Na lokalizację przemysłu wpływa zazwyczaj kilka czynników. Im niższy stopień rozwoju gospodarczego państwa, tym większe znaczenie czynników przyrodniczych. W krajach wysoko rozwiniętych rozwój przemysłów zaawansowanych technologii sprawił, że rośnie rola takich czynników, jak: kwalifikacje siły roboczej, bliskość placówek naukowo‑badawczych, rozwinięta infrastruktura komunikacyjna, walory krajobrazowe i środowiskowe, sąsiedztwo firm o podobnym profilu działalności, kapitał.

Rewolucje przemysłowe (określane też przewrotami przemysłowymi) to okresy gwałtownych przemian, związanych z pojawianiem się wynalazków naukowo‑technicznych. Pierwsza rewolucja przemysłowa spowodowała odejście od produkcji manufakturowej na rzecz masowej produkcji fabrycznej i wywołała szereg zmian technicznych, społecznych i gospodarczych, zapoczątkowanych w Anglii na przełomie XVIII i XIX w. Rewolucje przemysłowe w poszczególnych etapach rozwoju gospodarki wpłynęły na powstawanie okręgów i ośrodków przemysłowych.

Etapy rozwoju gospodarki

W okresie XVI‑XVII w. wystąpiła rewolucja przedprzemysłowa; intensywny rozwój górnictwa węgla kamiennego spowodowany był wykorzystaniem tego surowca jako źródła energii.

I rewolucja przemysłowa w XVIII/XIX w. miała miejsce w Anglii, Francji i Stanach Zjednoczonych oraz innych krajach europejskich, w tym w Polsce. Skonstruowano wówczas urządzenia, które zrewolucjonizowały przemysł: maszynę parową, maszynę przędzalniczą, maszynę tkacką, statek parowy oraz parowóz. Dynamicznie rozwijały się: transport, hutnictwo, przemysł włókienniczy i górnictwo. Głównym źródłem energii był węgiel kamienny.

R1MH76BV3XZ25

Rycina pokazuje metalową maszynę ustawioną na masywnej podstawie. Po prawej stronie dominuje duże koło zamachowe osadzone na wale i wsporniku. W części środkowej widać elementy mechanizmu przeniesienia ruchu (pręty, dźwignie). Po lewej znajduje się obudowany zespół napędowy z widocznymi przyłączami i osprzętem.

II rewolucja przemysłowa w XIX/XX w. sprawiła, że na znaczeniu straciła Wielka Brytania, a szczególnie intensywny rozwój przeżywały Stany Zjednoczone (nowa potęga gospodarcza), Japonia, Niemcy i ZSRR. Wynalazki tego okresu: rafinacja ropy naftowej, żarówka, wysokoprężny silnik spalinowy, pierwszy samochód osobowy z silnikiem wysokoprężnym, samolot. Najbardziej rozrosły się wówczas: przemysł chemiczny, maszynowy i elektromaszynowy, hutnictwo miedzi i aluminium. Coraz większe znaczenie miało górnictwo naftowe i przetwórstwo ropy naftowej. Głównym źródłem energii były: ropa naftowa, węgiel kamienny (tracący na znaczeniu), gaz ziemny i energia jądrowa.

RB1XGP2422LBA

Na ilustracji przedstawiony jest Thomas Edison, uznawany za twórcę żarówki. Po prawej stronie stoi starszy mężczyzna w czarnym garniturze i białej koszuli, z zawiązaną pod szyją muszką. Prawą rękę położył na dużej szklanej kuli umieszczonej na ciemnym postumencie. W lewej dłoni trzyma niewielką figurkę. Mężczyzna stoi zwrócony twarzą do oglądających. Tło stanowi czarna kotara.

