Trochę teorii
Funkcje i znaczenie lasu
Las jest jednym z odnawialnych zasobów przyrody. Jego skład gatunkowy i struktura zwartego drzewostanu są ściśle powiązane z pozostałymi komponentami środowiska (klimatem lokalnym, warunkami wodnymi, glebami itd.) kształtującymi warunki siedliskowe. Od cech siedliska zależy powstanie i przestrzenne zróżnicowanie formacji leśnych i typów lasów na Ziemi. Najważniejszymi są:
lasy iglaste w północnej części Europy, Azji i Ameryki Północnej - występują w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego, stanowią ponad 14% powierzchni leśnej Ziemi,
lasy liściaste zrzucające liście na zimę Europy, Azji i Ameryki Północnej - występują w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego,
lasy liściaste zrzucające liście w porze suchej, które występują w strefach klimatu podzwrotnikowego i zwrotnikowego, z porą suchą i deszczową,
lasy liściaste wiecznie zielone (wiecznie zielone lasy równikowe, lasy tropikalne), w przypadku których wegetacja trwa przez cały rok - występują w strefie klimatu równikowego i podrównikowego, wilgotnego i stanowią około 11% ogólnej powierzchni leśnej Ziemi.
Leśnictwo to dział gospodarki narodowej obejmujący zagospodarowanie, pielęgnowanie, ochronę, użytkowanie i odnawianie lasów w celu stałego pozyskiwania drewna i in. użytków leśnych w ramach gospodarki leśnej oraz wykorzystywania zdrowotnych i ochronnych wartości lasów. Nowoczesne leśnictwo uwzględnia podwójną rolę lasów w gospodarce narodowej: produkcyjną (źródło drewna i ubocznych użytków leśnych) oraz pozaprodukcyjną (ochronną i zdrowotną — zapobieganie erozji i powodziom, regulacja bilansu wodnego gleb i rzek, łagodzenie klimatu, wpływ na czystość powietrza, walory rekreacyjne itp.).
Lasy pełnią różnorodne funkcje, które można podzielić na: przyrodnicze (ekologiczne), gospodarcze (produkcyjne), ochronne (przeciwerozyjne) i społeczne.
Wybrane funkcje lasów - opisy do rozwinięcia
Funkcje przyrodnicze są wynikiem naturalnych procesów zachodzących w środowisku leśnym. Najważniejsze z nich to: produkcja biomasy, wiązanie węgla atmosferycznego i tlenków azotu, produkcja i uwalnianie tlenu, pary wodnej, fitoncydów i innych substancji. Ich wpływ obejmuje nie tylko obszar lasu, ale także jego otoczenie. Do najważniejszych funkcji przyrodniczych lasów Polski należy:
kształtowanie klimatu lokalnego poprzez wzrost transpiracji i wilgotności powietrza, zwiększenie opadów, zmniejszanie amplitudy temperatury powietrza i prędkości wiatru, co powoduje łagodzenie kontrastów klimatycznych i ograniczenie zagrożeń dla elementów infrastruktury (zabudowania, maszty i linie energetyczne),
Las iglasty (bór) | Las liściasty (grąd) |
|---|---|
Dopływ promieniowania słonecznego duży (40‑60%); wilgotność mała, wykazuje znaczne zmiany dobowe; przewietrzanie dobre, przeważa pionowy ruch powietrza, dzięki czemu wymiana powietrza między warstwą koron a dnem lasu jest znaczna; produkcja tlenu zróżnicowana - 5‑12 t/ha/rok, wzrasta w sezonie wegetacyjnym. | Dopływ promieniowania słonecznego zależy od zwarcia koron i wykazuje dość znaczne zróżnicowanie (30‑70%); wilgotność zmienna (40‑80%); przewietrzanie małe przy dużym zwarciu warstwy krzewów; produkcja tlenu zróżnicowana - 15‑35 t/ha/rok, wzrasta w sezonie wegetacyjnym. |
Las liściasty (łęg) | Las liściasty (ols) |
Dopływ promieniowania słonecznego ograniczony do 30%, wzrasta wiosną do 50%; wilgotność zmienna (70‑100%); przewietrzanie słabe, zależne od wielkości kompleksu leśnego; częste mgły; wysoka i średnia produkcja tlenu (do 50 t/ha/rok) i jego okresowy niedosyt przy podłożu. | Dopływ promieniowania słonecznego bardzo ograniczony 1‑10%; stała, wysoka wilgotność, bliska 100%; przewietrzanie słabe, zależne od wielkości kompleksu leśnego; wymiana powietrza powolna; bardzo duża produkcja tlenu i jego stały niedosyt przy podłożu.
