Dlaczego przemysł się koncentruje?

O występowaniu zjawiska koncentracji przemysłu możemy przekonać się, analizując mapy gospodarcze poszczególnych państw. Na większości z nich zauważymy kilka lub kilkanaście miejsc, które wyróżniają się skupiskiem zakładów przemysłowych. Skoro tendencja ta występuje w większości państw, muszą występować podobne przyczyny tego procesu. Trend ów obserwowany był już w XIX wieku. Również współcześnie rozwój uprzemysłowienia regionu może zainicjować jedna lub kilka firm, za którymi podążają kolejne. Władze samorządowe i państwowe zdają sobie sprawę, że najtrudniej przekonać pierwszego inwestora. Kiedy to się uda, kolejni podążają jego śladem. Co sprawia, że firmy wolą funkcjonować w skupisku niż w rozproszeniu? Przyczyn może być kilka i zależą one od rodzaju przemysłu i specyfiki jego produkcji.

Możemy wyróżnić główne prawidłowości wyjaśniające koncentrację przemysłu:

• skupianie się firm w pobliżu bazy surowcowej i materiałowej,

• skupianie się firm w wielkich miastach (aglomeracjach),

• skupianie się w pobliżu sieci i węzłów komunikacyjnych.

Bliskość bazy surowcowej i materiałowej a koncentracja zakładów

Jedną z przyczyn koncentracji zakładów może być ich pokrewieństwo produkcyjne oraz korzystanie z tych samych surowców albo wzajemne dostarczanie sobie potrzebnych materiałów. Takie formy koncentracji przemysłu charakteryzują głównie przemysł tradycyjny. W ten sposób powstawały okręgi przemysłowe podczas I i II rewolucji przemysłowej.

Rozwój industrializacji rozpoczynał się z chwilą odkrycia złóż surowców mineralnych, np. węgla kamiennego i rud metali. Pierwszym rodzajem powstających przedsiębiorstw były kopalnie, których celem było eksploatowanie złóż, niskim kosztem i na masową skalę. Dostępność w miarę taniego surowca energetycznego sprzyjała powstawaniu elektrowni, a te z kolei „przyciągały” sektor metalurgiczny, który należy do energochłonnych gałęzi przemysłu. Produkowana w hutach stal oraz inne stopy wykorzystywane były w produkcji maszyn i urządzeń, między innymi dla górnictwa i hutnictwa. W ten sposób każdy z tych zakładów czerpał korzyści z sąsiedztwa innych branż. Tak też rozwijał się między innymi przemysł na Górnym Śląsku.

Rh3RApM4BjJMo

Ilustracja przedstawia cztery rysunki kół zębatych. W każdym z nich jest inny napis: górnictwo, energetyka, przemysł maszynowy, przemysł metalurgiczny. Strzałkami zaznaczono, że górnictwo ma udział w energetyce, przemyśle metalurgicznym i maszynowym.

Opisana zależność nie dotyczy wyłącznie surowców mineralnych. Możemy obserwować ją również w przypadku surowców pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. W pobliżu dużych kompleksów leśnych dostarczających drewna powstają np. tartaki. Ich produkty z kolei mogą być materiałem wykorzystywanym w przemyśle meblarskim.

Lokalizacja w pobliżu surowca ma znaczenie również w przypadku surowców nietrwałych, łatwo ulegających uszkodzeniu lub tracących podczas długiego transportu swoje właściwości. Regionalizacja upraw, np. owoców czy warzyw, sprzyja koncentracji zakładów przemysłu spożywczego. Ponieważ zakłady te cechuje pokrewieństwo branżowe, mówimy o koncentracji przemysłu o strukturze monofunkcyjnej (dominacja jednej gałęzi). Przykładem koncentracji przetwórstwa owocowo‑warzywnego są regiony położone na południe od Warszawy, w okolicach Grójca – Góry Kalwarii – Tarczyna – Warki.

Istnienie więzi między firmami w zakresie zaopatrzenia i zbytu uwidacznia się również w przypadku nowocześniejszych gałęzi przemysłu. W celu optymalizacji kosztów wiele firm ogranicza swoją produkcję do wąskiego asortymentu. Zakłady produkujące specjalistyczne podzespoły i części skupiają się w pobliżu swoich kontrahentów. Przykładem ilustrującym to zjawisko są montownie samochodów, które nawiązują współpracę z dostawcami ogumienia, szyb samochodowych, części elektrycznych i elektronicznych, karoserii czy producentami silników. Teoretycznie możemy sprowadzić surowce lub półprodukty z każdego miejsca na świecie. W praktyce przeważają jednak względy ekonomiczne, a zwłaszcza koszty transportu.

