Trochę teorii
Użytkowanie ziemi
Wśród podstawowych form użytkowania ziemi wyróżnia się:
użytki rolne - oznaczają każdy obszar zajmowany przez:
lasy,
grunty pozostałe, na przykład wytworzone przez człowieka (m.in. tereny komunikacyjne, mieszkaniowe, przemysłowe, usługowe, rekreacyjne, nieużytkinieużytki) oraz nieużytki wytworzone przez naturę (np. bagna, mokradła, pustynie).
- 1. zestaw danych:
- Obszar: świat
- Grunty_orne: 10,7; Podpis osi wartości: (%)
- Uprawy_trwałe: 1,3; Podpis osi wartości: (%)
- Użytki_zielone: 25,1; Podpis osi wartości: (%)
- Lasy: 30,8; Podpis osi wartości: (%)
- Grunty_pozostałe: 32,0; Podpis osi wartości: (%)
- 2. zestaw danych:
- Obszar: Europa
- Grunty_orne: 25,5; Podpis osi wartości: (%)
- Uprawy_trwałe: 3,0; Podpis osi wartości: (%)
- Użytki_zielone: 20,0; Podpis osi wartości: (%)
- Lasy: 35,0; Podpis osi wartości: (%)
- Grunty_pozostałe: 16,0; Podpis osi wartości: (%)
- 3. zestaw danych:
- Obszar: Azja
- Grunty_orne: 13,0; Podpis osi wartości: (%)
- Uprawy_trwałe: 2,5; Podpis osi wartości: (%)
- Użytki_zielone: 22,5; Podpis osi wartości: (%)
- Lasy: 19,0; Podpis osi wartości: (%)
- Grunty_pozostałe: 43,0; Podpis osi wartości: (%)
- 4. zestaw danych:
- Obszar: Afryka
- Grunty_orne: 9,5; Podpis osi wartości: (%)
- Uprawy_trwałe: 2,0; Podpis osi wartości: (%)
- Użytki_zielone: 27,0; Podpis osi wartości: (%)
- Lasy: 21,0; Podpis osi wartości: (%)
- Grunty_pozostałe: 40,5; Podpis osi wartości: (%)
- 5. zestaw danych:
- Obszar: Ameryka Północna
- Grunty_orne: 12,0; Podpis osi wartości: (%)
- Uprawy_trwałe: 1,5; Podpis osi wartości: (%)
- Użytki_zielone: 30,0; Podpis osi wartości: (%)
- Lasy: 33,0; Podpis osi wartości: (%)
- Grunty_pozostałe: 23,5; Podpis osi wartości: (%)
- 6. zestaw danych:
- Obszar: Ameryka Południowa
- Grunty_orne: 6,5; Podpis osi wartości: (%)
- Uprawy_trwałe: 2,0; Podpis osi wartości: (%)
- Użytki_zielone: 35,0; Podpis osi wartości: (%)
- Lasy: 49,0; Podpis osi wartości: (%)
- Grunty_pozostałe: 6,5; Podpis osi wartości: (%)
- 7. zestaw danych:
- Obszar: Australia i Oceania
- Grunty_orne: 6,0; Podpis osi wartości: (%)
- Uprawy_trwałe: 0,5; Podpis osi wartości: (%)
- Użytki_zielone: 45,0; Podpis osi wartości: (%)
- Lasy: 17,0; Podpis osi wartości: (%)
- Grunty_pozostałe: 31,5; Podpis osi wartości: (%)
Struktura użytkowania ziemi na świecie
Struktura użytkowania ziemi na świecie odzwierciedla zróżnicowane sposoby zagospodarowania powierzchni lądowej, wynikające z warunków klimatycznych, gospodarczych i kulturowych poszczególnych regionów – jej analiza pozwala lepiej zrozumieć globalne zależności między rolnictwem, leśnictwem a urbanizacją.