|
filtrowanie powietrza następuje wskutek zatrzymywania zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, w tym pochłaniania dwutlenku węgla, co w połączeniu z produkcją tlenu prowadzi do znaczącego oczyszczania i regeneracji powietrza; zdolność ta jest wykorzystywana jest do tworzenia leśnych pasów sanitarnych w otoczeniu zakładów przemysłowych i miast,
regulacja obiegu wody w przyrodzie poprzez zwiększenie transpiracji, retencji gruntowej i biologicznej (zatrzymania wody opadowej na powierzchni liści, konarów, pni drzew) oraz spowolnienie topnienia śniegów, powierzchniowego spływu wód roztopowych i opadowych, co przeciwdziała powodziom, lawinom i osuwiskom oraz chroni brzegi rzek i jezior przed rozmywaniem i osuwaniem,
zatrzymywanie zanieczyszczeń dopływających z terenów przylegających do zbiorników wodnych i cieków; dzięki temu wody jezior i cieków usytuowanych w zlewniach leśnych mają bardzo dobrą jakość i nie wykazują zaawansowanej eutrofizacji,
ochrona gleb przed erozją i stepowieniem dzięki stabilizacji przypowierzchniowej warstwy gruntu i zwiększeniu retencji gruntowej; ma to szczególne znaczenie w rejonach górskich, gdzie płytkie gleby narażone są na erozję eoliczną i wodną; wiążąc cząstki gleby, korzenie drzew nie dopuszczają bowiem do zmywania wierzchnich warstw gruntu oraz zapobiegają powstawaniu osuwisk i lawin kamiennych,
kształtowanie różnorodności biologicznej poprzez tworzenie przestrzeni życiowej dla roślin i zwierząt; lasy, zwłaszcza naturalne, będące pozostałością dawnych puszcz, są w Polsce ekosystemami o najwyższej bioróżnorodności - w lasach występuje około 65% wszystkich gatunków kraju, w tym gatunki rzadkie i zagrożone.
tworzenie korzystnych warunków dla regeneracji sił fizycznych i psychicznych, szczególnie dla mieszkańców dużych aglomeracji miejskich, dzięki pozytywnym cechom bioklimatu, tłumieniu hałasu i możliwości bezpośredniego kontaktu z przyrodą; wykorzystaniu tej funkcji lasów sprzyja tworzenie infrastruktury turystycznej i rekreacyjnej - szlaków pieszych, rowerowych i konnych, miejsc biwakowania, parkingów leśnych, wiat, ścieżek zdrowia, platform widokowych i in.,
wywieranie pozytywnego wpływu na organizm człowieka, przede wszystkim na obszarach uzdrowiskowych poprzez kształtowanie bioklimatu oraz wydzielanie fitoncydów, olejków eterycznych i innych substancji aktywnych; szczególnymi właściwościami zdrowotnymi charakteryzują się grądy, dąbrowy świetliste, bory mieszane, bory sosnowe i suche oraz łęgi topolowo‑wierzbowe; funkcję tę wykorzystuje się w lecznictwie i przy lokalizacji sanatoriów czy uzdrowisk,
Typ lasu | Oddziaływania zdrowotne | Wykorzystanie |
|---|---|---|
Las iglasty (bory sosnowe) | oddziaływanie lecznicze na choroby układu oddechowego; uspokajający wpływ na organizm, obniżanie ciśnienia krwi | miejsca lokalizacji sanatoriów i szpitali |
Las mieszany | uniwersalny, korzystny wpływ na organizm, bez względu na wiek i stan zdrowia | wszystkie formy wypoczynku – miejsce lokalizacji sanatoriów, domów wypoczynkowych, różnych form turystyki aktywnej |