RRnbnSFNgVEiR

Zdjęcie przedstawia zakład pracy z licznymi wysokimi kominami. Z komina po prawej stronie zdjęcia unosi się gęsty dym.

Wielkie miasta a koncentracja zakładów

Wraz z rozwojem wielkich aglomeracji miejskich w XX wieku, równocześnie zaczęły powstawać wielkie skupiska firm w miastach. Istnieje tutaj współzależność – miasto przyciąga inwestorów i dzięki nim rozwija się gospodarczo, a firmy korzystają z rozwoju przestrzennego, ekonomicznego i demograficznego miast. Zespół zalet wynikających z takiej lokalizacji dla firm określamy jako korzyści aglomeracji. Miasta umożliwiają nawiązanie relacji między poszczególnymi podmiotami gospodarczymi, ale również działającymi na ich rzecz firmami usługowymi. Miasta, poprzez firmy usługowe, zapewniają obsługę finansową, ubezpieczeniową czy konsultingową firm. Popularne staje się również korzystanie z outsourcingu, czyli zlecanie pewnych usług, np. księgowych czy prawnych, firmom zewnętrznym, których w aglomeracjach jest więcej niż poza nimi.

Nie mniej ważne niż relacje biznesowe jest tworzenie relacji między przedsiębiorstwami a ośrodkami naukowo‑badawczymi. Dotyczy to w szczególności przemysłów nowoczesnych technologicznie. Firmy skupione w aglomeracjach miejskich mają lepszy dostęp do wykwalifikowanych kadr, wśród których mogą rekrutować pracowników. Uzyskują również możliwość korzystania z infrastruktury uczelni, np. pracowni i laboratoriów.

Duże miasta pełnią również ważną funkcję administracyjną, to w nich znajdują się ważne urzędy wydające decyzje, pozwolenia czy koncesje. Bliskość tych urzędów ułatwia sprawne funkcjonowanie firm. Z tych względów szczególnym zainteresowaniem przedsiębiorców cechują się stolice państw. To one skupiają zwykle znaczny potencjał ekonomiczny kraju.

Mówiąc o korzyściach aglomeracji, należy wspomnieć również o korzyściach ekonomicznych, związanych z obniżeniem kosztów utrzymania wspólnej infrastruktury technicznej: sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, energetycznej.

RPMPTAQVXFAKP

Zdjęcie przedstawia nowoczesne, przeszklone biurowce w kształcie walca. Na jednym z nich jest napis: Oracle. Na pierwszym planie znajduje się jezioro z tryskającą fontanną.

Bliskość węzłów i sieci komunikacyjnej a koncentracja zakładów

Specyficzną formą koncentracji jest skupianie się przedsiębiorstw w pobliżu infrastruktury komunikacyjnej. Dogodne położenie komunikacyjne może być alternatywą wobec korzyści wynikających z sąsiedztwa kooperantów, daje możliwość poszukiwania współpracujących firm nawet poza granicami kraju. Przemysł tradycyjny, oparty na dużej ilości surowców, skupia się głównie w pobliżu linii kolejowych oraz portów morskich. Współcześnie największe znaczenie mają natomiast: sieć transportu drogowego (autostrady oraz drogi ekspresowe), linie szybkich kolei oraz transport lotniczy. Z czynnikiem tym związane są przede wszystkim firmy nowoczesnych technologii. Bliskość wymienionych elementów infrastruktury komunikacyjnej umożliwia dostawę towarów oraz zwiększa mobilność pracowników. Przykładem koncentracji przemysłu wzdłuż dróg są centra nowoczesnego przemysłu, np. Droga 128 (obwodnica Bostonu) w Stanach Zjednoczonych, wzdłuż której powstało kilkadziesiąt parków przemysłowych. W Europie podobną lokalizacją charakteryzują się firmy przemysłu zaawansowanych technologii położone wzdłuż autostrady Londyn - Bristol - Cardiff (Walia).

R12PhEAD1vYtB

Zdjęcie ukazuje autostradę. Po lewej stronie zdjęcia, wzdłuż drogi, stoją biurowce oraz wiatrak.

