, baronów, rycerzy, mieszczan i wszystkich wiernych mieszkańców księstw krakowskiego i sandomierskiego
.
Przywilej w LutomyśluMy Wacław, z łaski Bożej król Czech […], pragniemy podać do wiadomości powszechnej, że […] zaszczyty i urzędy w tych księstwach [krakowskim i sandomierskim] nadawać będziemy, zasięgnąwszy rady wyżej […] biskupa i wyższych baronów tychże księstw, jak to przestrzegane było – jak wiadomo – od dawien dawna. Płace tymże rycerzom wypłacać będziemy – wedle starego zwyczaju przestrzeganego aż dotąd przez poprzedników naszych, prawdziwych i prawych książąt i panów tychże księstw, – z dochodów i zasobów księstw pomienionych, które nam starczyć mają na to i również na inne potrzeby i konieczności ziem pomienionych.
Pragniemy też, aby w swojej mocy pozostały nadania wsi dokonane przez tychże poprzedników w stosowny sposób na rzecz duchownych i klasztorów w tychże księstwach lub też rycerzy, oraz ich przywilejami umocnione. Oprócz tego nie chcemy od nich domagać się żadnych nowych i nienależnych podatków; ponadto nie chcemy rozbójników, czy innych jakichkolwiek złoczyńców, którzy dopuszczają się w tychże ziemiach krzywd lub łupiestwa, cierpieć, ani ich popierać. Wreszcie pragniemy, ażeby szlachta i rycerze, wszyscy duchowni i świeccy pomienionych księstw bezpiecznie pozostawali w swoich domach czy też wsiach.
Źródło: Przywilej w Lutomyślu. Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, nr 18, Podziały i zjednoczenie państwa polskiego (1138–1320), oprac. R. Grodecki, Kraków 1924.
W następnym roku władca pokonał i zmusił do złożenia hołdu lennego Władysława Łokietka, odebrał mu ziemię sandomierską, a pozostawił sieradzką oraz brzeską. Po raz pierwszy władzę nad jedną z dzielnic przejął władca obcy; do tej pory o panowanie rywalizowali bowiem władcy z dynastii piastowskiej. Do tego opanowana przez niego dzielnica była dzielnicą stołeczną, co dawało czeskiemu królowi wyjątkową pozycję wśród innych książąt.
Czeskie panowanie
Po śmierci Przemysła II jego państwo zostało podzielone między dwóch głównych pretendentów do władzy: Henryka III Głogowczyka i Władysława Łokietka. Ten ostatni w końcu przejął władzę w Wielkopolsce. Jego panowanie okazało się nieudolne, zraził do siebie tamtejsze duchowieństwo i możnowładztwo. W efekcie Łokietek został usunięty z tronu, zaproszono na niego natomiast Wacława II. Dla podkreślenia praw dziedzicznych po Piastach król czeski poślubił jedyną córkę Przemysła II, Ryksę, przechrzczoną później na Elżbietę.
Wacław II coraz częściej przez elity był postrzegany jako jedyny gwarant kontynuowania dzieła zjednoczenia państwa. W 1300 r. Przemyślida został koronowany w Gnieźnie na króla Polski. Po raz pierwszy w jednym ręku znalazły się dwie najważniejsze dzielnice.
Kilka miesięcy po koronacji król udał się do Pragi, by do swojego nowego królestwa już nigdy nie wrócić. W jego imieniu w kraju rządy sprawowali starostowie, czyli urzędnicy, którzy wykonywali zadania sądownicze, administracyjne, skarbowe i militarne. Na ziemiach polskich – według słów kronikarza – zapanował spokój i porządek. Polityka personalna króla budziła jednak sprzeciw wśród miejscowych elit. Król na urzędy promował oddanych sobie ludzi, a ośrodek decyzyjny został przesunięty do Pragi.
Niezadowolenie to wykorzystał Władysław Łokietek, który powrócił z wygnania i przy wsparciu militarnym nowego króla węgierskiego opanował ziemie wiślicką i sandomierską. Wkrótce potem (w 1305 r.) zmarł Wacław II, a w roku następnym zginął w zamachu jego kilkunastoletni syn Wacław III.
Śmierć ta zakończyła panowanie Przemyślidów w Polsce i unię między oboma krajami. Droga do tronu dla Władysława Łokietka stała otworem.
Zapoznaj się z mapami
Porównaj szanse Henryka IV Probusa (Prawego), Przemysła II i Wacława II z dynastii Przemyślidów na zjednoczenie państwa polskiego. Wskaż silne i słabe strony.
Jakie dzielnice, które wchodziły w skład państwa polskiego przed rozbiciem dzielnicowym nie znalazły się w ramach ziem, znajdujących się pod panowaniem książąt piastowskich?
Trenuj i ćwicz
Na podstawie osi czasu i własnej wiedzy pozaźródłowej wykonaj polecenia.
Przeanalizuj fragment Kroniki oliwskiej, a następnie wybierz odpowiednie dokończenie zdania.
