Trochę teorii
Jak już wiesz rolnictwo zaspokaja podstawowe potrzeby człowieka. Początkowo niewielkie uprawy i hodowla zwierząt dostarczały ludziom żywność i podstawowe dobra, takie jak np. zboże i wełna. Z czasem rolnictwo stało się najważniejszym źródłem pożywienia.
Rodzaje gospodarstw rolnych
gospodarstwo rodzinne - rodzaj gospodarstwa o niedużej powierzchni, które jest rozdrobnione i kultywuje tradycję rodzinnego gospodarowania. Posiada wielokierunkową specjalizację. Gospodarstwa rodzinne często występują na terenie Europy.
farmy - jest to rodzaj gospodarstw rolnych cechujących się dużą powierzchnią upraw, posiadających wysoki poziom mechanizacji oraz specjalizacji. Układ pól i zabudowań przypomina szachownicę. Farmy najczęściej można spotkać na terenach USA, Australii i Kanady.
plantacja – występuje na obszarach o dużej powierzchni, lecz odznacza się wysokim poziomem mechanizacji i nawadniania (jeśli jest taka potrzeba). Jest charakterystyczne dla międzyzwrotnikowej Afryki, Azji Południowo‑Wschodniej oraz Ameryki Południowej i Środkowej. Nakłady pracy są tam znaczące jedynie w okresie zbiorów i prac pielęgnacyjnych. Większość plantacji cechuje uprawa monokulturowa, głównie: trzciny cukrowej, bawełny, bananów, cytrusów i używek (kawy, herbaty i kakao) i bardzo wysoka towarowość. Większość z nich nie należy do miejscowej ludności, lecz do zagranicznych spółek, ponieważ ich założenie wymaga dużego nakładu kapitału, który zwraca się dopiero po kilku latach.
latyfundia - są to gospodarstwa hodowlane cechujące się powierzchnią dochodzącą do kilkuset tysięcy hektarów. Latyfundia występują na obszarze Brazylii, Argentyny oraz Boliwii.
Główne typy rolnictwa
Wyróżniając typy rolnictwa, bierzemy pod uwagę trzy główne kryteria:
cechy społeczne i własnościowe rolnictwa (związane z własnością ziemi uprawnej),
cechy produkcyjne rolnictwa (związane z kierunkami i wielkością produkcji rolnej oraz poziomem towarowościtowarowości),
cechy organizacyjne i techniczne rolnictwa (związane m.in. z mechanizacją rolnictwa, intensywnością produkcji czy rozłogiem ziemi, który określa kształt gospodarstwa rolnego, długość jego granic, umiejscowienie zabudowy i użytków rolnych w jego obrębie).
Rolnictwo na świecie nie wygląda wszędzie tak samo – różni się sposobem uprawy, celem produkcji i poziomem zaawansowania technologicznego. Aby lepiej zrozumieć, jak rozwija się w różnych regionach, warto poznać jego główne typy: pierwotne, tradycyjne i rynkowe. Każdy z nich pokazuje, jak warunki przyrodnicze, dostęp do narzędzi i potrzeby ludzi wpływają na sposób gospodarowania ziemią.
Typy rolnictwa - opisy do rozwinięcia
Rolnictwo pierwotne jest charakterystyczne dla początków rozwoju rolnictwa, lecz występuje do dziś w Afryce Środkowej, na obrzeżach Sahary, w Azji Zachodniej, Środkowej i Południowej oraz w Ameryce Łacińskiej. Cechuje je nieukształtowane pojęcie gospodarstwa rolnego, ponieważ ziemia traktowana jest jako własność wspólna. Odznacza się bardzo małą efektywnością, produkcja natomiast przeznaczana jest wyłącznie na zaspokojenie potrzeb własnych, czasem na wymianę sąsiedzką lub na lokalnym rynku. Posiada cechy ekstensywne.