Koncentracja zakładów a polityka państwa

Proces skupiania się zakładów przemysłowych może mieć charakter swobodny lub też być inicjowany. Taka rolę odgrywają np. tworzone specjalne strefy ekonomiczne (SSE). Są to wydzielone administracyjnie obszary, gdzie prowadzenie działalności gospodarczej odbywa się na szczególnych, preferencyjnych warunkach. Inwestorzy lokujący swoje firmy w tych strefach mogą liczyć na pomoc finansową, przede wszystkim zwolnienie z podatku dochodowego, ułatwienia formalno‑prawne.

Powodem stosowania takich „zachęt” dla inwestorów mogą być względy społeczne, np. wysokie bezrobocie w regionie. „Przyciąganie” przemysłu do danego miejsca sprzyja również zatrzymaniu odpływu (emigracji) młodych ludzi do większych miast.  Obecnie w Polsce działa 14 specjalnych stref ekonomicznych. Podobne strefy działają również w innych państwach.

RPHzuYhQFq3d5

Zdjęcie przedstawia niski budynek zakładu. Budynek jest stosunkowo długi.

Koncentracja zakładów przemysłowych wiąże się na ogół z szeregiem korzyści dla przedsiębiorstw. Należy jednak wspomnieć, że zbyt duża liczba podmiotów gospodarczych może okazać się dla firm problematyczna. Duża konkurencja pomiędzy firmami może skutkować brakami kadrowymi lub dużą rotacją pracowników. Wzrastający popyt na ziemię pod inwestycje może powodować podniesienie cen gruntu. Duży przepływ towarów i osób na niewielkim obszarze prowadzi do zwiększeniem korków i obciążenia infrastruktury komunikacyjnej, a koncentracja zakładów przemysłu tradycyjnego zwiększa zanieczyszczenie środowiska przyrodniczego. Z tego względu każdy przedsiębiorca powinien rozważyć, czy lepszym rozwiązaniem jest koncentracja, czy też przeciwnie - rozpraszanie przemysłu.

Formy koncentracji przemysłu

Wśród form koncentracji działalności przemysłowej wyróżnia się ośrodki, okręgi i regiony przemysłowe.

RKyyFb5YfSWfP

Schemat przedstawia formy koncentracji przemysłu przedstawione na kwadratach i prostokątach. Okręg przemysłowy to wiele budynków (kwadratów) skupionych na jednym terenie (prostokącie). Ośrodek przemysłowy to pojedynczy budynek (kwadrat). Region przemysłowy to skupisko okręgów i ośrodków przemysłowych (prostokąty i kwadraty).

Przemysł wykazuje tendencję do koncentracji na stosunkowo małym obszarze, gdyż istnieje wiele korzyści z tym związanych, np. korzystanie z tej samej sieci komunikacyjnej i energetycznej, tych samych sieci firm budowlanych i marketingowych (tzw. korzyści aglomeracji). Innymi sprzyjającymi temu czynnikami są: baza surowcowa, chłonny rynek zbytu, zasoby siły roboczej itp. Można wydzielić różne etapy rozwoju okręgu przemysłowego.

Okręgi przemysłowe i ich rodzaje

Na świecie istnieje kilka obszarów, na których przemysł miał szczególnie korzystne warunki rozwojowe. Skupiska działalności przemysłowej z definicji nazywane są okręgami przemysłowymi. Aby miejsce koncentracji przemysłu można było nazwać okręgiem, musi ono posiadać wymienione niżej cechy:

• składa się z siatki zakładów przemysłowych – z zasady okręgi przemysłowe tworzone są w miejscu nagromadzenia licznych ośrodków przemysłowych,

• potencjał wytwórczy skupia się na niewielkim obszarze, gdzie cała powierzchnia okręgu przemysłowego jest stosunkowo duża,

• obszar okręgu przemysłowego jest silnie zurbanizowany,

• zakłady przemysłowe wchodzące w skład okręgu ściśle ze sobą współpracują,

• obszar koncentracji różnych gałęzi przemysłu jest silnie ze sobą powiązany przestrzenie, technicznie i ekonomicznie,

• ludność zamieszkująca obszar okręgu przemysłowego w znaczącym odsetku zatrudniona jest w przemyśle.

Charakterystyczną cechą przemysłu jest jego nierównomierne rozmieszczenie. Przykładem tego rozmieszczenia jest jego kilkadziesiąt skupisk wyraźnie widocznych na mapie świata.

