Położenie Polski

Polska położona jest na półkuli północnej oraz wschodniej. Terytorium naszego kraju znajduje się w środkowej części Europy. Pod wieloma względami położenie to jest swoistym „łącznikiem” między zachodnią i wschodnią oraz północną i południową częścią kontynentu. Widoczne jest to nie tylko w kwestiach kulturowo‑społecznych, ale również przyrodniczych.

Polska leży w środkowej Europie, między Morzem Bałtyckim na północy oraz Karpatami i Sudetami na południu. Lądowa część kraju zajmuje obszar między punktem leżącym w okolicach przylądka Rozewie (54°50$’$N, 18°18$’$E) a położonym w Bieszczadach szczytem Opołonek (49°00$’$N, 22°51$’$E) oraz zakolem Odry na zachód od Cedyni (52°51$’$N, 14°07$’$E) i zakolem Bugu na wschód od Strzyżowa (Zosin - 50°52$’$N, 24°09$$ ’$$E).

Znając współrzędne punktów skrajnych, możemy również podać rozciągłość południkową i równoleżnikową obszaru.  Rozciągłość południkowa terytorium Polski (północ południe) wynosi 5°50 $$ ’$$ a więc 649 km, natomiast równoleżnikowa - 10°02$$ ’$$. Mierzona wzdłuż równoleżnika 52° (wschód zachód) osiąga 689 km.

Rozciągłość obszaru podaje się w stopniach, ale można ją również przeliczyć na jednostki długości – metry lub kilometry. Obliczanie rozciągłości południkowej jest zadaniem łatwiejszym, ponieważ każdy z południków ziemskich ma kształt łuku o mierze kątowej 180°. Każdy z nich ma również taką samą długość, wynoszącą w przybliżeniu 20 tys. km. Z proporcji wynika więc, że:

180° – 20 000 km

1° ≈ 111,1(1) km

1′ (1/60°) ≈ 1,852 km

Przeliczając rozciągłość południkową Polski na kilometry, uzyskujemy wartość 648,2 km.

5°50′ = 350′,  350′ * 1,852 km = 648,2 km

Rozciągłość południkowa powoduje różnicę w długości trwania dnia między północną i południową częścią Polski. Na północy latem dzień jest dłuższy o ponad godzinę niż na południu, a zimą przeciwnie. Konsekwencją rozciągłości równoleżnikowej jest natomiast 40‑minutowa różnica czasu słonecznego między zachodnimi i wschodnimi krańcami kraju.

Rozciągłość Polski ze wschodu na zachód (rozciągłość równoleżnikowa) decyduje o różnicach w czasie słonecznym, który jest następstwem ruchu obrotowego planety. Prędkość kątowa obrotu Ziemi wynosi 15° w ciągu 1 godziny, tj. 1° w ciągu 4 minut (240 sekund). Ponieważ odległość kątowa między skrajnym punktem wschodnim i zachodnim Polski wynosi 10°02′, oznacza to, że maksymalna różnica czasu wynosi około 40 minut. Pamiętając, że Ziemia obraca się z zachodu na wschód, górowanie Słońca na zachodzie Polski jest o około 40 minut opóźnione w stosunku do krańców wschodnich kraju. Najlepiej tę różnicę widać podczas wschodu lub zachodu Słońca – gdy mieszkańcy Białegostoku lub Rzeszowa obserwują wschód Słońca, we Wrocławiu czy Szczecinie jest jeszcze noc. Wieczorem, kiedy na wschodnich krańcach jest już noc, na krańcach zachodnich jest jeszcze widno.