Lasy liściaste (grądy) | pobudzający, korzystny wpływ na organizm; wzmożenie odporności, poprawa krążenia, podwyższanie ciśnienia krwi | tereny spacerowe, intensywnej rekreacji ruchowej, turystyki przyrodniczej; miejsca lokalizacji pól biwakowych, terenów sportowych; ograniczenia w lokalizacji sanatoriów i szpitali |
Lasy liściaste (łęgi) | korzystne właściwości bioterapeutyczne, stymulowanie naturalnej odporności organizmu | miejsce wypoczynku biernego i czynnego; ograniczenia w zabudowie rekreacyjnej i turystycznej |
kształtowanie lokalnego rynku zatrudnienia poprzez tworzenie miejsc pracy w gospodarce leśnej, turystyce, przetwórstwie surowca drzewnego i w innych sektorach gospodarki powiązanych bezpośrednio i pośrednio z leśnictwem;
rozwój badań naukowych i edukacja ekologiczna adresowana do różnych grup społecznych; celem jest upowszechnienie w społeczeństwie wiedzy o środowisku leśnym i zrównoważonej gospodarce leśnej oraz podnoszenie świadomości w zakresie racjonalnego i odpowiedzialnego korzystania ze wszystkich funkcji lasu, ochrony przyrody, środowiska i krajobrazu.
Funkcje produkcyjne (gospodarcze) lasu polegają na dostarczaniu odnawialnych surowców pochodzenia biologicznego, roślinnego i zwierzęcego, wykorzystywanych do zaspokojenia potrzeb człowieka. Są to tzw. użytki leśne pozyskiwane ze stanu naturalnego, wytwarzane w plantacjach i uprawach. Przyjmuje się, że przy prawidłowo prowadzonej gospodarce leśnej są one praktycznie niewyczerpywalne.
Podstawowym użytkiem (surowcem) jest wszechstronnie wykorzystywane drewno, którego pozyskiwanie jest podstawowym celem produkcji leśnej. Surowiec drzewny jest pozyskiwany poprzez wycinkę drzew rosnących w lesie lub na plantacjach. Jego źródłem są: pnie, gałęzie, karpy oraz odpady drzewne, które po przetworzeniu są powtórnie wykorzystywane np. jako paliwo.
Zastosowanie znajduje także drewno pozyskane z wydobytych z ziemi karp, czyli tzw. karpina. Oczyszczone z zanieczyszczeń mineralnych i pocięte na mniejsze fragmenty jest wykorzystywane głównie na opał.
Karpina sosnowa, która pozostawała w ziemi kilka lat, jest tzw. karpiną przemysłową. Wykorzystuje się ją do ekstrakcji żywicy.
Roczne pozyskanie drewna na świecie wynosi około 3 700 000 tys. m³. Struktura pozyskania według kontynentów jest następująca: Azja – około 30%, Afryka – około 20%, Europa – około 19%, Ameryka Północna – około 15%, Ameryka Środkowa i Południowa – około 13%, Australia i Oceania – około 2%. Najwięcej drewna pochodzi ze Stanów Zjednoczonych, Indii oraz Chin, które znajdują się w czołówce światowych producentów. W Polsce roczne pozyskiwanie drewna wynosi około 41‑45 tys. tys. m³, co stanowi około 1,1‑1,2% światowego udziału (dane FAO).
Około 50% światowych zasobów drewna przetwarzanych jest na opał. Ma to miejsce głównie w krajach rozwijających się, w znacznie mniejszym stopniu w krajach rozwiniętych.