Typ ten można podzielić na trzy podtypy: kopieniactwo (wykorzystywanie w uprawie prymitywnych narzędzi, np. motyki i kija kopieniaczego), rolnictwo żarowo‑odłogowe (inaczej leśno‑odłogowe lub wędrowne, polegające na wypalaniu lasów w celu pozyskiwania gruntów pod uprawę; powstały popiół użyźnia glebę, lecz po pewnym czasie, gdy ziemia się wyjałowi, wypala się kolejną część lasu), odłogowo‑orne (oparte na wykorzystaniu prymitywnych narzędzi oraz siły zwierząt do prowadzenia radła, sochy i pługu po wypalonym fragmencie lasu) oraz nomadyzm (pasterstwo koczownicze polegające na wędrówkach ze stadami zwierząt w zależności od pór roku i np. rytmu opadów).
Rolnictwo tradycyjne wywodzi się z okresu feudalnego i podziałów ziemi przez dziedziczenie. Ma wyższy poziom niż rolnictwo prymitywne i obejmuje niewielkie gospodarstwa, które sprzedają tylko nadwyżki plonów. Wyróżnia się dwa typy: ekstensywne i intensywne. Rolnictwo ekstensywne, oparte na systemie ugorowym, dwupolówce lub trójpolówce, wykorzystuje proste narzędzia. Występuje w Azji Południowej i Południowo‑Wschodniej oraz w niektórych regionach Europy. Rolnictwo intensywne rozwinięte jest w strefie monsunowej Azji oraz na Bliskim Wschodzie. Oparte na systemie nawadniania, jest pracochłonne, lecz bardzo wydajne. Uprawy ryżu dają 2–3 zbiory rocznie, a pola tarasowe pozwalają wykorzystać wodę z wyższych partii terenu.
Rolnictwo rynkowe dąży do maksymalizacji zysków poprzez intensyfikację produkcji rolnej. Charakteryzuje się wysokim stopniem mechanizacji, chemizacji i nawadniania, a także stosowaniem płodozmianu. Może mieć charakter ekstensywny lub intensywny.
Rolnictwo ogrodnicze koncentruje się na intensywnej uprawie warzyw, owoców i zbóż (pszenicy, kukurydzy). Występuje głównie w Europie Południowej, południowych stanach USA i Australii.
Rolnictwo plantacyjne to duże, wyspecjalizowane gospodarstwa monokulturowe, produkujące m.in. herbatę, kawę, trzcinę cukrową i kauczuk na eksport. Dominują w strefie międzyzwrotnikowej.
Ekstensywne rolnictwo rynkowe obejmuje wielkie gospodarstwa o dużej mechanizacji, niskich kosztach i plonach, często nastawione na zboża lub hodowlę bydła i owiec. Spotykane w Ameryce, Rosji, Australii i RPA.
Intensywne rolnictwo rynkowe występuje w krajach wysoko rozwiniętych, zwłaszcza w Europie Zachodniej. Cechuje je automatyzacja, wysoka wydajność, chemizacja, nowe odmiany roślin i krzyżowanie zwierząt. Gospodarstwa specjalizują się w produkcji roślinnej, zwierzęcej lub mieszanej.
Rolnictwo uspołecznione (kolektywne) – charakteryzuje się wspólną własnością ziemi i środków produkcji. Wprowadzone w Związku Radzieckim po rewolucji październikowej (kołchozy), a potem w innych państwach socjalistycznych (w Polsce są to dawne PGR‑y), okazało się nieefektywne ekonomicznie. Do dzisiaj rolnictwo uspołecznione przetrwało na Kubie, w Korei Północnej i do pewnego stopnia w Chinach, Rosji, na Białorusi i na Ukrainie. Spółdzielnie rolnicze tworzące się na zasadach swobodnego zrzeszania się producentów istnieją też w Unii Europejskiej (grupy producenckie).
