Trochę teorii
Krajobraz kulturowy powstaje wtedy, gdy człowiek nakłada efekty swojej działalności na środowisko naturalne. Co ciekawe, tworzą go nie tylko budynki, ale też lokalna roślinność oraz zasoby niematerialne – takie jak regionalna kuchnia, gwara, tradycje czy rytuały. Wszystkie te elementy dziedzictwa sprawiają, że dane miejsce staje się wyjątkowe, co przyciąga turystów i napędza rozwój lokalnej gospodarki. Dlatego tak ważnym zadaniem jest ochrona unikalnego charakteru tych przestrzeni i stałe pielęgnowanie lokalnych wzorców, aby zachować je dla przyszłych pokoleń.
Krajobraz kulturowy wsi
Na dziedzictwo materialne wsi wpływa układ pól uprawnych i siedlisk, umiejscowienie zagród, materiał oraz styl architektoniczny zabudowy mieszkalnej czy gospodarczej. Szczególnym aspektem w planowaniu przestrzennymplanowaniu przestrzennym jest rozmieszczenie placu, kościołów, cmentarzy, kaplic, dworów, parków itp. Ważnym elementem w zasobie krajobrazowym jest ekspozycja krajobrazowa poszczególnych elementów zabudowy.
Krajobraz kulturowy miast
Dziedzictwo kulturowe miast jest zależne od rozkładu oraz umiejscowienia rynku, zabudowy staromiejskiej, placu‑głównego, rozmieszczenia uliczek, stylu architektonicznego, rozmieszczenia zamków, dworów czy też murów obronnych. Ważnym elementem wśród powyższych czynników jest zachowanie w dobrej kondycji zieleni pod postacią ogrodów i parków.
Planowanie przestrzenne
Ochrona dziedzictwa kulturowego wiąże się bezpośrednio z planowaniem przestrzennym, które jest głównym narzędziem odpowiedzialnego zarządzania otaczającą nas przestrzenią. Jego nadrzędnym celem jest stworzenie warunków do wszechstronnego rozwoju gospodarczego i społecznego, przy jednoczesnym zabezpieczeniu walorów przyrodniczych i kulturowych. To właśnie w planach zagospodarowania określa się, jak dany teren ma być użytkowany, godząc obecne potrzeby mieszkańców z wyzwaniami przyszłości.
Proces ten realizuje się na trzech głównych poziomach:
Lokalnym (miejscowym): skupia się na urbanistyce i dotyczy konkretnego miasta, osiedla lub wsi.
Regionalnym: obejmuje większe obszary, np. województwa czy regiony geograficzne.
Krajowym: określa strategię dla całego państwa (czego świetnym przykładem jest m.in. system planowania w Niderlandach).
W praktyce planowanie przestrzenne to niezwykle złożona dziedzina, która łączy naukę z działaniem, czerpiąc z osiągnięć architektury, geografii gospodarczej, ekologii, demografii, ekonomii, socjologii oraz inżynierii technicznej. Tylko dzięki tak szerokiej, interdyscyplinarnej perspektywie możliwe jest skuteczne chronienie krajobrazu kulturowego i realizowanie założeń zrównoważonego rozwoju.
Degradacja krajobrazu kulturowego
Główną przyczyną degradacji wiejskiego krajobrazu kulturowego jest postępująca urbanizacja, zwłaszcza na obszarach podmiejskich. Proces ten prowadzi do zniszczenia tradycyjnej struktury przestrzennej wsi oraz naruszenia lokalnej równowagi ekologicznej. Dużym zagrożeniem jest także bliskie sąsiedztwo głównych tras komunikacyjnych.
Dodatkowo na niszczenie krajobrazu wpływa niska świadomość inwestorów i mieszkańców. Skutkuje to następującymi problemami:
Rozproszona zabudowa: chaotyczne stawianie budynków na terenach rolniczych.
Niedopasowana architektura: budowanie na wsiach obiektów o charakterze miejskim, modernistycznym oraz budynków o zbyt dużej wysokości i kubaturze.
Brak ochrony widokowej: zasłanianie tradycyjnych osi widokowych i historycznych panoram.