Okręgi przemysłowe ze względu na główną przyczynę odpowiadającą za rozwój koncentracji przemysłu na danym obszarze dzielimy na:

• surowcowe – czyli o genezie surowcowej. Okręgi te powstały i rozwijają się dzięki eksploatacji złóż mineralnych, głównie rud węgla, żelaza i metali nieżelaznych. W okręgach tych rozwija się przede wszystkim przemysł paliwowy, energetyczny, hutniczy, chemiczny, metalowy i przemysł maszynowy;

• transportowe (portowe) – okręgi powstałe na skrzyżowaniu ciągów komunikacyjnych. Rozwijające się ze względu na dogodne położenie komunikacyjne, gwarantujące łatwy dowóz surowców i wywozów towarów gotowych. W strukturze okręgów transportowych dominuje hutnictwo, przemysł maszynowy, petrochemia i przemysł chemiczny;

• miejskie (wielkomiejskie) – czyli okręgi powstałe dzięki ogromnym zasobom siły roboczej i dostępowi do potężnych rynków zbytu. Struktura gałęziowa tych okręgów skupia się głównie na niechłonnych surowcowo branżach, m.in. na przemyśle elektromechanicznym, środków transportu, farmaceutycznym, perfumeryjno‑kosmetycznym, odzieżowym i poligraficznym;

• poligenetyczne – okręgi o zróżnicowanej genezie. Okręgi te łączą w sobie poprzednio wymienione czynniki, decydujące o ich powstaniu i rozwoju;

Przykłady okręgów przemysłowych

Donbas – Donieckie Zagłębie Węglowe – surowcowy

Okręg przemysłowy znajdujący we wschodniej Ukrainie i południowo‑zachodniej Rosji. Głównymi ośrodkami miejskimi tego obszaru są: Donieck – uznawany za nieoficjalną stolicę tego skupiska przemysłu, Makiejewka, Gorłówka, Jenakijewe, Kadijewka, Ałczewsk, Chrustalnyj oraz Konstantynówka. Przemysł w okręgu donieckim opiera się na wydobyciu węgla kamiennego, żelaza i niklu. Przez obecność surowców najbardziej rozwiniętymi gałęziami przemysłu są:

• hutnictwo, którego głównymi ośrodkami są: Donieck, Jenakijewe, Kramatorsk, Mariupol,

• przemysł elektromaszynowy w Kramatorsku i Gorłówce,

• przemysł spożywczy w Donbasie,

• produkcja paliw płynnych,

• przemysł spożywczy, głównie produkcja środków piorących.

Obecnie znaczna część Donbasu znajduje się pod rosyjską okupacją i została jednostronnie uznana przez Federację Rosyjską za część jej terytorium, co Ukraina i zdecydowana większość społeczności międzynarodowej uznają za nielegalną aneksję. Wieloletnie działania wojenne doprowadziły do głębokiego załamania lokalnej gospodarki – zniszczenia infrastruktury przemysłowej, silnego spadku wydobycia węgla i produkcji koksu oraz utraty znacznej części potencjału przemysłowego Ukrainy.

RPIrx2erBEhzl

Zdjęcie przedstawia płaski teren, przez który płynie rzeka. Na pierwszym planie nad rzeką jest wyrobisko. W tle na drugim brzegu rzeki są liczne zabudowania.

Keihin – transportowy

Jest największym obszarem przemysłowym w Japonii. Leży nad Zatoką Tokijską. Główne ośrodki miejskie to: Tokio, Kawasaki, Jokohama i Chiba. Zamieszkuje w nim, w porównaniu do innych obszarów metropolitalnych, najwięcej ludzi na świecie (ok. 30 mln). Obszar charakteryzuje się nowoczesną infrastrukturą komunikacyjną. Dominującymi gałęziami przemysłu są: przemysł maszynowy i środków transportu, chemiczny i petrochemiczny, elektroniczny i elektrotechniczny, włókienniczy i spożywczy. Ośrodek rozwija się prężnie głównie dzięki swojemu położeniu.

RJZ5N4HFJBU96

Zdjęcie przedstawia widok z lotu ptaka na teren przemysłowy położony nad zbiornikiem wodnym. Teren jest rozległy. Znajdują się na nim liczne kominy, zbiorniki, budynki. Z kominów unosi się dym.

Londyński – wielkomiejski

Znajduje się w Europie, w najstarszym kraju przemysłowym świata – Wielkiej Brytanii. Nazwa obszaru pochodzi od głównego ośrodka miejskiego, Londynu. Swoją genezę okręg zawdzięcza występowaniu dużej ilości wykwalifikowanej siły roboczej, dostępowi do ogromnych rynków zbytu i napływającego kapitału. Obecnie okręg ten jest największym na wyspie. Duże znaczenie ma baza edukacyjna (Uniwersytet Cambridge). Obszar ten jest bardzo dynamiczny pod względem rozwojowym. Dominują tu: przemysł elektroniczny i przetwórstwa danych, elektrotechniczny, lekki (włókienniczy, odzieżowy, obuwniczy) i chemiczny. Obszar ten nie wykorzystuje zaplecza surowcowego, gdyż koncentracja nowoczesnych przemysłów skupia się głównie na wysoko wykwalifikowanej kadrze pracowniczej.

