Rośliny uprawne

Rośliny uprawne są podstawą wyżywienia ludzi i zwierząt gospodarczych. Wykorzystuje się je również jako surowiec dla przemysłu przetwórczego. Na tej podstawie rośliny uprawne dzieli się na:

Grupy roślin

Rośliny alimentacyjne

Pierwsza grupa roślin służy zaspokojeniu potrzeb żywieniowych zarówno producentów, jak i ludności nierolniczej. Dostarcza człowiekowi potrzebnych składników odżywczych: węglowodanów, białka, witamin i mikroelementów. Najważniejsze w tej grupie są zboża, ale wyróżnia się także rośliny okopowe i strączkowe.

R1S144hyrwyKT

Zdjęcie przedstawia dojrzałe, złote kłosy pszenicy porastające gęsto pole. Kłosy posiadają tak zwane wąsy, wyrastające z nich pionowo. Ponad polem znajduje się jasne niebo z nielicznymi małymi chmurami.

Rośliny przemysłowe

Ta kategoria obejmuje rośliny, które są przeznaczone do przetworzenia na produkty żywnościowe, komponenty używane w przemyśle chemicznym czy włókna stosowane do wyrobu tkanin. Ich uprawa ma w większości charakter towarowy, tylko w niewielkim stopniu są przetwarzane na potrzeby własne rolników.

REUrc5OdVwo4D

Fotografia prezentuje liście, kwiat i dojrzały owoc bawełny na jednej roślinie, rosnącej na tle szarej ziemi. Liście są duże, dłoniastoklapowane, trójdzielne. Owoc bawełny ma formę kłębka białego puchu, przypominającego wełnę. Kwiat natomiast ma duże żółte płatki.

Rośliny pastewne

Trzecią grupą roślin są te, których głównym celem uprawy jest ich przeznaczenie na paszę. Spożywane mogą być bezpośrednio w gospodarstwach rolnych, w których zostały wytworzone, ale też przetwarza się je przemysłowo na pasze. Głównymi roślinami paszowymi są zboża, a zwłaszcza wysokobiałkowa kukurydza i pszenica. Stosowane są w chowie (głównie intensywnym) większości zwierząt gospodarskich. W tradycyjnym chowie trzody chlewnej dużą rolę odgrywają ziemniaki. Do produkcji pasz mogą być wykorzystywane odpady powstające po przetwarzaniu niektórych roślin przemysłowych. Bardzo cenione są tzw. wytłoki sojowe czy wysłodki buraczane oraz liście buraka cukrowego.

Rozmieszczenie upraw na świecie

Rozmieszczenie upraw na świecie jest nierównomierne, różni się w skali kontynentów, regionów, a nawet państw i jest uzależnione od czynników przyrodniczych i społeczno‑gospodarczych. Im niższy ogólny poziom rozwoju państw, tym większą rolę w rozwoju rolnictwa odgrywają czynniki naturalne.

O rozmieszczeniu upraw decydują przede wszystkim indywidualne wymagania roślin uprawnych dotyczące warunków cieplnych, świetlnych i wilgotnościowych. Niektóre z nich tolerują bowiem większe zróżnicowanie cech klimatycznych i charakteryzują się szerokim zasięgiem przestrzennym obejmującym różne strefy klimatyczne (np. pszenica, ryż, ziemniaki), inne zaś występują w ściśle określonych warunkach (np. bawełna).

Podstawowym czynnikiem określającym rozmieszczenie upraw są więc warunki przyrodnicze decydujące o intensywności rozwoju i plonowania roślin użytkowych. W związku z tym główne rejony upraw poszczególnych gatunków roślin uprawnych na świecie pokrywają się na ogół z występowaniem sprzyjających danemu gatunkowi warunków środowiskowych (glebowych, wodnych, klimatycznych i in.).

W rejonach, gdzie warunki te nie są korzystne uprawa danego gatunku na ogół nie występuje lub ma charakter sporadyczny. Oczywiście, dzięki intensywnym zabiegom agrotechnicznym i agrochemicznym (nawożenie, nawadnianie itp.) oraz stosowaniu zmodyfikowanych odmian możliwe jest pokonanie barier środowiskowych i zwiększenie produkcji roślinnej na obszarach, gdzie warunki naturalne nie sprzyjają uprawie. Są to jednak działania kosztochłonne, na które na dużą skalę mogą sobie pozwolić najbogatsze państwa świata intensywne rozwijające rolnictwo. W większości przypadków struktura upraw i ich rozmieszczenie na świecie jest więc uzależniona od warunków środowiskowych, sprzyjających uprawie lub stwarzających dla niej ograniczenia (świetlne, termiczne, wilgotnościowe, wysokościowe i in.).