Jeśli uwzględnimy stopień powiązania gospodarstwa rolnego z rynkiem, czyli przeznaczenie produkcji, wtedy możemy wyróżnić rolnictwo naturalne lub samozaopatrzeniowe, w którym prawie cała produkcja rolna przeznaczana jest na potrzeby plemienia, rodu lub rodziny rolnika. Czasami niewielkie nadwyżki produkcji sprzedawane są lub wymieniane na lokalnym rynku. Rolnictwo towarowe to takie, w którym większość lub całość produkcji gospodarstwa rolnego przeznaczona jest na sprzedaż.
Jeżeli uwzględnimy nakłady pracy, możemy wyróżnić rolnictwo ekstensywne i intensywne. W obrębie rolnictwa intensywnego i ekstensywnego wyróżnia się rolnictwo kapitałochłonne (o dużych zasobach kapitału, a co za tym idzie – o wysokiej mechanizacji, chemizacji i specjalizacji produkcji rolnej) oraz pracochłonne (o dużych nakładach pracy).
Typy rolnictwa - podział ze względu na nakłady pracy
Rolnictwo intensywne
Rolnictwo intensywne charakteryzują duże nakłady pracy i kapitału na jednostkę powierzchni gospodarstwa. Dominuje ono w krajach o małej powierzchni oraz dużej liczbie ludności. Pozwala ono na uzyskanie wysokich plonów dzięki stosowaniu środków ochrony roślinstosowaniu środków ochrony roślin, intensywnemu nawożeniu i wysoko wyspecjalizowanej mechanizacjimechanizacji rolnictwa. Cechuje je duża towarowość.
Rolnictwo intensywne - opisy do rozwinięcia
Taki typ rolnictwa charakteryzuje się wysokimi współczynnikami plonów, co zawdzięcza wysokiemu umaszynowieniu gospodarstwa oraz znacznemu nawożeniu środkami ochrony roślin. W takich przypadkach dochodzi także do eksperymentów i krzyżówek odmian w celu uzyskania nowych gatunków roślin. Bardzo często produkcja jest wyspecjalizowana. Występuje w państwach o małej powierzchni gruntów rolnych i użytków zielonych, np. w Holandii, Belgii, Danii, Wielkiej Brytanii, Japonii, Izraelu, Stanach Zjednoczonych (Niz. Atlantycka, Niz. Wewnętrzne, Niz. Zatokowa, Dolina Kalifornijska).
Wysokie plony uzyskuje się dzięki dużym nakładom pracy własnej. Wykorzystuje więc czynnik ludzki, a nie zwierzęcy. Niewielka mechanizacja oraz tradycyjne formy upraw i hodowli przyczyniają się do pogłębienia niewysokiej kultury rolnej. Z powodu dużej liczby mieszkańców i znacznego zapotrzebowania żywnościowego jego towarowość jest niewielka i nie bierze ono udziału w wymianie międzynarodowej. Występuje w państwach o dużej liczbie ludności, np.: na Nizinie Chińskiej, Nizinie Indu, Nizinie La Platy, Nizinie Gangesu, Półwyspie Indochińskim i w Indonezji.
Cechuje je bardzo duża towarowość. Występuje w państwach strefy międzyzwrotnikowej nastawionych na tzw. uprawy monokulturowe.
Rolnictwo ekstensywne
Rolnictwo ekstensywne charakteryzuje się małymi nakładami pracy i kapitału na jednostkę powierzchni gospodarstwa, w wyniku czego plony są niskie. Posiada także małą wydajność hodowli zwierząt, a przyrost produkcji uzyskiwany jest zazwyczaj poprzez zwiększenie areału upraw lub stad hodowlanych. W tym typie rolnictwa nie stosuje się nawozów sztucznych.
Rolnictwo ekstensywne- opisy do rozwinięcia
W takim rolnictwie obserwujemy niskie plony, które uzyskiwane są dzięki dużym zasobom pracy ludzkiej. Gospodarki takie są mało zmechanizowane i wykazują niski poziom kultury rolnej. Panuje tutaj tradycjonalizm w zakresie uprawy roślin i hodowli zwierząt. Na rynek przeznacza się jedynie niewielkie nadwyżki produkcyjne, a niekiedy nawet nadwyżki głodowe pozyskane kosztem ryzyka niedożywienia ludności. Plony sprzedaje się ze względu na konieczność nabycia niezbędnych produktów przemysłowych. Występuje np. w Afryce Zachodniej (Rwanda, Kamerun, Senegal) i Oceanii.