R1GF6Wc1ed6iY

Zdjęcie przedstawia widok na miasto z lotu ptaka. Nad miastem wschodzi słońce. Przez środek miasta płynie rzeka - tworzy zakola. Na jej lewym i prawym brzegu jest gęsta zabudowa miasta.

Rz996sNFLtDZc

Zdjęcie przedstawia duże miasto z gęstą zabudową. Po lewej stronie zdjęcia jest rzeka, przez którą prowadzi most.

Okręg Północno‑Wschodni, nazywany również Nadatlatyckim – poligenetyczny

Znajduje się na północno‑wschodnim wybrzeżu Ameryki Północnej. Głównie ośrodki miejskie tego okręgu to: Filadelfia, Nowy Jork, Boston, Baltimore oraz Newark. Okręg przemysłowy zbudowano na podstawie działalności wydobywczej, po restrukturyzacji rozwija się dzięki dostępności wysoko wykwalifikowanej kadry i wielu rynków zbytu. Obecne są tu złoża węgla kamiennego, rud żelaza, manganu, cynku i ołowiu w paśmie górskim Appalachów. Obecnie wytwarza się tu automaty przemysłowe, kompletne linie technologiczne, biotechnologiczne, dominuje wyrób dóbr precyzyjnych. W strukturze gałęziowej obszaru przeważa przemysł petrochemiczny, elektroniczny, poligraficzny i fonograficzny.

RiGiUrc7Xkbna

Zdjęcie satelitarne przedstawia obszar dużego miasta nocą. Liczne światła wskazują na gęstą zabudowę. Pomiędzy podłużnymi pasmami lądu jest woda.

Największe obszary przemysłowe na świecie

Analizując rozmieszczenie produkcji przemysłowej na świecie, można wyróżnić kilka różniących się od siebie regionów, gdzie przemysł, dzięki występującym tam warunkom, rozwinął się spektakularnie.

Są to:

• Europa Środkowo‑Wschodnia – kraje tego regionu przodują w przemyśle ciężkim, który po wieloletnim wykorzystaniu potrzebuje restrukturyzacji; kraje Europy Środkowo‑Wschodniej mają ogromny potencjał przemysłowy;

• państwa najbardziej rozwinięte gospodarczo: Stany Zjednoczone, Japonia i Europa Zachodnia; państwa te zajmują się głównie przemysłem high‑tech;

• Azja Południowo‑Wschodnia - państwa skupiające swoją produkcję przemysłową na elektronice; posiadają ogromny kapitał przemysłowy w postaci zasobów ludzkich – tania siła robocza;

• kraje Bliskiego Wschodu - na ich terenie wydobywa się ropę naftową i gaz ziemny – najważniejsze surowce w światowym przemyśle;

• Rosja, Chiny, państwa Ameryki Łacińskiej i Afryki – państwa z bogatym zapleczem surowcowym; na ich terenie wzrasta wydobycie poszczególnych złóż, na których oparty jest przemysł.

Rozmieszczenie okręgów przemysłowych w Polsce

Polskie okręgi przemysłowe są nierównomiernie rozmieszczone. Występują głównie w południowej Polsce, a w mniejszym stopniu - w centralnej części kraju. Wynika to:

• ze zróżnicowanych cech środowiska, głównie z rozmieszczenia złóż surowców mineralnych i możliwości zaopatrzenia w wodę oraz energię. W skład tego podziału wchodzi okręg górnośląski (obecnie część okręgu śląsko‑krakowskiego), sudecki, staropolski (istniejący w podziałach do 1988 roku), częstochowski (obecnie część okręgu śląsko‑krakowskiego), piotrkowsko‑bełchatowski (obecnie część okręgu łódzkiego), tarnobrzeski (istniejący w podziałach do 1988 roku), karpacki (istniejący w podziałach do 1988 roku), opolski (istniejący w składzie wrocławskiego w podziale z 1980 roku);

• z uwarunkowań historycznych: ziemie zaboru pruskiego były objęte industrializacją w znacznie większym stopniu niż ziemie pozostałych zaborów; w skład tego podziału wchodzi staropolski okręg przemysłowy (zagłębie staropolskie);