Pochodzenie wybranych roślin uprawnych

Wyróżnia się czternaście regionów na świecie, które są „ojczyznami” roślin uprawianych przez człowieka:

• Azja Wschodnia,

• Azja Południowo‑Wschodnia,

• Azja Południowa,

• Azja Centralna,

• Azja Południowo‑Zachodnia,

• Australia,

• Europa (na północ od regionu Morza Śródziemnego),

• Rejon śródziemnomorski,

• Afryka Subsaharyjska,

• Obszar obecnych Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej,

• Ameryka Środkowa (kontynentalna)

• Karaiby,

• Rejon Andów,

• Wschodnia i centralna część Ameryki Południowej.

R19FUONGU2K44

Mapa świata, na której zaznaczono pochodzenie wybranych roślin użytkowych. Zaznaczono następujące gatunki i obszary: Pomarańcza słodka i soja - obszar południowo‑wschodnich Chin. Banan, palma kokosowa, trzcina cukrowa - obszar Półwyspu Indochińskiego, Malezji, Indonezji, Filipin i Papui Nowej Gwinei. Macadamia ternifolia– teren Australii. Herbata, juta, mango, ryż – obszar subkontynentu indyjskiego. Cebula, morela, pszenica – tereny Iranu, Afganistanu, Tadżykistanu, Kirgizji i południowego Kazachstanu. Jęczmień, len, soczewica – północna część Półwyspu Arabskiego, Irak, Syria, wschodnia część Turcji. Kalafior, oliwka – basen Morza Śródziemnego. Grusza, jabłoń, rzepak – Europa, bez jej południowej części, a także część Azji za Uralem, aż po zachodnią część Kazachstanu. Arbuz, kawa, palma olejowa – cała Afryka poniżej wysokości Gwinei, Sudanu Południowego, Etiopii, bez Madagaskaru. Słonecznik – obszar Stanów Zjednoczonych i południowych krańców Kanady. Agawa, bataty, dynia – teren Ameryki Środkowej. Grejpfrut – wyspy Morza Karaibskiego. Orzeszki ziemne, pomidor, ziemniak – zachodnia część kontynenty Ameryki Południowej. Ananas, kassawa, papaja – tereny Brazylii, Paragwaju, Boliwii, Gujan, Surinamu i zachodniej Wenezueli.

Rozmieszczenie upraw na świecie zależy przede wszystkim od warunków przyrodniczych, takich jak klimat, gleby, ukształtowanie terenu i dostęp do wody, które decydują o tym, co i gdzie można skutecznie uprawiać. Są one modyfikowane również przez czynniki pozaprzyrodnicze.

Przegląd roślin uprawnych

Zboża

Zboża należą do grupy roślin uprawnych z rodziny wiechlinowatych. Ich owoce charakteryzują się wysoką zawartością skrobi. Ich owoce to ziarniaki, z których otrzymuje się głównie mąkę, kaszę, oleje, syropy oraz otręby. Odgrywają one podstawową rolę w wyżywieniu ludności. Oprócz zbóż żywieniowych uprawia się zboża pastewne (pasze dla zwierząt) oraz przemysłowe, np. do produkcji alkoholu, skrobi czy oleju (z kukurydzy). Zboża to podstawowy surowiec w wielu gałęziach przemysłu, takich jak młynarstwo, farmaceutyka, piwowarstwo czy gorzelnictwo.

Największe znaczenie w skali globalnej w spożyciu mają: pszenica, kukurydza, jęczmień i ryż, natomiast w skali regionalnej: żyto, owies, proso i sorgo.

Główni producenci poszczególnych zbóż - galeria wykresów

Główne rośliny cukrodajne

Na skalę przemysłową cukier produkuje się z dwóch roślin: trzciny cukrowej (80%) i buraków cukrowych (20%). Poza tym niektóre gatunki również gromadzą większe jego ilości w formie sacharozy. Wśród przykładów można wymienić między innymi: sorgo cukrowe, klon cukrowy, daktylowiec leśny, palmę miodową i palmę cukrową, lecz nie mają one znaczenia przemysłowego.

Główni producenci roślin cukrodajnych - galeria wykresów

Główne rośliny bulwiaste i korzeniowe

Wśród roślin bulwiastych i korzeniowych można wskazać ziemniaki (uprawiane głównie w strefie umiarkowanej) oraz maniok (kasawę), bataty, pochrzyn (jam), taro i wiele innych (uprawiane głównie w strefie tropikalnej).