Z lasu pozyskuje się także tzw. użytki uboczne, zwane niekiedy niedrzewnymi. W tej grupie mieszczą się użytki pochodzenia roślinnego (owoce leśne, grzyby jadalne, zioła, żywice, kora itp.), zwierzęcego (produkty łowiectwa i pszczelarstwa) oraz kopaliny (np. torf, piasek, żwir i inne). Niektóre z nich mają specyficzne właściwości, pozwalające wykorzystać je w wielu różnych dziedzinach, np. w lecznictwie, farmaceutyce i kosmetyce (zioła, owoce leśne, torf), gastronomii (dziczyzna, grzyby), przemyśle chemicznym (żywice, z których produkuje się terpentyny, kalafonię i inne). Wszystkie, wymienione powyżej użytki leśne, mają określoną wartość rynkową, mogą być więc źródłem dochodów z ich sprzedaży, a tym samym powodują zasilenie podatkiem dochodów budżetu państwa i budżetów samorządów lokalnych.
Lesistość
Ogólna powierzchnia lasów na świecie wynosi około 4,06 miliarda hektarów (2024 r.). Lasy zajmują około 31% powierzchni lądów. Tylko około 31‑36% światowej powierzchni leśnej to lasy pierwotne, które powstały i rozwijają się bez ingerencji człowieka oraz gospodarowania. Pozostałą część stanowią lasy gospodarcze oraz plantacje leśne. Polska dysponuje powierzchnią lasów wynoszącą ponad 9,2 miliona hektarów, co stanowi około 0,23% powierzchni lasów na świecie. W ostatnich latach globalne tempo utraty lasów uległo zmniejszeniu dzięki ograniczeniu wycinek w niektórych regionach oraz powiększaniu obszaru leśnego w innych. Mimo to, wylesianie nadal pozostaje istotnym problemem ekologicznym.
Największą lesistością na świecie odznaczają się: Surinam (98,26%), Mikronezja (91,86%), Gabon (90,04%), Seszele (88,41), Palau (87,61%), Samoa Amerykańskie (87,50%), Karaiby (85,03)%), Gujana (83,90%), Laos (82,11%) i Wyspy Salomona (77,86%). W krajach takich jak: Gibraltar, Nauru, Katar, San Marino i Grenlandia wskaźnik lesistości wynosi 0%. Wśród krajów świata są też takie, których lesistość jest znikoma i nie przekracza nawet 1%. Zalicza się do nich: Oman (0,01%), Wyspy Owcze (0,06%), Libia (0,12%), Mauretania (0,21%), Dżibuti (0,24%), Kuwejt (0,35%), Arabia Saudyjska (0,45%), Islandia (0,50%), Bahrajn (0,78%), Alergia (0,82%) i Niger (0,89%).
Gospodarka leśna
Gospodarka leśna to dział gospodarki narodowej obejmujący użytkowanie lasu (głównie produkcję drewna) oraz działania związane z utrzymaniem trwałości drzewostanów w warunkach ich eksploatacji: hodowlę, ochronę, utrzymanie i powiększanie zasobów leśnych, a także gospodarowanie zwierzyną leśną. Dodatkowymi elementami gospodarki leśnej są: pozyskiwanie płodów runa leśnego, roślin leczniczych oraz realizacja pozaprodukcyjnych funkcji lasu, związanych z ochroną powietrza, wód i gleby.
Gospodarkę leśną w krajach wysoko rozwiniętych prowadzi się według zasad: powszechnej ochrony lasów, trwałości utrzymania lasów, ciągłości i zrównoważonego wykorzystania wszystkich funkcji lasów oraz powiększania zasobów leśnych.
Zrównoważona gospodarka leśna polega na:
pozyskiwaniu drewna w sposób planowy (poziom eksploatacji lasu jest zgodny z możliwościami jego odnowy),
pozyskiwaniu drewna głównie w celach przemysłowych,
zachowywaniu bioróżnorodności lasów,
ochronie lasów przed zanieczyszczeniami (np. dzikimi wysypiskami śmieci),
ochronie walorów kulturowych i rekreacyjno‑wypoczynkowych lasu.