III rewolucja przemysłowa (rewolucja naukowo‑techniczna) od lat 70. XX w. do dzisiaj dotyka krajów rozwiniętych gospodarczo oraz usytuowanych w Azji Południowo‑Wschodniej. Wynaleziono m.in.: półprzewodniki, układy scalone, tranzystor, mikroprocesory, światłowody, biotechnologię i energię atomową. Zachodzą zmiany w strukturze produkcji przemysłowej. Rozwijają się przemysły zaawansowanych technologii (głównie elektroniczny i elektrotechniczny, precyzyjny, chemiczny), które wpłynęły na rozwój technopolii. Postępująca mechanizacja i komputeryzacja produkcji przemysłowej powoduje często tzw. bezrobocie technologiczne. Wzrasta znaczenie wysoko wykwalifikowanej kadry. TechnopolietechnopoliaTechnopolie lokalizowane są głównie w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo, w obrębie obszarów zurbanizowanych o dogodnym położeniu komunikacyjnym, w sąsiedztwie ośrodków naukowo‑badawczych (np. Dolina Krzemowa w Stanach Zjednoczonych, Tuluza we Francji). Głównym źródłem energii są: ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel kamienny, energia jądrowa oraz źródła alternatywne.

RXSFRBFK5SVLA

Na ilustracji znajduje się Dolina Krzemowa w USA widoczna z góry. Widać liczne budynki o różnych kształtach rozmieszczone na dużym obszarze.

Restrukturyzacja przemysłu

Postęp technologiczny przyczynia się do restrukturyzacji przemysłu. Proces restrukturyzacji obejmuje zmiany w strukturze gałęziowej przemysłu oraz zmiany organizacyjne, własnościowe, przestrzenne oraz strukturalne i technologiczne. Z tym procesem związane jest zmniejszenie udziału osób biorących udział w obsłudze procesu produkcji. Wiąże się to z redukcją zatrudnienia oraz przekształceniem jego struktury. Wówczas wzrasta zapotrzebowanie na wysoko wykwalifikowanych pracowników, a okręgi przemysłowe nawiązują współpracę z ośrodkami akademickimi. Jednak proces restrukturyzacji jest związany z dużymi nakładami środków w celach inwestycyjnych, dlatego unowocześnienie związane z podwyższeniem technologii przebiega szybciej w krajach wysoko rozwiniętych.  W procesie restrukturyzacji przemysłu ważne są także przyjazne warunki pracy (czyste środowisko, przyjazny krajobraz), właściwe uregulowania prawne, niskie koszty pracy.

Restrukturyzacja przemysłu opiera się na działaniach, które mają na celu likwidację gałęzi przemysłu o tradycyjnym charakterze. Zachodzi ona na skutek regularnego zastępowania ich nowoczesnymi i zmodernizowanymi rozwiązaniami technologicznymi. Sam termin restrukturyzacja łączy w sobie dwa słowa – to reconstrute (budowanie w nowej formie) oraz the structure (struktura) – dosłownie więc oznacza odbudowę struktury. Bardzo dobrym przykładem terenu, któy przeszedł rerukturyzację jest Zagłębie Ruhry w Niemczech, które z terenu typowo przemysłowego stało się ośrodkiem wielu wydarzeń kulturalnych.

R1dQuVr4PIXak

Zdjęcie przedstawia teren przemysłowy. Na pierwszym planie są kominy, w tle wysokie budynki dużego miasta.

Skutki restrukturyzacji w przemyśle mogą mieć charakter naprawczy lub rozwojowy.

W przypadku restrukturyzacji naprawczej oczekiwanym efektem jest przywrócenie przedsiębiorstwa przemysłowego do poprzedniego stanu (np. sprzed kryzysu).

Restrukturyzacja rozwojowa podnosi konkurencyjność krajową i zagraniczną, dostosowuje produkcję do potrzeb i oczekiwań odbiorców, zwiększa sprawność zarządzania, wpływa na rentowność przedsiębiorstwa przemysłowego lub całej gałęzi przemysłu (jeśli wynika ze zmian politycznych) oraz dostosowuje je do warunków funkcjonowania w gospodarce rynkowej.

Przebieg restrukturyzacji wiąże się zarówno z pozytywnymi jak i negatywnymi skutkami.

Tabela. Pozytywne i negatywne skutki restrukturyzacji.