Główni producenci roślin bulwiastych- galeria wykresów

Ciekawostka

Jam (pochrzyn) jest to rodzaj pnączy, który mają bulwiaste kłącza. Roślina posiada ponad 600 gatunków, które rosną głównie na terenach tropikalnych. Jam najczęściej uprawiany jest w Afryce Zachodniej (głównie Ghana i Nigeria), Azji Południowo‑Wschodniej, Ameryce Południowej oraz na Karaibach. Bulwy jamu potrafią osiągnąć wagę do 50 kg, są o kształcie kulistym lub maczugowatym. Roślina ta uprawiana jest ze względu na jadalne bulwy oraz owoce; są odporne na przechowywanie. Bulwy jamu przed spożyciem muszą być ugotowane lub moczone w wodzie, aby pozbyć się toksyn.

R1U4haNLRWH31

Zdjęcie przedstawia jam. Bulwy są wyjęte z ziemi. Mają kształt kulisty i maczugowaty, są wielokrotnie podzielone przewężeniami, skórka brązowa, spękana o strukturze korkowej.

Ciekawostka

Rośliny bulwiaste oraz okopowe mają szereg zastosowań w przemyśle - opisy do rozwinięcia

R1IfdeaNaXTOb

ziemniak produkcja krochmalu i produktów podobnych (mączka ziemniaczana, klej, glukoza, syrop skrobiowy, dekstryny, preparaty techniczne, które wykorzystywane są w przemyśle medycznym, włókienniczym, papierniczym, spożywczym i paszowym), produkcja suszy spożywczych (puree, płatki, grysy oraz aglomeraty wykorzystywane w systemach chłodniczych), przetwory smażone (chipsy, frytki itp.), produkcja spirytusu (bioetanolu);, batat produkcja mąki, kaszy, płatków, chrupków, cukru, syropów oraz wytwarzanie alkoholu. Posiada szerokie zastosowanie w zakładach produkujących odżywki, zupy oraz produkty kandyzowane;, maniok jadalny roślina wykorzystywana do produkcji kleju, skrobi, piwa, spirytusu, octu. Skrobię pozyskana z manioku przeznacza się na produkcję w przemyśle tekstylnym, syropów fruktozowych oraz w przemyśle spożywczym np. do produkcji chleba;, pochrzyn (jam) wykorzystywany w przemyśle spożywczym do produkcji potraw, makaronów, ciast, farmaceutycznym, kosmetycznym oraz do produkcji biotworzyw;, taro wykorzystywany w przemyśle spożywczym do produkcji mąki oraz skrobi, liście wykorzystywane jako kapusta karaibska, w medycynie do produkcji maści

ziemniak produkcja krochmalu i produktów podobnych (mączka ziemniaczana, klej, glukoza, syrop skrobiowy, dekstryny, preparaty techniczne, które wykorzystywane są w przemyśle medycznym, włókienniczym, papierniczym, spożywczym i paszowym), produkcja suszy spożywczych (puree, płatki, grysy oraz aglomeraty wykorzystywane w systemach chłodniczych), przetwory smażone (chipsy, frytki itp.), produkcja spirytusu (bioetanolu);, batat produkcja mąki, kaszy, płatków, chrupków, cukru, syropów oraz wytwarzanie alkoholu. Posiada szerokie zastosowanie w zakładach produkujących odżywki, zupy oraz produkty kandyzowane;, maniok jadalny roślina wykorzystywana do produkcji kleju, skrobi, piwa, spirytusu, octu. Skrobię pozyskana z manioku przeznacza się na produkcję w przemyśle tekstylnym, syropów fruktozowych oraz w przemyśle spożywczym np. do produkcji chleba;, pochrzyn (jam) wykorzystywany w przemyśle spożywczym do produkcji potraw, makaronów, ciast, farmaceutycznym, kosmetycznym oraz do produkcji biotworzyw;, taro wykorzystywany w przemyśle spożywczym do produkcji mąki oraz skrobi, liście wykorzystywane jako kapusta karaibska, w medycynie do produkcji maści

R1XNQc4T97YGB

Zdjęcie przedstawia okrągłe kluski na talerzu. Przypominają pyzy. Jedna z klusek jest rozcięta - widać w środku nadzienie koloru pomarańczowego. Talerz przyozdobiony jest gałązkami mięty.

Główne rośliny oleiste

Do najważniejszych roślin, z których otrzymuje się oleje, należą:

• w strefie klimatów tropikalnych i subtropikalnych: olejowiec gwinejski (palma olejowa), palma kokosowa, orzeszki ziemne i sezam indyjski;

• w strefie klimatu śródziemnomorskiego: oliwka europejska;

• w strefie klimatów umiarkowanych: gatunki naturalne (len, rzepak, słonecznik) i zaadaptowane, lecz wymagające wyższych temperatur w okresie wegetacji (soja i konopie).