Formy użytkowania ziemi - opisy do rozwinięcia
Grunty orne to grunty uprawiane w celu produkcji roślinnej oraz obszary dostępne do takiej produkcji, nawet jeśli czasowo są nieuprawiane (ugory i odłogi) lub pod szklarniami. Należą do nich pola z uprawami jadalnymi (np. zboża, warzywa, owoce), przemysłowymi (np. oleiste, cukrodajne) i pastewnymi dla zwierząt. Grunty orne obejmują też ogrody przydomowe i tereny czasowo nieobsiane, utrzymywane w dobrej kondycji rolnej. Ugory to ziemie wyłączone z użytkowania na 1–2 lata, odłogi — dłużej; oba typy mogą być obsiewane roślinami poprawiającymi jakość gleby.
Największe odsetki gruntów ornych występują w krajach gęsto zaludnionych Europy i Azji, szczególnie tam, gdzie występują dogodne warunki przyrodnicze dla rozwoju rolnictwa.
Uprawy trwałe to rośliny, które rosną na tych samych polach przez co najmniej 5 lat i nie podlegają płodozmianowi. Wśród nich wymienić można sady i plantacje. Uprawia się tam drzewa i krzewy jadalnych owoców (np. jabłonie, porzeczki, orzechy włoskie), oliwki, palmy (np. kokosowe) czy chmiel (tzw. chmielniki). Zlokalizowane są one głównie w rejonie Morza Śródziemnego oraz w państwach położonych w strefie klimatów równikowych i zwrotnikowych (np. w Ameryce Łacińskiej, w Afryce nad Zatoką Gwinejską, Azji Południowo‑Wschodniej).
Są to, jak podaje ARiMR, grunty wykorzystywane do uprawy traw lub innych pastewnych roślin zielnych rozsiewających się naturalnie (samosiewnych) lub uprawianych (wysiewanych), które nie były objęte płodozmianem danego gospodarstwa rolnego przez okres pięciu lat lub dłużej
. Należą do nich zatem porośnięte trawą tereny naturalne i uprawne. Wykorzystywane są do pozyskiwania paszy. Łąką nazywamy teren, z którego zbiera się paszę kośną dla zwierząt, pastwiskiem zaś obszar, na którym się nie kosi, lecz wypędza się zwierzęta, np. owce czy bydło. W skali świata odgrywają największą rolę:
- na suchych obszarach formacji trawiastych różnych odmian klimatu kontynentalnego: stepy (środkowa część Ameryki Północnej, pampa w Brazylii i Urugwaju, strefa Sahelu w Afryce, Europa Wschodnia, Azja Centralna, scrub australijski) i sawanna (Afryka Subsaharyjska, Indie, północna Australia),
- w wysokich partiach gór (ponad tzw. reglem górnym),
- na terenach, które nie mogą być użytkowane jako grunty orne (ze względu na gleby).
Formacja leśna występuje naturalnie w strefie równikowej (lasy równikowe), zwrotnikowej i podzwrotnikowej (lasy monsunowe, podrównikowe), umiarkowanej (lasy liściaste, mieszane i iglaste - tajga).
Są to grunty nierolne i nieleśne. Zalicza się do nich przede wszystkim tereny: komunikacyjne, mieszkaniowe, przemysłowe, usługowe, rekreacyjne, kopalne oraz nieużytki (tereny niewykorzystywane przez człowieka, np. bagna, wydmy).
Na podstawie ilustracji wyjaśnij, w jaki sposób wykorzystywana jest powierzchnia Ziemi oraz jakie znaczenie mają różne formy użytkowania ziemi dla globalnej produkcji żywności.
Na podstawie ilustracji wyjaśnij, w jaki sposób wykorzystywana jest powierzchnia Ziemi oraz jakie znaczenie mają różne formy użytkowania ziemi dla globalnej produkcji żywności.
Formy użytkowania ziemi w Polsce
Część naszego kraju użytkowana jest do celów rolniczych. Zabudowa mieszkalna skupia się głównie w pobliżu miast. Można zauważyć, że na południu Polski jest większy udział zabudowy mieszkalnej niż na północy. Większy udział w strukturze użytkowania terenu mają lasy na zachodzie i południowym wschodzie kraju.