Struktura przestrzenna przemysłu zaawansowanych technologii

Zmiana struktury przemysłu wiąże się również z rozwojem przemysłu zaawansowanych technologii high‑tech opartej o współczesne zdobycze techniczne, technologiczne i osiągnięcia naukowe. Jest to bardzo unowocześniona gałąź cechująca się na tle przemysłu tradycyjnego: wysoką rentownością, wysoką jakością i wydolnością pracy oraz niską energochłonnością i mniejszym zużyciem materiałów, co związane jest z małą uciążliwością dla środowiska. W procesach produkcyjnych powszechna jest komputeryzacja i automatyzacja. Taki przemysł jednak wymaga dużego nakładu kapitału, a jego produkty mają krótką żywotność, co spowodowane jest nastawieniem firm na zmianę produktu na nowszy po pewnym czasie. Taki przemysł obejmuje działy: elektrotechniczne i elektroniczne, precyzyjne oraz środków transportu, zbrojeniowy, chemiczny bazujący na biotechnologiach a także dział przemysłu farmaceutycznego.

R1OKreed5AYDG

Zdjęcie ukazuje halę produkcyjną. Na hali stoją roboty, które pracują przy składaniu w całość jakichś konstrukcji.

Rozwój przemysłów zaawansowanych technologii wiąże się z III rewolucją przemysłową, opartą na następujących wynalazkach i osiągnięciach naukowych: półprzewodniki, tranzystory, światłowody, biotechnologie, energia atomowa. Przemysły high‑tech to motor rozwoju gospodarczego wielu krajów, zwłaszcza wysoko rozwiniętych. Odzwierciedlają one tendencje zmian w strukturze gałęziowej przemysłu. 

Współcześnie ten proces ewoluuje w ramach IV rewolucji przemysłowej (Przemysł 4.0), która integruje technologie cyfrowe – takie jak IoT, sztuczna inteligencja, big data i robotyka – z fizyczną produkcją, umożliwiając inteligentne, elastyczne i zrównoważone fabryki.

RLHTJBFV8QQ5X

Na ilustracji widać fragment pomieszczenia, widać mężczyznę i dwa białe roboty. Jeden z nich stoi przy stole, mężczyzna siedzi obok stołu i dotyka robota.

Rozmieszczenie przemysłu high‑tech (zaawansowanych technologii) na świecie jest mocno zróżnicowane. Wynika to przede wszystkim z faktu konieczności zaangażowania dużego kapitału. Największe nagromadzenie firm z tego działu występuje w państwach najlepiej rozwiniętych gospodarczo, w szczególności Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Japonii, Korei Płd. i krajach UE (głównie faza innowacji), w Chinach (zarówno faza produkcji masowej, jak i innowacji), w krajach rozwijających się, w szczególności w Azji Południowo‑Wschodniej (głównie faza produkcji masowej).

Zauważyć można również dużą dysproporcję w rozmieszczeniu przemysłu zaawansowanych technologii na świecie – szczególnie pomiędzy półkulą północną a południową (zdecydowanie większa koncentracja na półkuli północnej).

Przemysły high‑tech rozwijają się przede wszystkim w państwach wysoko rozwiniętych, takich jak Stany Zjednoczone, kraje Europy Zachodniej czy Japonia. Odbywa się tam etap badań naukowych, opracowywanie koncepcji technologicznych oraz wdrażanie produkcji. Kraje te dysponują odpowiednim kapitałem, mają wykształconych specjalistów oraz współpracują z wieloma placówkami naukowymi. Ponadto dobrze rozwinięta sieć połączeń komunikacyjnych ułatwia nawiązywanie kontaktów i kooperację pomiędzy przedsiębiorstwami. Warunki te spełnione są na obszarach zurbanizowanych, stąd technopolie zlokalizowane są najczęściej na obrzeżach wielkich aglomeracji o dobrych rozwiązaniach komunikacyjnych (np. Paryż, Dallas, Chicago, Toronto). Wiele technopolii rozwinęło się w restrukturyzowanych okręgach (np. Okręg Reńsko‑Westfalski w Niemczech, Zagłębie Północne we Francji, Okręg Yorkshire w Wielkiej Brytanii). Produkcja niektórych wyrobów musi jednak odbywać się w czystym środowisku, stąd część technopolii została zlokalizowana z dala od stref zurbanizowanych, na obszarach rolniczych (Dolina Krzemowa oraz Orange County w Kalifornii, Krzemowa Wyspa na Kiusiu w Japonii, Droga 128 w okolicach Bostonu w USA, Korytarz Zachodni, inaczej M4 Corridor, Tuluza we Francji). Walory przyrodnicze zapewniają pracownikom korzystne warunki pracy i życia. Rozwój przemysłu i instytucji usługowych doprowadza do stopniowego przekształcenia środowiska wiejskiego w obszar zurbanizowany.