• z warunków społeczno‑ekonomicznych, do których zalicza się: zasoby siły roboczej, chłonność rynków zbytu, tradycje przemysłowe, stopień rozwinięcia infrastruktury technicznej, dostępność komunikacyjną; w skład tego podziału wchodzi okręg poznański, krakowski (obecnie śląsko‑krakowski), wrocławski, bydgoski oraz toruński (obecnie bydgosko‑toruński), gdański i szczeciński;

• z polityki państwa: w okresie gospodarki centralnie sterowanej po II wojnie światowej dominował przemysł ciężki. Był to okres szczególnego rozwoju górnictwa, hutnictwa, energetyki, przemysłu elektromaszynowego i chemicznego. Wprowadzenie zasad gospodarki rynkowej wymusiło restrukturyzację wielu okręgów przemysłowych i upadek nierentownych kopalń, hut i innych zakładów przemysłowych. W skład tego podziału wchodzi okręg lubelski (do 1999 r.), rzeszowski (występujący w podziale z 1980 r. jako rzeszowsko‑tarnowski, a w 1988 jako rzeszowski), tarnowski (w podziale 1980 jako rzeszowsko‑tarnowski).

Liczba okręgów jest uzależniona od przyjętych kryteriów ich wydzielania. Na przykład w roku 1980 GUS podał, że istnieją 24 okręgi przemysłowe, a w 1999 r. wyróżniono już tylko 15, zaś w 2005 r. - zaledwie 8 okręgów. Największe okręgi przemysłowe Polski o zatrudnieniu przekraczającym 150 tys. osób to: Górnośląski Okręg Przemysłowy, Warszawski Okręg Przemysłowy i Łódzki Okręg Przemysłowy.

Współczesne skupiska przemysłu wysokiej technologii

Do najpowszechniej występujących form koncentracji przemysłu high‑tech należą: klastry gospodarcze, technopolie, parki technologiczne i parki naukowe.

Klastry gospodarcze

Klastry gospodarcze to skoncentrowane przestrzennie (regionalne) grupy przedsiębiorstw o podobnej strukturze produkcji, a także instytucji i organizacji powiązanych ze sobą siecią pionowych i poziomych zależności, konkurujących i współpracujących ze sobą przy wsparciu władz samorządowych i rządowych. Klastry charakteryzują się wysokim poziomem koncentracji produkcji. Wzrost produkcji uzyskuje się w nich poprzez wzrost innowacyjności, o którym decyduje m.in. wielkość nakładów ponoszonych na badania i rozwój oraz liczba zgłoszonych i zarejestrowanych patentów.

Klastry gospodarcze charakteryzują się:

• podobieństwem sektorów,

• bliskością terytorialną,

• powiązaniach w łańcuchu tworzenia wartości oraz procesie produkcyjnym,

• powiązaniach w łańcuchu tworzenia wartości oraz procesie produkcyjnym,

• dobrowolnością związku.

Klastry gospodarcze mogą występować jako różne formy organizacyjne takie jak: spółdzielnie, spółki, stowarzyszenia itd. Klastry mogą funkcjonować w działach nowoczesnych gospodarki prowadząc przemysł zaawansowanych technologii (high‑tech) oraz w działach tradycyjnych (np. rolnictwo, włókiennictwo); charakterystyczną cechą działów tradycyjnych jest ich pokoleniowe lub wieloletnie doświadczenie oraz wiedza.

Zwykle podstawą podziału klastrów jest zasięg przestrzenny, zgodnie z którym wyróżnia się klastry lokalne wytwarzające produkty lub świadczące usługi na rynku lokalnym i klastry eksportowe, które mają kontrahentów w innych regionach i krajach. Klastry są często utożsamiane z technopoliami uważanymi za najwyższą formę koncentracji przemysłu zaawansowanych technologii. Dzieje się tak w sytuacji, gdy funkcjonowanie klastra opiera się na zasobach lokalnych (finansowych, naukowo‑badawczych, gospodarczych i innych), skoncentrowanych na stosunkowo niewielkiej przestrzeni.

• klastry oparte na wiedzy (farmaceutyka, przemysł lotniczy, chemia, elektronika),

• klastry oparte na korzyściach skali (produkcja artykułów spożywczych i przetwórstwo surowców masowych),

• klastry uzależnione od dostawcy (rolnictwo, leśnictwo, tradycyjny przemysł przetwórczy: włókienniczy, meblarski, metalowy),

• klastry wyspecjalizowanych dostawców (oferujących np. sprzęt i oprogramowanie komputerowe).