Główni producenci roślin oleistych - galeria wykresów

Główne rośliny włóknodajne (włókniste)

Wśród roślin włóknodajnych wskazać można między innymi: len, konopie, bawełnę, jutę czy agawę.

Główni producenci roślin włóknodajnych - galeria wykresów

Główne używki

Wśród używek wskazać można między innymi: kawę, herbatę, kakao, tytoń i narkotyki. 

Główni producenci używek - galeria wykresów

gallery‑without‑header

• Zakładka 1
• Zakładka 2

Zakładka 110

R1JcN1ci7tSeo

Zdjęcie przedstawia brązowe ziarna kawy rozsypane na mapie Etiopii.

Zakładka 240

R19r8o0Nz1yhJ

Zdjęcie ukazuje owoc kakaowca. Zawiera kilkadziesiąt nasion - ziaren kakaowych, pokrytych białym śluzem. Owoc ma postać owalnej jagody, bruzdkowany, na zdjęciu jest żółty. Ma kształt przerośniętego ogórka.

Chów i hodowla zwierząt

Z produkcją zwierzęcą wiążą się następujące pojęcia: chów i hodowla. Chów to wszelka działalność człowieka związana z utrzymaniem zwierząt gospodarskich i zapewnieniem im właściwych warunków rozwoju w celu wykorzystania ich cech użytkowych. Natomiast zespół zabiegów mających na celu ulepszenie cech genetycznych danego gatunku (odmiany) i zwiększenia jego wartości użytkowych (w tym dobór osobników do kojarzenia, krzyżowanie i selekcjonowanie zwierząt o najbardziej wartościowych cechach) jest nazywany hodowlą. Jednym z mierników produkcji zwierzęcej jest pogłowie, określane jako liczba zwierząt gospodarskich na danym obszarze (w kraju, regionie, gospodarstwie itd.) i podawane w sztukach.

R16y1o9fIDFCQ

Zdjęcie przedstawia stojącego bokiem barana. Ma bardzo gęstą wełnę, krótkie nogi. Na pysku ma krótką białą sierść. Jest bezrogi. Stoi na pastwisku przy ogrodzeniu.

Chów zwierząt może mieć charakter intensywny lub ekstensywny. Pierwszy z nich odznacza się dużą mechanizacją i karmieniem zwierząt wysokowartościowymi paszami zawierającymi składniki przyspieszające przyrost masy oraz zwiększające odporność na choroby. Odbywa się on w specjalistycznych farmach i występuje głównie w wysoko rozwiniętych państwach Europy. Natomiast typ ekstensywny związany jest z wypasaniem zwierząt na naturalnych pastwiskach i występuje w krajach o niskim poziomie rozwoju gospodarczego, a także w krajach o dużej powierzchni użytków zielonych, m.in. w Australii, Nowej Zelandii, Brazylii, Republice Południowej Afryki czy Stanach Zjednoczonych.

Rozmieszczenie chowu zwierząt

Na rozmieszczenie gatunków chowu zwierząt mają wpływ zarówno czynniki przyrodnicze, jak i pozaprzyrodnicze. Warunki przyrodnicze wpływające na chów zwierząt:

• Klimat- różne gatunki wymagają różnych zakresów temperatury powietrza(np. renifery znoszą mrozy, a bydło zebu preferuje upały). Ważne są opady atmosferyczne ponieważ decydują o dostępności paszy i jakości pastwisk, oraz nasłonecznienie ponieważ niektóre zwierzęta, jak kawowiec, lepiej rozwijają się w zacienieniu.

• Ukształtowanie terenu - wysokość n.p.m. (niektóre gatunki lepiej czują się na wyżynach.

• Rodzaj terenu - wpływa na dostępność pastwisk i warunki bytowe.

• Dostępność paszy - np. trawy na stepach sprzyjają chowowi bydła i owiec.

• Inne jak zawartość tlenu, która jest istotna na dużych wysokościach, oraz obecność szkodników – np. mucha tse‑tse w Afryce uniemożliwia chów bydła.