Mechanizacja rolnictwa jest znacznie większa, a co za tym idzie - praca ludzka nie jest tak konieczna. Cechą charakterystyczną jest nakierowanie gospodarstw na jedną wybraną uprawę. Najprawdopodobniej wynika to z konieczności inwestowania w wysokiej jakości sprzęt i maszyny. Ten typ rolnictwa występuje na pampie w Argentynie, Wielkich Równinach w USA i Kanadzie, w Australii i Nowej Zelandii.
Określane często jako prymitywne, o bardzo małym zaangażowaniu środków i małej efektywności. Występuje głównie w klimacie tropikalnym pod postacią rolnictwa żarowo‑odłogowego (wypalanie lasu z przeznaczeniem na pola, następnie uprawa ziemi aż do wyczerpania gleby) i rolnictwa kopieniaczego (uprawa roli za pomocą kija kopieniaczego, motyki). Inną odmianą rolnictwa skrajnie ekstensywnego jest pasterstwo koczownicze. Występuje ono w Mongolii, Afryce (obrzeża Sahary), na Półwyspie Arabskim, w Iranie i w Afganistanie. Chów zwierząt prowadzony jest pod postacią ciągłej wędrówki ze stadami w poszukiwaniu pastwisk. W Somalii, Mauretanii i Libii ponad połowa mieszkańców prowadzi taki tryb życia.
Typy (systemy) chowu zwierząt
Chów zwierząt - opisy do rozwinięcia
Utożsamiany z przebywaniem zwierząt na naturalnych pastwiskach, np. stepach i sawannach, zwierzęta spożywają rosnącą trawę i inne rośliny, może mieć charakter stacjonarny (chów pastwiskowy) lub wędrowny (nomadyczny, pasterski). Charakterystyczny głównie dla krajów o mniej korzystnych warunkach klimatycznych (żeby utrzymać zwierzęta przez cały rok na wolnym powietrzu) i krajów wysoko rozwiniętych, o dużej gęstości zaludnienia - dla krajów europejskich (takich jak Belgia czy Holandia) i niektórych krajów Azji Wschodniej i Południowo‑Wschodniej (takich jak Chiny, Wietnam, Indonezja, Tajlandia i Malezja). Dużą produkcję zwierzęcą osiąga się dzięki większej liczbie pogłowia.
Utożsamiany z przebywaniem zwierząt na wyspecjalizowanych, zmechanizowanych farmach. W drugiej połowie XX w. przybrał on formę chowu przemysłowego, sprzecznego z poczuciem wrażliwości w stosunku do zwierząt i etyką. Większość czynności jest wykonywana elektronicznie, np. dostarczanie paszy, pojenie, odprowadzanie nieczystości i ubój. Zwierzęta spożywają specjalnie przygotowaną przez człowieka paszę, która powoduje szybki przyrost masy, oraz witaminy i dodatki do pasz, które powodują zwiększenie odporności na choroby. Może mieć charakter oborowy (zwierzęta pozostają w zamknięciu przez cały rok) lub pastwiskowo‑oborowy (przez część roku zwierzęta przebywają w zamknięciu, a przez drugą część - zwłaszcza latem - na pastwisku; jest to forma pośrednia między chowem intensywnym a ekstensywnym, czasem określana jest jako chów średnio intensywny). Charakterystyczny dla krajów słabo rozwiniętych gospodarczo (np. w strefie Sahelu) oraz krajów o dużej powierzchni użytków zielonych, np. dla Stanów Zjednoczonych, Brazylii, Argentyny, Wenezueli, Kolumbii, Urugwaju, Australii, Nowej Zelandii, RPA, krajów Azji Środkowej,
Regiony rolnicze świata
Na świecie wyróżnia się 12 dużych makroregionów rolniczych, które dalej dzielą się na regiony rolnicze świata (łącznie wyróżnia się 33 regiony rolnicze świata) na podstawie typów rolnictwa, warunków naturalnych oraz rodzaju upraw dominujących na danym obszarze.