Klastry na świecie

Najbardziej znane na świecie klastry to: Dolina Krzemowa w USA (półprzewodniki i technologie informatyczne), Lombardia we Francji (przemysł teleinformatyczny i chemiczny), brytyjskie Cambridge (biotechnologia, przemysł komputerowy informatyczny). Wśród klastrów działających w sektorze niskich technologii można wymienić produkcji wełny we Włoszech i klaster meblowy w Danii.

R1GrqkBuo6eLc

Ilustracja przedstawia budynki z nazwami firm, na przykład Fujitsu, Philips, Hitachi, Xerox, Facebook, zlokalizowane na płaskim terenie. Za nimi masyw górski.

Klastry w Polsce

Pierwsze klastry powstały pod koniec lat 90. (np. Łódzki Okręg Włókienniczy) dzięki inicjatywie samorządów. Wraz z XXI wiekiem klastry w Polsce przeżyły wzrost zainteresowania, co wiąże się z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej, wzięcie udziału w organizacjach międzynarodowych i zwiększeniem eksportu. W Polsce występują klastry modelowe, które bardzo dobrze się rozwijają, ale istnieją też takie, które skupiają się na pozyskiwaniu dofinansowań z programów unijnych. Coraz częściej można się spotkać z klastrami, które są wspierane i powstają z inicjatywy samorządów, które uwzględniają je w swoich strategiach.

W Polsce klastry powstają w sektorach wysokotechnologicznych oraz klasycznych np. przemysł lotniczy, rolniczy, biomedyczny, meblarski, spożywczy i turystyka (tj. Wielkopolski Klaster Meblarski, Dolina Lotnicza i Klaster Automatyki Przemysłowej Life Science Kraków).

Podmiotem w Polsce, który mobilizuje przedsiębiorców do powstawania klastrów gospodarczych oraz informowaniu o korzyściach wynikających z ich prowadzenia jest Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP). W celu edukowania społeczeństwa na temat klastrów powstały projekty informacyjno‑promocyjne oraz wiele projektów systemowych, których celem jest wzrost kwalifikacji przedsiębiorców oraz pracowników i dostosowanie podmiotów do standardów nowoczesnej gospodarki.

Rola i znaczenie klastrów w gospodarce

Podmioty gospodarcze, które funkcjonują w ramach klastrów, wykazują szybszą oraz lepszą reakcję na nowe potrzeby klientów. Podmioty gospodarcze znajdujące się w klastrach mają lepszy dostęp do informacji o postępach w technice, dostępności do nowych komponentów i maszyn, koncepcjach serwisowych oraz marketingowych.

Funkcjonowanie klastrów przekłada się nie tylko na przedsiębiorstwa, które w nich uczestniczą, ale także na ich otoczenie, zwiększając konkurencję oraz innowacyjność gospodarki narodowej, regionalnej oraz lokalnej. Podmioty występujące w klastrach wykazują się większą innowacyjnością i częściej wdrażają nowoczesne technologie, usługi, produkty, badania naukowe oraz ochronę własności intelektualnej. W regionach występowania klastrów można zauważyć zwiększony rozwój gospodarczy oraz innowacyjny, zwiększają dynamikę zatrudnienia zarówno wewnątrz klastra, jak i w branżach powiązanych. Klastry zwiększają ilość powstawania nowych przedsiębiorstw, które obsługują podmioty znajdujące się w nim oraz zapewniają lokalne rynki zbytu.

Technopolie

Technopolie (technopolis) to w ogólnym znaczeniu miasta dominujące w regionie pod względem gospodarczym, których rozwój oparty jest o tworzenie i sprzedaż zaawansowanych technologii. Można je uznać za odpowiedniki tradycyjnych okręgów przemysłowych. Jest to bowiem zbiór biegunów technologii, w obrębie których występuje silna koncentracja ośrodków naukowo‑badawczych, laboratoriów, banków i przedsiębiorstw związanych z przemysłami zaawansowanych technologii. Są rodzajem klastrów obejmujących lokalne, skoncentrowane na relatywnie niewielkim terenie firmy, uniwersytety, instytucje finansowe i publiczne organizacje badawcze. Przykładem technopolii i zarazem klastra sieciowego jest np. Dolina Krzemowa, gdzie na powierzchni 4 800 kmIndeks górny 2² swe siedziby ma ponad 2 000 przedsiębiorstw.