Deglomeracja przemysłu

Restrukturyzacja przemysłu związana jest również ze zmianą jego koncentracji. Często temu towarzyszy deglomeracja przemysłu, czyli rozproszenie produkcji przemysłowej. Polega to na lokalizacji zakładów na obszarach słabo uprzemysłowionych lub przenoszeniu w te miejsca silnie skoncentrowanego przemysłu. Proces ten skutkuje powstawaniem nowych obszarów koncentracji zaawansowanej technologii na terenach nieuprzemysłowionych. W przypadku państw nowo uprzemysłowionych następuje koncentracja przemysłu ze względu na szybkie tempo rozwoju przemysłu surowcowego związanego z górnictwem, hutnictwem, przemysłem chemicznym i maszynowym.

Podczas deglomeracji przemysłu należy dokładnie przeanalizować aspekty przestrzenne, tak aby była ona efektywna – czyli opłacalna, ponieważ za optymalną lokalizację zakładu przemysłowego uznaje się miejsca, w których koszty produkcji są najmniejsze, a zyski ze sprzedaży produktów gotowych – maksymalne. Mianowicie należy wziąć pod uwagę:

• aspekt przyrodniczy – sąsiedztwo przemysłu może mieć wpływ na zmianę ukształtowania terenu, degradację gleb, zanieczyszczenie wód i atmosfery,

• rozwój tych obszarów – lokalizacja przemysłu wpływa na rozwój obszarów wiejskich i miejskich,

• zagospodarowanie terenu – może wiązać się z przekształceniem użytków rolnych w tereny pod budowę zakładów przemysłowych,

• zasoby siły roboczej – dużo pracowników może mieć problem z dojazdem do nowej lokalizacji, więc należy wziąć pod uwagę możliwe zwolnienia lub zatrudnienie nowych pracowników,

• dostępność zaplecza naukowo‑badawczego – umożliwia wzrost jakości przemysłu,

• infrastruktura techniczna – wpływa na komunikację z danym zakładem oraz dostęp do wody i innych mediów.

Położenie zakładów w jednej aglomeracji, dzięki wspólnemu dostępowi do infrastruktury technicznej, zmniejsza koszty produkcji, transportu i możliwej kooperacji między nimi (np. w zakresie zaopatrzenia lub sprzedaży). Jednak zbyt duża koncentracja przemysłu na danym obszarze jest zjawiskiem negatywnym, ponieważ oddziałuje niekorzystnie na środowisko naturalne.

R97n5hIbJwmTc

Zdjęcie przedstawia nowoczesną linię montażową w fabryce samochodów. Składa się z taśmociągu, na którym znajduje się nadwozie samochodu w kolorze srebrnym z niebieskimi elementami. Czterech monterów montuje drzwi do samochodu. Dookoła znajdują się skomplikowane platformy, rampy oraz przewody będące częścią linii montażowej. Z tyłu stoi kolejne nadwozie samochodu przygotowane do montażu.

Przyczyny deglomeracji przemysłu:

• nadmierne obciążenie infrastruktury, uniemożliwiające podłączenie kolejnego zakładu do istniejącej sieci, np. energetycznej,

• przeludnienie obszaru aglomeracji, skutkujące m.in. brakiem mieszkań lub ich bardzo wysokimi cenami,

• bardzo wysokie koszty zakupu bądź dzierżawy ziemi pod nowe inwestycje,

• zanieczyszczenie środowiska.

Zalety deglomeracji przemysłu:

• dostęp do przestrzeni dla rozwoju produkcji, tańszej ziemi i siły roboczej,

• zazwyczaj niższe czynsze dzierżawne i podatki (np. w specjalnych strefach ekonomicznych),

• możliwość uzyskania subwencji i dotacji rządowych na część peryferyjnych terenów wiejskich,

• mniej zdegradowane środowisko przyrodnicze.