Zanik lokalnej specyfiki: likwidacja tradycyjnych ogrodów przydomowych oraz niszczenie charakterystycznych elementów dawnego krajobrazu rolniczego.
W miastach degradacja krajobrazu kulturowego przejawia się przede wszystkim poprzez chaos wizualny, wywołany nadmiarem reklam, billboardów oraz niespójnych szyldów handlowych. Częstym problemem jest także zaburzanie historycznej panoramy miast przez budowę nowoczesnych wieżowców w sąsiedztwie zabytkowych dzielnic. Ponadto dochodzi do tzw. betonozy, czyli masowego usuwania zieleni miejskiej i zastępowania jej betonowymi placami, co niszczy pierwotny, kameralny charakter przestrzeni publicznych.
Rewitalizacja – drugie życie przestrzeni
Rewitalizacja to kompleksowy proces obejmujący działania społeczne, przestrzenne, techniczne, gospodarcze i środowiskowe. W Polsce kwestie te reguluje Ustawa o rewitalizacji z dnia 9 października 2015 roku. Definiuje ona rewitalizację jako „proces wyprowadzania ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych, prowadzony w sposób kompleksowy, poprzez zintegrowane działania na rzecz lokalnej społeczności, przestrzeni i gospodarki, skoncentrowane terytorialnie, prowadzone przez interesariuszy rewitalizacji na podstawie gminnego programu rewitalizacji”. Zapis ten potwierdza, że celem rewitalizacji jest jednoczesne rozwiązywanie wielu złożonych problemów miejskich.
Teoretycznie tak, ale w praktyce jest to niemożliwe z dwóch powodów. Po pierwsze oznaczałoby to, że całe miasto wymaga pilnej interwencji, a w praktyce nigdy tak nie jest. Po drugie proces byłby niemożliwy do przeprowadzenia ze względu na zbyt duży zasięg przestrzenny, szczególnie w przypadku większych miast (gmin). Dlatego proces rewitalizacji może zostać przeprowadzony na mniejszych terenach, w częściach miast (np. na osiedlach). Wspomniana wyżej ustawa określa, czym jest:
obszar zdegradowany, czyli obszar koncentracji negatywnych zjawisk społecznych (patrz niżej) i występowania jednego z negatywnych zjawisk gospodarczych, środowiskowych lub przestrzennych,
obszar rewitalizacji - część obszaru zdegradowanego, na którym prowadzona będzie rewitalizacja; teren charakteryzuje się koncentracją negatywnych zjawisk; obszar ten nie może być większy niż 20% powierzchni miasta i obejmować więcej niż 30% ludności miasta.
Za przeprowadzenie rewitalizacji odpowiadają władze miasta (gminy), które w tym celu najczęściej powołują specjalne zespoły odpowiedzialne za przygotowanie i przeprowadzenie całego procesu. Właśnie w ramach tych przygotowań sporządzana jest diagnoza sytuacji w mieście. Taka analiza musi obejmować wszystkie sfery – społeczną, przestrzenną, techniczną, gospodarczą i środowiskową. Do przygotowania diagnozy potrzebne są dane dotyczące poszczególnych części miasta (gminy). Na podstawie zebranych danych można ocenić, która część miejscowości znajduje się w najgorszej sytuacji i najpilniej wymaga rewitalizacji. Taki obszar charakteryzuje się koncentracją negatywnych zjawisk społecznych, czyli bezrobocia, przestępczości, ubóstwa, niskiego poziomu edukacji i kapitału społecznego oraz słabego poziomu uczestniczenia w życiu publicznym lub kulturalnym. Proces rewitalizacji może zostać przeprowadzony w centrum miasta (miejscowości gminnej), na terenach mieszkaniowych (osiedla), terenach poprzemysłowych lub pokolejowych.
Poniżej przedstawiono przykładowe wskaźniki, które mogą być wzięte pod uwagę w trakcie sporządzania diagnozy.
mieszkańcy obszaru rewitalizacji,
właściciele nieruchomości,
podmioty gospodarcze (czyli przedsiębiorcy),
organizacje pozarządowe,
władze samorządowe.