Technopolie mogą być rozwijane przez sektor prywatny lub przez współpracę i partnerstwo między sektorem publicznym a prywatnym. W ich obrębie występuje silna koncentracja ośrodków naukowo‑badawczych, laboratoriów, banków, przedsiębiorstw związanych z przemysłami zaawansowanych technologii. W granicach technopolii są zlokalizowane przedsiębiorstwa, parki naukowe i parki technologiczne działające i współpracujące w zakresie opracowywania innowacji i wdrażania ich do produkcji.

Technopolie najczęściej rozwijają się na obszarach zurbanizowanych, np. na obrzeżu wielkich aglomeracji, gdzie występują wymienione powyżej czynniki sprzyjające rozwojowi przemysłu high‑tech – kapitał, zaplecze naukowo‑badawcze, dobrze rozwinięta sieć połączeń komunikacyjnych i inne. Wiele technopolii powstało w zrestrukturyzowanych okręgach przemysłowych (np. Okręg Reńsko‑Westfalski w Niemczech, Zagłębie Północne we Francji, Okręg Yorkshire w Wielkiej Brytanii). W tym przypadku barierą rozwoju może być jednak zanieczyszczenie środowiska przyrodniczego, gdyż produkcja niektórych wyrobów wymaga czystego powietrza i wody. To dlatego wiele technopolii powstało także z dala od stref zurbanizowanych (Dolina Krzemowa i Orange County w Kalifornii, Krzemowa Wyspa na Kiusiu w Japonii, Droga 128 (Boston) w Stanach Zjednoczonych, Korytarz Zachodni, inaczej M4 Corridor w Wielkiej Brytanii, Tuluza we Francji). Ich rozwój prowadzi jednak do stopniowego przekształcenia terenów wiejskich w obszary zurbanizowane.

Parki technologiczne

Park technologiczny tworzą przedsiębiorstwa wraz z funkcjonującymi przy nich laboratoriami i zakładami naukowo‑badawczymi działającymi tylko na potrzeby tych przedsiębiorstw. Jest to więc kompleks naukowo‑przemysłowy zawierający centra badawcze, przedsiębiorstwa, instytucje finansowe, których zadaniem jest ułatwianie kontaktów między tymi środowiskami w celu transferu wiedzy i technologii oraz wprowadzenia rezultatów prac naukowo‑badawczych do działalności gospodarczej. Na terenie parku znajdują się zazwyczaj inkubatory technologiczne. Celem stworzenia tej formy koncentracji przemysłu high‑tech było m.in. zwiększenie dynamiki rozwoju regionu poprzez wspomaganie projektów i młodych, innowacyjnych przedsiębiorstw nastawionych na rozwój produktów, metod ich wytwarzania i usługi w technologicznie zaawansowanych branżach. Przykładem parku technologicznego jest np. Sophia Antipolis we Francji czy „NOI Techpark Südtirol‑Alto Adige” w Bolzano. W Polsce istnieje ich kilkadziesiąt, najstarszym jest Poznański Park Naukowo‑Technologiczny (1995 rok).

RTLBol4J8T2Xh

Zdjęcie przedstawia park technologiczny z lotu ptaka. Jest to gęsto zabudowany obszar z wysokimi budynkami. Pomiędzy nimi znajduje się zieleń oraz drzewa.

Parki naukowe

Parki naukowe są organizacjami ściśle powiązanymi z działalnością naukowo‑badawczą, a nie produkcją przemysłową. Tworzą je przedsiębiorstwa działające w oparciu o innowacyjne rozwiązania, młode firmy (start‑upy) rozwijające się z udziałem nowoczesnych technologii wraz z kompleksem laboratoriów, placówek naukowo‑badawczych oraz uczelni wyższych. Prowadzą one m.in. zlecone badania nad rozwiązaniami dla przedsiębiorstw oraz tworzą i testują nowo opracowane produkty. Dlatego większość parków naukowych zlokalizowanych jest w sąsiedztwie uczelni wyższych. Według Zarządu IASP (Międzynarodowego Stowarzyszenia Parków Naukowych) park naukowy to zarządzana przez specjalistów organizacja promująca rozwój innowacji i konkurencyjności, która ma na celu wzrost zasobności przedsiębiorstw i instytucji naukowo‑badawczych w niej zrzeszonych.

RwbSt04FZ8KSL

Zdjęcie przedstawia widok na park naukowy. Na pierwszym planie znajduje się woda. Na brzegu znajduje się plaża a za nią wysokie nowoczesne budynki. Dalej jest wzniesienie porośnięte zielenią a w tle góry.