Trochę teorii
Poglądy na relacje człowiek – środowisko geograficzne
Postęp technologiczny, liczne odkrycia i wynalazki, bogacenie się społeczeństw, wiedza na temat naturalnych zjawisk i procesów pozwalają na pokonanie wielu barier środowiskowych. Jednak człowiek nie jest w stanie całkowicie uniezależnić się od środowiska i kształtować go zgodnie z własną wolą.
Są rożne poglądy na temat relacji człowiek – warunki naturalne. Największą popularność zyskały: nihilizmnihilizm geograficzny, determinizmdeterminizm geograficzny i posybilizmposybilizm geograficzny.
Skrajną odmianą nihilizmu geograficznego jest woluntaryzm geograficzny. Jego zwolennicy twierdzą, że środowisko geograficzne nie wywiera żadnego wpływu na rozwój społeczno‑gospodarczy, a wszystko zależy od chęci i umiejętności ludzi albo wyłącznie od woli rządzących. Kto ma rację: determiniści czy nihiliści?
Za nihilizmem świadczy to, że np. Szwecja i Norwegia są krajami wysoko rozwiniętym, mimo że ich ukształtowanie powierzchni i warunki klimatyczno‑glebowe są mało sprzyjające. Warunki naturalne nie sprzyjają też rozwojowi innych krajów wysoko rozwiniętych: np. Szwajcarii, Japonii, Islandii i Holandii, a Indonezja i kraje Azji południowo‑wschodniej, pomimo korzystnych warunków klimatyczno‑glebowych i dużych zasobów różnorodnych minerałów, pozostają krajami słabo rozwiniętymi. We współczesnej Szwecji czy w Japonii środowisko naturalne odgrywa niewielką rolę w rozwoju społeczno‑gospodarczym, ale w przeszłości było inaczej. W XVIII i XIX w. Szwecja rozwijała się bardzo szybko dzięki eksportowi najpierw drewna, a później rud żelaza do uprzemysławiającej się Anglii. Z kolei Japonia po rewolucji Meiji w pełni wykorzystała swoje wyspiarskie położenie dla kolonizacji i eksploatacji Południowo‑Wschodniej Azji. Natomiast na rozwoju krajów słabo rozwiniętych zaważył kolonializm. Zniszczył on ich tradycyjne struktury społeczno‑ekonomiczne nawiązujące do lokalnych uwarunkowań środowiskowych i podporządkował rozwój potrzebom metropolii.
Twórcą nurtu „głębokiej ekologii” (ang. deep ecology) był norweski filozof Arne Naess, który sformułował te założenia na początku lat 70. XX wieku. W przeciwieństwie do tradycyjnej ochrony środowiska, głęboka ekologia odrzuca powierzchowne działania, takie jak akcje sprzątania świata. Jest uznawana za filozofię radykalną, ponieważ szuka przyczyn kryzysu u samego źródła – w zachodnim konsumpcjonizmie i kulturze stawiającej człowieka ponad naturą. Naess, inspirując się m.in. Gandhim, stworzył ruch, który wymaga całkowitej zmiany myślenia o roli człowieka w ekosystemie.
Konflikty w relacjach człowiek – środowisko
Kiedy słyszymy o konflikcie „człowiek – środowisko”, wydaje się, że ludzie walczą z naturą. W rzeczywistości jest to jednak zawsze konflikt człowiek – człowiek. Przyroda nie bierze aktywnego udziału w dyskusji – jest jedynie przedmiotem sporu między różnymi grupami ludzi.
Do takich sporów dochodzi najczęściej na dwa sposoby:
Przez brak porozumienia (aspekt psychologiczny): kiedy urzędnicy, ekolodzy i mieszkańcy są do siebie wrogo nastawieni i nie potrafią wypracować kompromisu.
Przez sprzeczne interesy (aspekt strukturalny): kiedy na tym samym obszarze chcemy jednocześnie chronić rzadkie gatunki ptaków i rozwijać lokalny biznes.
Osobnym problemem jest walka o zasoby naturalne (wodę, lasy, surowce). Konflikty wybuchają tam, gdzie dostęp do tych dóbr jest nierówny, a różne grupy rywalizują o prawo do ich eksploatacji.