Analizując procentowy udział poszczególnych kategorii użytkowania gruntu, można zauważyć, że we wszystkich województwach z wyjątkiem lubuskiego, grunty orne zajmują 50% ogółu powierzchni. Lasy stanowią drugą co do wielkości kategorię i średnio zajmują 30% powierzchni. Największy udział zabudowy powierzchni występuje w województwie śląskim, około 15%. W Polsce średnio zabudowa nie przekracza 10% ogółu powierzchni. Największy udział wód powierzchniowych jest w województwie warmińsko‑mazurskim, pomorskim i zachodniopomorskim, około 5%. W innych województwach obszary te zajmują około 1% powierzchni terenu.
Aktualna struktura użytków rolnych w Polsce pokazuje przewagę gruntów ornych, które zajmują większość powierzchni gospodarstw rolnych. Średnia wielkość gospodarstwa w 2025 roku wynosi 11,75 ha, ale występują znaczne różnice regionalne: od kilku hektarów w województwie małopolskim do ponad 34 ha w województwie zachodniopomorskim. W porównaniu ze światem, Polska struktura agrarna charakteryzuje się przewagą stosunkowo małych gospodarstw oraz dużym udziałem produkcji roślinnej.
Czynniki kształtujące strukturę użytków rolnych
Główną przyczyną przestrzennego zróżnicowania form użytkowania ziemi na świecie jest specyfika warunków przyrodniczych różnych rejonów świata stwarzająca (lub nie) możliwość ich gospodarczego wykorzystania przez człowieka. Istotne znaczenie ma także przywiązanie do tradycyjnych sposobów gospodarowania gruntami oraz poziom rozwoju nauki i techniki w danym regionie czy kraju, pozwalający na stosowanie metod bardziej intensywnej uprawy ziemi. Duże znaczenie mają także, istniejące obecnie i w przeszłości warunki społeczno‑własnościowe, a także aktualna polityka gospodarcza poszczególnych państw.
Czynnikami mającymi wpływ strukturę użytkowania ziemi są m.in.:
wycinanie i wypalanie lasów w celu pozyskania nowych gruntów do uprawy, powodujące spadek lesistości terenu i wzrost powierzchni obszarów uprawnych,
zalesianie gruntów o niekorzystnych warunkach do rozwoju rolnictwa, wpływające na wzrost lesistości terenu,
regulacja stosunków wodnych, np. osuszanie terenów podmokłych, irygacja terenów suchych, powodująca zwiększenie powierzchni terenów przydatnych do uprawy,
rozwój gospodarczy, w tym rozwój przemysłu, infrastruktury technicznej (np. sieci drogowej, rurociągów, linii przesyłowych) itp., wpływa na zmniejszenie powierzchni terenów rolniczych i leśnych.
procesy osadnicze, w tym urbanizacja i suburbanizacja, powodujące, jak rozwój przemysłu i sieci drogowej, zmniejszenie powierzchni terenów rolniczych w bezpośrednim sąsiedztwie miast.
Zmiany i trendy w użytkowaniu ziemi rolniczej
Zmiany struktury użytkowania ziemi w skali globalnej zachodzą powoli. Wykazują one jednak wyraźne zróżnicowanie regionalne w zależności nie tylko od warunków fizycznogeograficznych, ale przede wszystkim od poziomu rozwoju gospodarczego państw i regionów.
Główne tendencje zmian w strukturze użytkowania ziemi:
wzrost powierzchni użytków rolnych w krajach rozwijających się w wyniku rosnącej liczby ludności i zapotrzebowania na żywność - kraje rozwijające się opierają swoją gospodarkę w głównej mierze na rolnictwie, w związku z wzrastającą liczbą osób w tych krajach istnieje większa potrzeba wykorzystywania terenów np. leśnych pod rolnictwo.