  Strefa klimatyczna	Warunki przyrodnicze	Gatunki zwierząt	Uwagi
  Tundra	Bardzo niskie temperatury, mało pożywienia	Renifer	Odporny na mróz i niedobór paszy
  Umiarkowana	Dostateczne opady, umiarkowana temperatura	Bydło, trzoda chlewna, drób, owce, konie	Chów konsumpcyjny i przemysłowy; konie do rekreacji
  Stepy	Obfitość traw i roślin pastewnych	Bydło, owce	Najlepsze warunki do chowu roślinożerców
  Półsuche	Wysokie trawy, ograniczona wilgotność	Kozy, wielbłądy	Dobrze przystosowane do suszy
  Zwrotnikowa i równikowa	Wysoka wilgotność i temperatura, obecność szkodników	Bawoły, bydło zebu	W Afryce ograniczenia przez muchę tse‑tse

Inną grupą czynników rozmieszczenia pogłowia zwierząt są uwarunkowania społeczno‑kulturowe, a wśród nich religijne:

• katolicyzm zabrania spożywania mięsa w każdy piątek, jednakże ścisły post obowiązuje w Wielki Piątek i Środę Popielcową,

• prawosławie zaleca wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych, rybnych, mlecznych i jaj w każdą środę i piątek, a także w pierwszy i ostatni tydzień Wielkiego Postu,

• muzułmanie mają zakaz spożywania wieprzowiny,

• hindusi nie mogą jeść wieprzowiny i wołowiny,

• judaizm jest najbardziej restrykcyjny pod tym względem: nie można spożywać świń, wielbłądów, koni, gadów i drapieżnych ptaków, ponieważ są to zwierzęta nieczyste. Koszerne mięso uzyskuje się tylko ze zwierząt o rozszczepionych kopytach: z bydła, owiec i kóz, a właściwie tylko z ich przednich części (do 12. żebra). Ponadto na koszerność wpływa także sposób uboju, umycia i przyrządzenia mięsa. Po spełnieniu określonych warunków można spożywać również drób.

Produkcja mięsa uzależniona jest także od liczby ludności (wielkość rynku zbytu), a także poziomu rozwoju społeczno‑gospodarczego, który wpływa na budowę odpowiedniej infrastruktury.

R1bk6f6WB5kQ3

Zdjęcie przedstawia dwie świnie - maciorę i jej młode. Świnie mają różową skórę. Ciało dorosłej świni pokrywa jasna szczecina. Prosiaczek stoi i pije mleko matki. Świnie chodzą po gruncie pokrytym cienką warstwą śniegu.

Konsekwencje chowu zwierząt

W krajach słabo rozwiniętych gospodarczo hodowla zwierząt ma duży wpływ na środowisko. Wzrost pogłowia wymusza w wielu przypadkach wylesienia kolejnych obszarów (na przykład w Ameryce Łacińskiej). Wypas zwierząt na stworzonych w ten sposób pastwiskach skutkuje przyspieszeniem erozji gleby, pustynnieniem i zanikaniem wielu gatunków roślin. Inne problemy środowiskowe generuje chów przemysłowy w krajach wysoko rozwiniętych. Duża obsada zwierząt, zwłaszcza na terenach zurbanizowanych, generuje problemy z ich odchodami. Są one źródłem dużej ilości gazów cieplarnianych (przede wszystkim metanu) emitowanych do atmosfery, a także powodują zanieczyszczenie wód. Rozwój handlu produktami zwierzęcymi i paszami stwarza ryzyko przenoszenia groźnych chorób, atakujących również ludzi. Stosowanie antybiotyków podczas hodowli zwierząt prowadzi do powstawania odpornych szczepów bakterii, również takich, które zagrażają ludziom. Pozostaje także kwestia negatywnego wpływu stosowanych hormonów na zdrowie człowieka, który spożywa takie mięso.

R1BBjtrx6G0vD

Zdjęcie przedstawia czarno-białą krowę pasącą się na łące. W ubarwieniu dominuje kolor biały. Krowa stoi bokiem, widać jej wymiona. W uchu ma założony kolczyk - identyfikator.

Główne kierunki i uwarunkowania chowu zwierząt

Zwierzęta hodowlane odgrywają kluczową rolę w rolnictwie, dostarczając ludziom mięsa, mleka, jaj, wełny i innych surowców. W zależności od warunków przyrodniczych i potrzeb gospodarczych, wyróżnia się różne gatunki hodowlane, takie jak bydło, trzoda chlewna, drób, owce czy kozy.

Chów zwierząt - opisy do rozwinięcia

Ciekawostka

Chiny są największym producentem zarówno drobiu ogółem, jak i poszczególnych jego gatunków, np. kur, kaczek czy gęsi. Jedynie w przypadku pogłowia indyków kraj ten ustępuje miejsca Stanom Zjednoczonym.

RZiHsnWTAvgim

Zdjęcie przedstawia białe indyki pasące się na trawie. Głowę i szyję mają pokryte brodawkami.