Wady deglomeracji przemysłu:

• zwiększenie zanieczyszczenia środowiska w danym miejscu,

• zmniejszenie bioróżnorodności,

• degradacja krajobrazu,

• pustoszenie centrów miast.

Zmiany w polskim przemyśle

Po wojnie, w efekcie wprowadzenia gospodarki centralnie sterowanej, nastąpiła nacjonalizacjanacjonalizacjanacjonalizacja przemysłu w Polsce. Nie działały wówczas mechanizmy rynkowe. Rząd ustalał kierunki rozwoju przemysłu (głównie ciężkiego) − wysoce kapitałochłonnego, energochłonnego i materiałochłonnego. Władze decydowały również o cenach na poszczególne towary, o rodzajach i ilościach produktów, jakie należało produkować według z góry założonych planów oraz o kierunkach handlu surowcami i wyrobami przemysłowymi. Zmiany te dotyczyły głównie okręgów surowcowych.

W polskim przemyśle można zauważyć następujące tendencje zmian:

• zmiana profilu produkcji, ograniczanie roli tradycyjnych gałęzi przemysłu na rzecz przemysłów wysokich technologii,

• spadek energochłonności i materiałochłonności przemysłu, obniżający koszty produkcji,

• zmiana form własności, prywatyzacja i reprywatyzacjareprywatyzacjareprywatyzacja wielu przedsiębiorstw,

• modernizacja i unowocześnianie ciągów produkcyjnych z zastosowaniem nowoczesnych technologii,

• restrukturyzacjarestrukturyzacjarestrukturyzacja polskich okręgów przemysłowych,

• zamykanie nierentownych dużych zakładów, wzrost znaczenia zakładów małej i średniej wielkości,

• wzrost udziału inwestycji zagranicznych w przekształceniach własnościowych i technologicznych,

• zwolnienia pracowników powodujące wzrost bezrobocia oraz podwyższanie kwalifikacji (przekwalifikowywanie pracowników),

• likwidacja produkcji monopolistycznej.

Restrukturyzacji podlegają w największym stopniu okręgi surowcowe, w których dominowały tradycyjne gałęzie przemysłu (górnictwo, hutnictwo, przemysł włókienniczy). Na przykład w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, gdzie koncentrował się przemysł ciężki, zamyka się nierentowne kopalnie, huty o przestarzałym cyklu produkcji czy działające przy tych obiektach elektrownie. Na terenie zlikwidowanych przedsiębiorstw powstają mniejsze prywatne zakłady przemysłowe, cechujące się większą wydajnością pracy, często z udziałem kapitału zagranicznego. Ogranicza się rozwój przemysłów energochłonnych oraz materiałochłonnych i jednocześnie zwraca się uwagę na przestrzeganie norm ekologicznych. Podstawowymi problemami w restrukturyzacji GOP‑u są wysokie potrzeby finansowe oraz niskie kwalifikacje pracowników.

R1UD3S5NAFOSQ

Widać fragment Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. W otoczeniu zieleni znajdują się kominy o różnych kształtach i różnej wysokości.

W Legnicko‑Głogowskim Okręgu Miedziowym, gdzie nastąpił spadek zatrudnienia w górnictwie rud miedzi i hutnictwie miedzi, część zwolnionych pracowników znalazła pracę w firmach zależnych lub współpracujących. Doprowadziło to do wzrostu zatrudnienia w usługach i budownictwie. W 1997 r. utworzono Legnicką Specjalną Strefę Ekonomiczną (obejmującą Legnicę, Polkowice, Krzywą, Złotoryję i Lubin). Dzięki kapitałowi zagranicznemu nastąpił rozwój budownictwa, produkcji urządzeń grzewczych, mebli biurowych oraz porcelany użytkowej. Wielkie inwestycje proekologiczne, np. instalacje do odsiarczania spalin w hutach miedzi oraz oczyszczalnia wód odprowadzanych do Odry z wielkiego zbiornika odpadów poflotacyjnych Żelazny Most, ograniczyły emisję ścieków i odpadów poprodukcyjnych.