spadek powierzchni użytków rolnych w krajach wysoko rozwiniętych z powodu rozwoju osadnictwa (w tym również na terenach wiejskich odznaczających się znaczną dominacją terenów rolniczych), przemysłu, usług i zmniejszenia roli rolnictwa poprzez osiągnięcie wyższych plonów - w krajach wysoko rozwiniętych udział rolnictwa w strukturze gospodarczej jest niewielki, dlatego dochodzi do zmiany użytkowania terenów rolniczych na rzecz terenów miejskich lub przemysłowych,
spadek powierzchni lasów w krajach rozwijających się w wyniku deforestacji skutkującej wzrostem powierzchni terenów pod uprawę,
wzrost powierzchni lasów w krajach wysoko rozwiniętych na skutek zwiększonej świadomości ekologicznej - w krajach wysoko rozwiniętych stosuje się więcej rozwiązań proekologicznych w celu zmniejszenia zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego. Jednym z takich rozwiązań jest zwiększanie udziału gruntów leśnych w ogólnej strukturze użytkowej,
wzrost powierzchni gruntów nierolnych i nieleśnych (głównie zabudowanych i zurbanizowanych, w tym: mieszkaniowych, przemysłowych, usługowych, rekreacyjnych, komunikacyjnych itd.) w krajach wysoko rozwiniętych, związany z rozwojem gospodarczym i procesami osadniczymi - w krajach wysoko rozwiniętych nieustannie zwiększa się udział osób mieszkających w miastach, dlatego najczęściej tereny rolnicze są przekształcane w nowe osiedla, które następnie są wcielane w granice miasta,
brak wyraźnych tendencji zmian powierzchni gruntów nierolnych i nieleśnych w krajach rozwijających się, podyktowany, z jednej strony, pustynnieniem (zwiększaniem się ich powierzchni), a z drugiej, przeznaczaniem pod uprawę (zmniejszaniem się ich powierzchni).
Powierzchnia gruntów ornych na świecie wykazuje tendencję wzrostową, czego główną przyczyną jest ciągły wzrost ludności na świecie (wzrost zapotrzebowania na żywność). Jednakże w skali regionalnej problem ten jest bardziej złożony. Powierzchnia gruntów ornych w krajach rozwijających się jest nieustannie powiększana w wyniku: nieustannej wycinki lasów i prac związanych z regulacją stosunków wodnych (osuszanie bagien i zatok morskich oraz nawadnianie terenów suchych). Dla przykładu, w krajach Afryki Subsaharyjskiej odsetek powierzchni gruntów ornych w powierzchni ogółem w latach 1981‑2024 zwiększył się z 5,6% do 9,5%, a w krajach Ameryki Łacińskiej zwiększył się z 6,0% do 9.1% (wg danych Banku Światowego). Natomiast w wielu krajach wysoko rozwiniętych, ze względu na rozwój usług i zmniejszanie się roli rolnictwa oraz ekspansję terenów miejskich (przeznaczanie terenów pod zabudowę), obserwujemy powolne zmniejszanie się areału gruntów ornych. Dla przykładu, w krajach Unii Europejskiej odsetek powierzchni gruntów ornych w powierzchni ogółem w latach 1981‑2024 zmniejszył się z 29,0% do 24,5%, a w Japonii zmniejszył się z 13,2% do 11,2% (wg danych Banku Światowego).
Pozostałe grunty i nieużytki ekologiczne ich powierzchnia w skali świata z roku na rok powoli wzrasta. Według danych Banku Światowego, w latach 1990‑2024 w krajach wysoko rozwiniętych miał miejsce większy przyrost ich udziału w powierzchni ogółem niż w krajach słabo rozwiniętych. Dla przykładu, w Unii Europejskiej wskaźnik ten w analizowanym okresie wzrósł z 14,8% do 19,6%, a w Korei Południowej wzrósł od 11,4% do 19,8%. Natomiast w krajach Afryki Subsaharyjskiej i Ameryki Łacińskiej wzrost ten był zdecydowanie mniejszy - odpowiednio: z 27,6% do 29,2% oraz z 14,8% do 16,7%. Wzrost wartości tego wskaźnika w krajach wysoko rozwiniętych wynika z przekształcania gruntów rolnych i leśnych na tereny komunikacyjne, zabudowane czy usługowe. W krajach słabiej rozwiniętych, o dużej liczbie ludności potrzebne są znaczne areały gruntów ornych, co powoduje mniejsze tempo wzrostu powierzchni gruntów pozostałych. Zdecydowanie większe tempo wzrostu obserwuje się w rejonie rozrastających się dynamiczne miast.