Kronika oliwska starszaTymczasem król Czech, Wacław drugi, książę i władca bogobojny i świątobliwy, gdy królowa, którą miał umarła, pojął za żonę jedyną żyjącą córkę wspomnianego króla Przemyśla i otrzymał koronę całego królestwa polskiego. On księcia Władysława wraz z księżną zmusił do udania się na wygnanie, objął księstwo pomorskie i od tej pory posiadał je przez całe swoje życie. W jego cieniu królestwo polskie w każdym swym zakątku cieszyło się pokojem i całkowitą spokojnością. Ten sławny król wielce czcił i miłował duchownych, wznosił klasztory i obronną tarczą ochraniał i bronił przed napaścią złych ludzi, czego książęta naszego czasu, niestety, nie czynią, lecz wrogo niszczą je i grabią, pomniejszając okrutnie cześć boską, którą dawni książęta z największym staraniem powiększali.
Źródło: Kronika oliwska starsza, [w:] By czas nie zaćmił i niepamięć. Wybór kronik średniowiecznych, oprac. A. Jelicz, tłum. J. Sękowa, Warszawa 1979, s. 96.
Oceń znaczenie koronacji Przemysła II. Czy wraz z tym wydarzeniem zakończył się okres rozbicia dzielnicowego w Polsce? Uzasadnij swoje zdanie.
W XIV‑wiecznym rękopisie, tak zwanej Kronice zbrasławskiej, ukazano galerię władców czeskich. Zamieszczono w niej również wizerunki Wacława II oraz jego syna i następcy Wacława III. Przyjrzyj się obu przedstawieniom, a następnie określ, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym oraz przeanalizuj mapy, a następnie wykonaj polecenia.
Podejmując więc śmiało wielki, przerastające jego siły i wiek, zamiar, chociaż widział, że wielka liczba różnych przyrodzonych mu władców panowała nad dzielnicami Królestwa Polskiego, jednak nie z żądzy władzy doczesnej ani z chęci zdobycia blasku królewskiego, ale powodowany jedynie szczerą miłością ojczyzny, za natchnieniem Bożym […], wyznacza siebie w myślach i przeznacza na monarchę. Do osiągnięcia tego pobudziła go nie tylko własna, wlana przez Boga skłonność, ale zachęcała również dziwna życzliwość i zgodne poparcie prałatów i […], panów Polski [tj. Wielkopolski] i Pomorza […] po naradzie jednomyślnie postanowiono dać koronę temu, kto przewyższał innych pobożnością, nieskazitelnymi obyczajami, uczciwością […] i by mu wszyscy oddali cześć królewską […] arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka […] w katedrze metropolitalnej w Gnieźnie namaszcza i wynosi wymienionego księcia […] na króla. […] W ten sposób zatem przywrócono Polsce za Bożą pomocą berło królewskie i zaszczytną godność króla, których była pozbawiona niemal przez dwieście lat.
Cytat za: D. Ostapowicz, S. Suchodolski, D. Szymikowski, Od Hammurabiego do Fukuyamy, t. 1, Gdańsk 1999, s. 185.
Słownik
(z łac. particularis – oddzielny, cząstkowy) uniezależnienie się części państwa od jego całości, stanowisko nieuwzględniające interesów całości, tylko odrębne interesy prowincji
(st.niem. turnei) rozgrywki rycerskie organizowane w średniowiecznej Europie
okres w dziejach państwa polskiego między 1138 r. (ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego) a 1320 r. (koronacja Władysława Łokietka), charakteryzujący się rozpadem państwa na dzielnice, upadkiem władzy centralnej i anarchią
układ zawarty w 1282 r. między księciem wielkopolskim Przemysłem II a księciem pomorskim Mściwojem II, na mocy którego ten, który przeżył drugiego, miał po nim dziedziczyć ziemie; na mocy tego układu Przemysł II wszedł w posiadanie Pomorza Gdańskiego po śmierci Mściwoja w 1294 r.
porwanie i zamordowanie króla Polski Przemysła II w 1296 r., zlecone prawdopodobnie przez margrabiów brandenburskich dążących do przejęcia panowania nad Pomorzem Gdańskim
urząd wprowadzony przez króla czeskiego i polskiego Wacława II, któremu przypisana była władza wykonawcza, sądownicza i administracyjna; dziś starosta to urzędnik kierujący powiatem
przywilej wydany przez Wacława II w 1291 r. dla duchowieństwa, rycerstwa i mieszczaństwa małopolskiego w zamian za przejęcie władzy w ziemi krakowskiej; król zobowiązał się w nim do nienakładania nowych podatków, nieobsadzania urzędów obcokrajowcami i uszanowania wcześniej nadanych przywilejów
dynastia czeska wywodząca się od legendarnego Przemysła, sprawująca władzę od IX w. (pierwszy władca, Borzywoj, przyjął chrzest w 871 r.) do 1306 r. (wygasła na Wacławie III)
dynastia węgierska wywodząca się od legendarnego Arpada, wodza plemienia Madziarów, sprawująca władzę od X w. do 1301 r.
(franc. d’Anjou) dynastia wywodząca się z Francji, sprawująca władzę w Hrabstwie Andegawenii, wywodzili się z niej władcy Anglii i Francji; na Węgrzech pierwszym władcą z tej dynastii był Karol Robert od 1310 r., wymarła ona wraz z bezpotomną śmiercią Marii I Andegaweńskiej w 1395 r.