Regiony rolnicze świata - opisy do rozwinięcia
Obejmuje swym obszarem Stany Zjednoczone i Kanadę; wyróżnia się bardzo wysokim stopniem towarowości. W centralnej części przeważa wielkoobszarowe rolnictwo ekstensywne, silnie wyspecjalizowane w uprawie zbóż i roślin przemysłowych (pszenica, soja, kukurydza, owies, sorgo, buraki cukrowe, tytoń, bawełna, len, ziemniaki), hodowla zwierząt (trzoda chlewna, drób oraz bydło). Na wschodzie i południu dominuje gospodarka intensywna. W sektorze rolniczym zatrudnione jest ok. 2,5% ludności. Głównym towarem eksportowym jest pszenica, kukurydza oraz soja.
Kraje wchodzące w skład Ameryki Środkowej oraz Południowej; panuje ekstensywne rolnictwo wielkoobszarowe zdominowane przez plantacje, latyfundia oraz gospodarstwa uspołecznione (kukurydzy, pszenicy, soi, trzciny cukrowej, manioku, batatów, bananów, palmy oleistej, kawa, kakao) oraz chów bydła. Występują tu też mniejsze, tradycyjne gospodarstwa indywidualne.
Obejmuje swym zasięgiem państwa kapitalistyczne zachodniej i północnej europy; dominuje wysokotowarowe i uprzemysłowione rolnictwo intensywne typu kapitałochłonnego z małym udziałem chłopskiego. Duża produkcja rolna roślinna (pszenica, ziemniaki, buraki cukrowe, żyto, owiec, kukurydza, jabłka, gruszki, winogrona, śliwki) jak i zwierzęca (drób, trzoda chlewna oraz bydło).
W skład tego makroregionu chodzi Portugalia, Hiszpania, Grecja oraz Włochy; rozwija się tu rolnictwo wysokotowarowe z przewagą kierunku roślinnego: sadownictwa (np. uprawa winnej latorośli, roślin cytrusowych, oliwek), upraw (pszenica, kukurydza, ryż, buraki cukrowe, soja, tytoń). Udział hodowli jest mniejszy (głównie bydło, owce i kozy, trzoda chlewna, drób).
Kraje wchodzące w skład omawianego regionu: Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Litwa, Łotwa, Estonia, Rumunia, Bułgaria oraz kraje byłej Jugosławii; cechuje je zróżnicowany stopień towarowości, duża różnorodność typów gospodarki rolnej - od tradycyjnych, rozdrobnionych gospodarstw indywidualnych, poprzez wielkoobszarowe rolnictwo uspołecznione, po towarowe rolnictwo intensywne. Głównym kierunkiem produkcji roślinnej jest: pszenica, żyto, kukurydza, owies, jęczmień, ziemniaki, buraki cukrowe, rzepak, warzywa, sadownicza (jabłka, grusze, wiśnie, śliwki, truskawki, porzeczki). Produkcja zwierzęca zajmuje się głównie drobiem, trzodą chlewną oraz bydłem.
Zajmuje obszar państw należących do byłego Związku Radzieckiego np. Rosję, Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan Tadżykistan, Turkmenistan; cechuje zróżnicowany stopień towarowości i powierzchni gospodarstw. W wyniku transformacji spada udział rolnictwa uspołecznionego na rzecz gospodarstw prywatnych i mieszają się kierunki produkcji. W części europejskiej przeważa produkcja roślinna (ziemniaki, słonecznik, soja, kapusta, pomidory), a w Azji rozwija się ekstensywna hodowla, zaś na sztucznie nawadnianych terenach pustynnych i półpustynnych występują plantacje bawełny. Hodowla zwierzęca skupia się na trzodzie chlewnej, bydle, kozach, owcach, koniach oraz pszczelarstwie.