Przeanalizuj poniższą grafikę, a następnie wskaż okres największego wzrostu powierzchni podanych form użytkowania ziemi. Wyjaśnij przyczynę tego wzrostu.
Wybrane skutki zmian struktury użytkowania ziemi
Zmiana sposobu użytkowania ziemi | Skutki dla środowiska | Skutki gospodarcze i społeczne | Przykłady/liczby |
|---|---|---|---|
deforestacja (wylesianie) | zmniejszenie powierzchni lasów, degradacja i defragmentacja siedlisk, zanik bioróżnorodności, pustynnienie, zmiany klimatu, degradacja gleb | Wzrost produkcji żywności, krótkoterminowe korzyści dla gospodarki rolnej, ale utrata dochodów dla lokalnych społeczności, zatrucie środowiska, zyski głównie dla międzynarodowych korporacji | Roczne wylesienia – 130 tys. km²; ubytek 1,4 mln km² lasów w 20 lat |
osuszanie bagien | Zanik ekosystemów wodnych, ginięcie gatunków, zaburzenia obiegu wody. zmiany mikroklimatu | Zmniejszenie dochodów lokalnych społeczności zależnych od zasobów naturalnych | zmniejszenie powierzchni Jeziora Aralskiego i Jeziora Czad |
Pustynnienie (często w wyniku rolnictwa) | Poszerzanie się powierzchni nieużytków, degradacja pastwisk i gruntów ornych | Spadek produktywności roli, ryzyko katastrof ekologicznych | Sahel: 50% gruntów traci produktywność, 80% pastwisk zdegradowanych |
Intensyfikacja rolnictwa na terenach suchych | Erozja gleb, zanik roślinności, zagrożenie całych ekosystemów | Możliwa utrata dochodów i miejsc pracy, zmniejszenie eksportu produktów leśnych | Suche teren: 61,5 mln km², 44% światowych upraw w ich granicach |
W Brazylii stosowane są proste metody (na zdjęciu widoczne wypalanie) w celu uzyskania użytków zielonych dla wielkich gospodarstw hodowlanych (bydło) lub rozwiązania problemu nędzy bezrolnych chłopów. Efektem takich działań jest zmniejszenie powierzchni lasów oraz zwiększenie powierzchni użytków zielonych lub szerzej - użytków rolnych.
Zasoby wodne Maroka to głównie wody spływające z Atlasu oraz wody opadowe, których jest niewiele. Marokańczycy od starożytności budują kanały nawadniające (kanaty), aby transportować wodę na duże odległości, np. w celu nawodnienia pól uprawnych.
Polder to obszar sztucznie osuszony na terenie podmokłym, otoczony groblami (wałami ziemnymi) chroniącymi go przed zalaniem. Wskutek osuszania gleb zyskuje się nowe grunty, często żyzne, pod uprawy.
Wyspę Palma Jumeirah w Dubaju zaczęto usypywać w 2001 roku na dnie szelfu u wybrzeży miasta Dubaj. Wyspa ma charakter ekskluzywny, mieści najbardziej luksusowe kurorty Dubaju. Cechuje się ona bardzo dobrze rozwiniętą infrastrukturą z drogami, tunelami oraz komunikacją miejską. Miejsce to jest popularnym kierunkiem turystycznym.
Wapnowanie pola stosuje się w celu poprawienia właściwości fizycznych warstwy ornej gleb oraz polepszenia ich właściwości chemicznych i biologicznych. Przyczynia się również do rozwoju korzystnej mikroflory glebowej oraz zwiększenia dostępności wielu składników pokarmowych dla roślin. Wapnowanie gleby umożliwia więc rozszerzenie uprawy cennych dla rolnictwa gatunków roślin, źle znoszących kwaśny odczyn gleb (np. rzepak, burak cukrowy, pszenica, jęczmień).