W krajach o niskim poziomie rozwoju gospodarka leśna ma często charakter rabunkowy. Polega ona na:
prowadzeniu nadmiernego wyrębu drzew,
przeznaczaniu drewna głównie na opał,
prowadzeniu wycinki lasu pod plantacje, np. bananów, kawowców lub na potrzeby gospodarstw hodowlanych,
pozyskiwaniu szlachetnych gatunków drzew (np. hebanowce, mahoniowce) przy użyciu ciężkiego sprzętu,
nielegalnej wycinki drzew.
Drewno od wieków wykorzystywane było do celów gospodarczych, np. wyrobu narzędzi, budowy domów oraz do ogrzewania mieszkań. Dziś w mniejszym stopniu stanowi surowiec energetyczny oraz materiał budowlany. W znacznie większym wykorzystuje się je w przemyśle celulozowo‑papierniczym do produkcji papieru, tarcicy czy płyt oraz w przemyśle meblarskim i chemicznym. Drewno lasów strefy umiarkowanej ma zastosowanie jako źródło celulozy, drewna budowlanego i drewna do przemysłu meblarskiego. Drewno z lasów tropikalnych znajduje zastosowanie w meblarstwie, szkutnictwie, budownictwie wodnym i mostowym oraz w wielu innych dziedzinach. Natomiast w krajach rozwijających się, zwłaszcza afrykańskich i azjatyckich, większość pozyskiwanego drewna nadal przeznaczana jest na opał.
Drewno zarówno w stanie surowym, jak i przetworzone, stanowi ważny przedmiot handlu międzynarodowego. W 2024 roku ok. 66% całkowitej ilości drewna dostarczanej na rynki światowe pochodziło ze strefy umiarkowanej. Głównymi eksporterami drewna użytkowego pozostają Nowa Zelandia (około 23 mln m³) oraz Rosja (około 16 mln m³). Polska zanotowała wzrost eksportu drewna o 23%, co świadczy o rosnącym znaczeniu jej na rynku europejskim.
Przyczyny zmniejszania powierzchni leśnej
Bezpośrednimi przyczynami zmniejszania się powierzchni leśnej są przede wszystkim działania związane z gospodarką leśną, w części polegające na rabunkowej eksploatacji drzewostanów, służące pozyskiwaniu gruntów do uprawy i hodowli. Rozległe powierzchnie po wykarczowanych lasach przeznaczane są pod ekstensywne rolnictwo, pastwiska umożliwiające hodowlę zwierząt, plantacje soi, bananowców, trzciny cukrowej, kawy, palm olejowych (olejowca gwinejskiego) i in. Ten proces jest intensyfikowany przez rosnące zapotrzebowanie na surowiec drzewny dla różnych gałęzi przemysłu i budownictwa, pozyskiwanie drewna na opał i inne cele użytkowe społeczności zamieszkujących lasy. Dodatkowymi czynnikami, które prowadzą do zmniejszania powierzchni leśnej na świecie są: rozwój przemysłu, eksploatacja surowców mineralnych, budowa dróg, procesy urbanizacji i suburbanizacji oraz naturalne i antropogeniczne pożary, których częstotliwość, zasięg i intensywność zauważalnie wzrastają wraz z globalnymi zmianami klimatu.
Istotny, choć pośredni wpływ na degradację lasów, mają również uwarunkowania polityczne i ekonomiczne, zwłaszcza w krajach rozwijających. Powodują one, że wycinanie lasów wydaje się bardziej opłacalne, niż ich ochrona, ponieważ przynosi relatywnie szybki, mierzalny zysk. Natomiast wiele pozagospodarczych (przyrodniczych) funkcji lasu nie ma wymiernej wartości ekonomicznej, która byłaby możliwa do zaakceptowania przez właścicieli lasów lub społeczności, dla których eksploatacja jest podstawą bytu. Wyrazistym tego przykładem może być polityka gospodarcza prezydenta Brazylii Jaira Bolsonaro, zakładająca np. ograniczenie polityki ochrony środowiska, otwarcie terenów chronionych dla przemysłu wydobywczego i dalszą zintensyfikowaną eksploatację lasów tropikalnych.