Konsekwencje położenia Polski

Główne konsekwencje położenia na półkuli północnej w strefie umiarkowanych szerokości widoczne są w panujących w naszym kraju warunkach pogodowych i klimatycznych. Polska zlokalizowana jest w strefie klimatów umiarkowanych.  Szerokość geograficzna, w której leży nasz kraj, odpowiada za ilość energii słonecznej docierającej do powierzchni Ziemi. Jest to oczywista konsekwencja ruchu obiegowego i nachylenia osi kuli ziemskiej. Różnice w oświetleniu decydują o wyraźnej sezonowości pór roku – najcieplejszym miesiącem jest lipiec, a najzimniejszym – styczeń.

Polska położona jest w szerokościach umiarkowanych półkuli północnej. Każdego dnia roku w południe słoneczne Słońce góruje nad południową stroną widnokręgu. Na skutek następstw ruchu obiegowego Ziemi zmianie ulega jednak kąt, pod którym widoczne jest górowanie Słońca. Najwyższy można zaobserwować w dniu przesilenia letniego – 22 czerwca, najniższy zaś w dniu przesilenia zimowego – 22 grudnia.

Najdłuższym dniem w roku na półkuli północnej, a tym samym również w Polsce, jest dzień przesilenia letniego przypadający 22 czerwca, najkrótszy zaś jest dzień przesilenia zimowego (22 grudnia). Ze względu na zmiany oświetlenia, czas trwania dnia i nocy w różnych puntach Polski jest różny. W lecie długość trwania dnia wzrasta wraz z szerokością geograficzną. Oznacza to, że najdłużej dzień trwać będzie w skrajnym punkcie północnym w Jastrzębiej Górze. Zimą przeciwnie, najdłuższej dzień trwać będzie w skrajnym punkcie południowym – na szczycie Opołonek. Różnica między skrajnymi punktami, zarówno latem, jak i zimą, wynosi około 1 godz.

Ciekawostka

Najkrótsza noc w roku (22 czerwca) była jednym ze świąt Słowian w czasach przedchrześcijańskich. Nazywano ją Nocą Kupały. Tej nocy ludzie zbierali się w pobliżu rzek czy jezior. Zwyczajem tego dnia było rozpalanie ognisk, przy których trwały tańce, zabawy i wróżby. W niektórych regionach formą zabawy było przeskakiwanie przez płonące ognisko. Młode dziewczęta plotły z traw i kwiatów wianki, które następnie puszczały z nurtem rzeki. Po rozpowszechnieniu się chrześcijaństwa pogańską Noc Kupały zamieniono na noc świętojańską. Tradycja, już nie w formule religijnej, ale komercyjnej imprezy, organizowana jest przez władze wielu polskich miast.

RVETpoMkycnte

Obraz przedstawia kobiety i mężczyzn siedzących i stojących przy ognisku nocą nad brzegiem rzeki. Kobiety mają białe bluzki i kolorowe spódnice. Są boso. Po lewej stronie jest rzeka, na niebie jest księżyc w pełni. Księżyc rozświetla niebo.

Ze względu na położenie Polski w szerokościach umiarkowanych na terytorium naszego kraju następuje intensywna wymiana mas powietrza, na obszarze Polski ścierają się masy powietrza morskiego z powietrzem kontynentalnym.

Na częstotliwość napływu poszczególnych mas powietrza wpływa również ukształtowanie terenu. Czynnikiem ułatwiającym wymianę mas na kierunku wschód–zachód jest położenie Polski w strefie Niżu Środkowoeuropejskiego i brak barier orograficznych na wschodzie i zachodzie kraju.  Czynniki te odpowiedzialne są za częste zmiany warunków pogodowych w Polsce oraz za zjawisko tzw. przejściowości klimatycznej.

Następstwem zróżnicowania klimatycznego jest zjawisko przejściowości gatunków flory i fauny. Wiele roślin typowych dla Europy Zachodniej ma na terenie Polski swoje granice występowania, tzn. ich udział stopniowo maleje w kierunku wschodnim. Na krańcach północno‑wschodnich praktycznie nie występują uprawy kukurydzy, słonecznika czy winorośli, popularne są natomiast uprawy żyta, owsa czy ziemniaków, które lepiej znoszą przymrozki i krótki okres wegetacji.