Poniżej przedstawiono przykładowe wskaźniki, które mogą być wzięte pod uwagę w trakcie sporządzania diagnozy.
Diagnoza | Dane, informacje |
|---|---|
społeczna | stopa bezrobocia, stopień ubóstwa, liczba przestępstw, poziom edukacji, poziom kapitału społecznego, frekwencja wyborcza, udział w kulturze |
przestrzenna | wielkość przestrzeni publicznych i przestrzeni rekreacyjnych |
techniczna | infrastruktura techniczna (w tym jej stan), stan techniczny budynków |
gospodarcza | liczba i wielkość podmiotów gospodarczych |
środowiskowa | jakość środowiska przyrodniczego, zanieczyszczenie wody, powietrza, gleb |
Zdecydowanie nie. Tak jak rewitalizacja powinna mieć charakter kompleksowy od strony tego, co obejmuje, tak i w samym procesie bierze udział wiele grup społecznych i podmiotów (zwanych interesariuszami). Takie podejście zapewnia przede wszystkim przejrzystość, gdyż każdy wie, jakie działania będą podejmowane w ramach rewitalizacji, co więcej - każdy może mieć wpływ na przebieg procesu. Służą temu między innymi konsultacje społeczne, na których mieszkańcy mogą swobodnie wypowiedzieć się na temat planowanych działań lub też zaproponować zmiany. Interesariuszami rewitalizacji są przede wszystkim:
mieszkańcy obszaru rewitalizacji,
właściciele nieruchomości,
podmioty gospodarcze (czyli przedsiębiorcy),
organizacje pozarządowe,
władze samorządowe.
Przykłady rewitalizacji w Polsce
Najbardziej znane przykłady rewitalizacji w Polsce dotyczą terenów poprzemysłowych w Łodzi i Poznaniu. Popularność i rozpoznawalność tych miejsc wynika z faktu, że w dawnej zabudowie fabrycznej powstały centra handlowo‑kulturalne. Jest to jeden z kierunków przemian zachodzących podczas rewitalizacji. Z jednej strony zachowano dawny charakter miejsc (budynki i styl zabudowy), podniesiono jedynie standard techniczny kompleksów, z drugiej zaś wprowadzono nowe funkcje - nie tylko handlowe, ale także kulturalne i społeczne. Nowe obiekty oferują wiele miejsc pracy i stały się zarówno znakiem rozpoznawalnym miast, ale także miejscami integrującymi mieszkańców. Przykładami takich rewitalizacji jest Manufaktura w Łodzi oraz Stary Browar w Poznaniu.
Należy jednak pamiętać, że rewitalizacja nie musi oznaczać tak spektakularnych inwestycji. Ma ona służyć przede wszystkim lokalnym społecznościom i kompleksowo poprawiać warunki ich życia. Dlatego działania rewitalizacyjne oznaczają często powstanie centrów aktywności lokalnej, ośrodków podnoszenia kwalifikacji dla osób wykluczonych społecznie, porządkowanie zaniedbanej przestrzeni i włączanie w te działania lokalnej społeczności. Najczęściej o takich projektach nie przeczytamy tak wiele, jak o wskazanych wyżej przykładach, ale z pewnością stanowią one bardzo ważny czynnik poprawy warunków życia mieszkańców wielu miast i gmin w Polsce.
Rewitalizacja w gospodarce
Proces rewitalizacji nie musi dotyczyć osiedli ludzkich. Mogą mu zostać poddane tereny rolnicze lub wartościowe dla przemysłu czy branży usługowej. Przykładem jest obszar delty Wisły, który sukcesywnie malał pod względem przydatności produkcyjnej w rolnictwie. Fakt ten sprawił, iż rentowność produkcji rolniczej była niska. Przeprowadzono tam rewitalizację poprawiającą wykorzystanie terenu. Inwestycje obejmowały infrastrukturę materialną oraz wydobycie walorów środowiska naturalnego, które przyciąga nowych inwestorów i rozwija turystykę na tym obszarze.