Obejmuje Chiny, Mongolię i Koreę Północną, w części wschodniej przeważa intensywne rolnictwo typu pracochłonnego o niskim stopniu towarowości. Wielkoprzestrzenne rolnictwo uspołecznione o mieszanym kierunku produkcji przechodzi transformację; powszechna jest uprawa (ryżu, bawełny, pszenicy, jęczmienia, prosa, sorga, soi, trzciny cukrowej, herbaty, kawy, tytoniu, ziemniaków) i hodowla (trzody chlewnej, owiec, bydła oraz drobiu). W części zachodniej występuje ekstensywna, półkoczownicza i koczownicza hodowla zwierząt.
W Japonii i Korei Południowej przeważa rolnictwo intensywne wysokotowarowe, występuje rolnictwo chłopskie o dużym nakładzie pracy ludzkiej. Dominującą uprawą jest ryż, ziemniaki, bataty, buraki cukrowe, soja, herbata, cebula, kapusta, jabłonie oraz mandarynki. Produkcja zwierzęca obejmuje chów bydła,trzody chlewnej, kóz, owiec, koni oraz pszczelarstwa. Niewielki eksport z uwagi na znaczne zapotrzebowanie żywnościowe wywołane dużą populacją.
Kraje wchodzące w skład makroregionu to: Indie, Bangladesz, Filipiny, Indonezja oraz Półwysep Indochiński. Obszar ten wyróżnia się intensywnym rolnictwem typu gospodarki pracochłonnej, samozaopatrzeniowym, o niskim stopniu towarowości. W produkcji roślinnej dominuje uprawa ryżu, pszenicy, żyta, sorga, prosa, bawełny, orzeszków ziemnych, soi, rzepaku, soczewicy, fasoli, ziemniaków, trzciny cukrowej, pomidorów, kapusty, ananasów, bananów oraz tytoniu. Rozwija się też gospodarka plantacyjna (np. plantacje herbaty, kawy, drzewa kauczukowego). Produkcja zwierzęca to bydło, trzoda chlewna, bawoły, kozy oraz wielbłądy.
Obejmuje swym zasięgiem Saharę oraz Azję zachodnią do Pakistanu. Dominują małe, tradycyjne gospodarstwa chłopskie o niskiej produktywności, najczęściej samozaopatrzeniowe. Na bardziej żyznych terenach nawadnianych występuje intensywna uprawa roślin (np. pszenica, proso, sorgo, ziemniaki, bawełna, trzcina cukrowa, soja, pomidory oraz pomarańcze), a na suchych obszarach pasterstwo koczownicze (owce, kozy, bydło, osły, woły i wielbłądy).
Na południe od Sahary, w krajach Sahelu przeważa ekstensywne pasterstwo koczownicze. W obrębie lasów równikowych rozwija się tradycyjne, samozaopatrzeniowe rolnictwo żarowo‑odłogowe, natomiast w Republice Południowej Afryki powszechne jest intensywne rolnictwo towarowe. Produkcja roślinna obejmuje m. in.: proso, sorgo, kukurydza, maniok, taro, jam, kakao, kawa, tytoń, trzcina cukrowa, bawełna, agawa, kauczuk, banany, pomarańcze oraz mango. Hodowla zwierząt zajmuje się: bydłem, kozami, owcami i drobiem.
W skład tego regionu wchodzi Australia oraz Nowa Zelandia. Dominuje rolnictwo wysokotowarowe o dużym stopniu specjalizacji i umaszynowienia w uprawach zbóż (pszenicy, jęczmienia, kukurydzy i ryżu) lub hodowli (owiec, bydła, trzody chlewnej i koni), w dużych gospodarstwach dominuje ekstensywny typ gospodarki.