Teoria konfliktu to jedna z głównych orientacji w naukach społecznych. Jej prekursorem był Karol Marks, który uważał konflikt za nieodłączną część życia społecznego oraz główny motor zmian, wynikający z nierównego podziału dóbr między grupami dominującymi a podporządkowanymi. Ponieważ konflikt jest zjawiskiem złożonym i interdyscyplinarnym, jego analiza wymaga uwzględnienia zarówno przesłanek psychologicznych, jak i społecznych. Choć samo pojęcie jest trudne do jednoznacznego zdefiniowania, socjologia uznaje konflikty za zjawiska powszechne, a wręcz użyteczne – pod warunkiem racjonalnego zarządzania nimi, mogą one stanowić bodziec do innowacji i rozwoju.
Czynniki zmieniające relacje człowiek‑środowisko
Wysoki poziom technologiczny uświadomił nam, że ciągły rozwój ma swoją cenę. Szybka urbanizacja i zmiany klimatyczne zmuszają nas do zmiany zachowań. Kluczowym pojęciem jest tutaj antropopresja, czyli całokształt działań człowieka, które zmieniają i niszczą środowisko (np. wylesianie, zanieczyszczanie wód, degradacja gleb).Na to, jak traktujemy przyrodę, wpływają trzy główne czynniki:
Ekonomiczny: surowce nieodnawialne kurczą się i drożeją. Odpowiedzią gospodarki na ten problem stają się technologie energooszczędne oraz recykling.
Społeczny: w krajach bogatych rośnie opór wobec nadmiernego konsumpcjonizmu. Wybieramy produkty lokalne, ograniczamy odpady i wspieramy fair trade (uczciwy handel, gwarantujący godne płace dla rolników).
Polityczny: świadomi ekologicznie wyborcy zmuszają władze do zmian. Dodatkowo proekologiczne zachowania (np. segregację śmieci) wymuszają na nas przepisy prawne, takie jak unijne dyrektywy.
Spory o obszary Natura 2000 jako przykład konfliktów człowiek – środowisko
Natura 2000 to unijny program ochrony ważnych obszarów przyrodniczych w Europie, mający na celu zachowanie cennych siedlisk i gatunków roślin oraz zwierząt. Chociaż tereny te są chronione, nie oznacza to całkowitego zakazu ich użytkowania – obowiązują jednak ograniczenia, które mają chronić środowisko.
Na obszarach Natura 2000 często dochodzi do konfliktów między lokalnymi społecznościami a zarządcami terenów chronionych. Przyczyną są m.in. obawy przed ograniczeniami inwestycyjnymi, niezgodność lokalnych planów rozwoju z przepisami ochrony oraz utrudnienia związane z budową dróg czy innych inwestycji. Często konflikty wynikają z niedostatecznej informacji i przekazywania wiedzy o celach ochrony oraz z trudności w porozumieniu się między różnymi grupami zainteresowanych.
Konflikty te pokazują, jak trudno jest pogodzić ochronę przyrody z rozwojem gospodarczym i potrzebami mieszkańców. Dlatego tak ważna jest współpraca i dialog, które pomagają znaleźć rozwiązania korzystne zarówno dla ludzi, jak i dla środowiska.
Zrównoważony rozwój – sposób na ograniczenie konfliktów człowiek – środowisko
Rozwiązaniem tych konfliktów ma być zrównoważony rozwój. To koncepcja takiego zarządzania światem, aby zaspokoić potrzeby obecnego pokolenia, ale nie odbierać szans na przetrwanie przyszłym pokoleniom.
Opiera się on na trzech filarach:
Ochrona środowiska: racjonalne korzystanie z zasobów i przejście na odnawialne źródła energii.
Wzrost gospodarczy: sprawiedliwy podział zysków, ze szczególnym wsparciem dla państw biedniejszych.
Rozwój społeczny: walka z ubóstwem oraz zapewnienie powszechnego dostępu do edukacji i ochrony zdrowia.