Skutki zmniejszania powierzchni leśnej
Skutki zmniejszania powierzchni leśnej są bardzo poważne. Wylesianie nie tylko niszczy drzewa i gatunki roślin oraz zwierząt, ale też zaburza klimat i obieg wody, prowadzi do degradacji gleby oraz utraty bioróżnorodności. Lokalne społeczności, zwłaszcza najuboższe, tracą dostęp do drewna, roślin leczniczych i źródeł dochodów. W skali globalnej deforestacja wpływa na zmiany klimatyczne, susze i powodzie, a także przyspiesza erozję gleby.
Przykładem są katastrofalne skutki na Madagaskarze czy w Amazonii, gdzie utrata lasów powoduje pustynnienie i zagrożenie dla ekosystemów. Wylesianie zmniejsza także wilgotność powietrza i retencję wody, wpływając na susze nawet daleko od miejsc wycinki.
Dzięki fotosyntezie lasy odgrywają ważną rolę w akumulowaniu węgla atmosferycznego w tkankach roślin. Wycinanie i wypalanie lasów powoduje emisję dwutlenku węgla, który wraz z innymi gazami cieplarnianymi (podtlenek azotu, metan, tlenki azotu) przyczynia się do efektu cieplarnianego i globalnego ocieplenia. Szacuje się, że wypalanie lasów tropikalnych odpowiada za około 10‑15% globalnej emisji gazów cieplarnianych. W efekcie rocznie do atmosfery trafia około 1,5 miliarda ton węgla zmagazynowanego w roślinach.
Lasy odgrywają kluczową rolę w podtrzymaniu bioróżnorodności, zapewniając siedliska dla dzikich zwierząt i roślin. Nieracjonalna gospodarka leśna prowadzi do fragmentacji siedlisk i zmniejszenia liczebności populacji, zwłaszcza w lasach tropikalnych, gdzie z powodu wylesiania co roku wygasa nawet 50 000 gatunków.
Na Ziemi wyznaczono tzw. hotspoty różnorodności biologicznej – rejony o wyjątkowo bogatej i unikalnej faunie i florze, które jednocześnie są poważnie zagrożone przez utratę siedlisk. Zajmują one zaledwie około 2% powierzchni planety, ale zamieszkuje tam aż około 50% roślin naczyniowych i 42% kręgowców lądowych. Niestety wiele z tych obszarów pokrywa się z regionami intensywnego wylesiania, co grozi dalszą degradacją i utratą cennych ekosystemów.
Na podstawie Conservation International - Own work, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=34669870.
Czy poprzez racjonalne gospodarowanie zasobami leśnymi można powstrzymać postępującą degradację lasów? Wydaje się, że przede wszystkim należy zmienić podejście do problemu niszczenia lasów, ma on bowiem wymiar nie tylko lokalny, ale także globalny. Planując działania z zakresu gospodarki leśnej, trzeba uwzględniać także inne, pozagospodarcze funkcje lasu – regulację obiegu wody, klimatu lokalnego, regenerację powietrza, akumulację węgla, ochronę różnorodności biologicznej, zapobieganie erozji i inne. Obecnie tylko 11% lasów na świecie jest chronionych prawnie. Resztki lasów pierwotnych muszą być więc bezwzględnie chronione, w pozostałych powinna być realizowana gospodarka zrównoważona, w przypadku której poziom eksploatacji drzewostanu nie mógłby przekroczyć jego zdolności do regeneracji. Trzeba także prowadzić globalny, satelitarny monitoring powierzchni leśnej i powszechnie udostępniać aktualne dane na temat intensywności wylesiania i jego skutków.
Występujące dziś zagrożenia środowiska spowodowane systematycznym zmniejszaniem się powierzchni leśnej sprawiają, że racjonalna, zrównoważona gospodarka leśna staje się koniecznością, zarówno w skali globalnej, jak i lokalnej.