Ważnym etapem w rozwoju koncepcji zrównoważonego rozwoju były kluczowe wydarzenia i dokumenty międzynarodowe, które ustanowiły podstawy współpracy państw w zakresie ochrony środowiska, rozwoju gospodarczego i społecznego:
Powołana w 1983 r. przez Sekretarza Generalnego ONZ Światowa Komisja ds. Środowiska i Rozwoju opublikowała w 1987 r. specjalny raport Nasza wspólna przyszłość (Our Common Future), w którym przedstawiła założenia tej koncepcji. W 1992 r. doprowadziła zaś do zwołania tzw. II Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro, w którym uczestniczyli przedstawiciele 172 państw ze wszystkich części świata. Udało się wówczas przyjąć szereg porozumień, deklaracji i dokumentów odnoszących się do rozwoju ekonomicznego, ekologicznego i społecznego. Były to m.in.:
Deklaracja z Rio w sprawie środowiska i rozwoju – stanowiąca zbiór 27 zasad mówiących o prawach i obowiązkach poszczególnych państw wynikających z koncepcji zrównoważonego rozwoju,
deklaracja o lasach – dotyczyła rozwoju, ochrony i użytkowania obszarów leśnych,
Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu – dotyczyła ustabilizowania ilości gazów cieplarnianych w atmosferze oraz ich emisji, tak by ekosystemy mogły samoistnie przystosować się do zmian klimatu,
Konwencja o różnorodności biologicznej – określała zasady ochrony, pomnażania oraz korzystania z zasobów bioróżnorodności,
Agenda 21 – wskazywała sposoby i środki zrównoważenia rozwoju społecznego, środowiskowego i gospodarczego na kuli ziemskiej.
podczas której podpisano tzw. protokół z Kioto (aneks do ramowej konwencji w sprawie zmian klimatu), zawierający zobowiązanie państw do redukcji emisji gazów powodujących efekt cieplarniany o określony procent do 2012 r.
poruszająca kwestie praw człowieka do czystego środowiska,
który dotyczył pięciu obszarów:
dostarczania czystej wody i zapewniania urządzeń sanitarnych,
problematyki energii,
dbałości o zdrowie,
zrównoważonego rozwoju rolnictwa,
bioróżnorodności.
Wszystkie 193 kraje przyjeły dokument „Agenda 2030” zawiera 17 celów i 169 powiązanych z nimi działań, które mają być realizowane do 2030 roku. Cele te dotyczą pięciu kluczowych obszarów, zwanych 5P: ludzi, planety, dobrobytu, pokoju i partnerstwa. Są one globalnym planem działania na rzecz eliminacji ubóstwa, ochrony środowiska, zapewnienia edukacji i zdrowia oraz zrównoważonego rozwoju społeczno‑gospodarczego.
- Nazwa kategorii: [bold]cele zrównoważonego rozwoju[/bold]
- Nazwa kategorii: koniec ubóstwa
- Nazwa kategorii: zero głodu
- Nazwa kategorii: dobre zdrowie i jakość życia
- Nazwa kategorii: dobra jakość edukacji
- Nazwa kategorii: równość płci
- Nazwa kategorii: czysta woda i warunki sanitarne
- Nazwa kategorii: czysta i dostępna energia
- Nazwa kategorii: wzrost gospodarczy i godna praca
- Nazwa kategorii: innowacyjność, przemysł, infrastruktura
- Nazwa kategorii: mniej nierówności
- Nazwa kategorii: zrównoważone miasta i społeczności
- Nazwa kategorii: odpowiedzialna konsumpcja i produkcja
- Nazwa kategorii: działanie w dziedzinie klimatu
- Nazwa kategorii: życie pod wodą
- Nazwa kategorii: życie na lądzie
- Nazwa kategorii: pokój, sprawiedliwość i silne inwestycje
- Nazwa kategorii: partnerstwo na rzecz celów Koniec elementów należących do kategorii [bold]cele zrównoważonego rozwoju[/bold]
- Elementy należące do kategorii [bold]cele zrównoważonego rozwoju[/bold]
W celu określenia stopnia konsumpcji zasobów Ziemi wymyślono wskaźnik nazywany śladem ekologicznym (ang. Ecological Footprint). Jest on mierzony powierzchnią lądu i morza potrzebną do zrekompensowania zasobów zużytych podczas wytwarzania produktów używanych przez człowieka oraz na absorpcję odpadów wytworzonych przez niego. Wskaźnik wyrażony jest w tzw. globalnych hektarach na osobę (gha/os.).