Dominacja nizin sprzyja rozwojowi rolnictwa i budowie sieci transportowej. Terytorium Polski jest ważnym obszarem tranzytowym łącząc państwa Europy Zachodniej oraz Wschodniej.

Rozwojowi komunikacji sprzyja również położenie Polski nad Bałtykiem. Dzięki dostępowi do morza mamy możliwość rozwoju transportu morskiego i wykorzystania tego środka lokomocji w handlu międzynarodowym oraz gospodarce morskiej. Nadmorskie położenie jest jednocześnie walorem turystycznym. Co roku na bałtyckich plażach wypoczywają tysiące osób, nie tylko z Polski. Strefa wybrzeża jest jednym z najchętniej odwiedzanych regionów turystycznych naszego kraju.

Położenie Polski między 14°07′ a 24°09′ długości wschodniej lokalizuje nasz kraj w dwóch strefach czasowych. Umowna granica między nimi przebiega na południku 22°30′E. Większa część naszego kraju znajduje się w strefie czasu środkowoeuropejskiego (określonego według czasu słonecznego południka 15°E), mniejsza część – w strefie czasu wschodnioeuropejskiego (określonego wg czasu słonecznego południka 30°E).

Ponieważ stosowanie czasów dwóch stref przysparzałoby wielu trudności (np. w dziedzinie logistyki transportu), na obszarze całej Polski wprowadzono jednolity czas urzędowy. Za czas urzędowy na obszarze naszego kraju przyjęto czas środkowoeuropejski. Na okres letni (od ostatniej soboty marca do ostatniej soboty października) wprowadza się tzw. czas środkowoeuropejski letni, który jest zwiększony o 1 godzinę w stosunku do czasu obowiązującego w pozostałej części roku.

Pasowość rzeźby Polski

Pod względem fizycznogeograficznym terytorium Polski wykazuje strukturę pasową, będącą konsekwencją budowy geologicznej i historii rozwoju rzeźby, m.in. ruchów górotwórczych i zlodowaceń plejstoceńskich. Niziny, czyli obszary o wysokości bezwzględnej do 300 m n.p.m., występują w północnej i środkowej części kraju i zajmują 91,4% jego powierzchni. Od południowego wschodu sąsiaduje z nimi pas wyżyn z wysokościami bezwzględnymi od 300 do 500 m n.p.m., natomiast wzdłuż południowych krańców Polski przebiegają pasma niskich (500–600 m n.p.m.), średnich (600‑1000 m n.p.m.) i wysokich gór (powyżej 1000 m n.p.m.) oddzielone od pasa wyżyn obniżeniami (kotlinami) podgórskimi.

RqD8NxGsamocz

Mapa przedstawia pasowość rzeźby Polski. Niziny występują na północy i w centrum, natomiast obszary górskie i wyżynne na południu. Zaczynając od południa wyróżnia się następujące pasy: gór, kotlin podkarpackich, wyżyn, nizin środkowopolskich, pojezierzy i pobrzeży.

R1CROfujUcsyA

Na ilustracji krzywa hipsograficzna. Na osi pionowej oznaczone są wysokości bezwzględne od 0 do 2499 metrów nad poziomem morza. Na osi poziomej oznaczony jest procentowy udział wyróżnionych terenów w powierzchni ogólnej Polski. Pod środku na białym tle napis: "krzywa hipsograficzna dla obszaru Polski". Na wykresie kolorem zielonym oznaczono niziny, żółtym i pomarańczowym – wyżyny, a czerwonym góry. W Polsce najwyższy szczyt wynosi 2499 metrów nad poziomem morza. Tereny położone powyżej 2000 metrów nad poziomem morza stanowią około 0,1%, natomiast od 2000 do 500 metrów nad poziomem morza około 4 % powierzchni Polski. Tereny o wysokości od 500 do 200 metrów nad poziomem morza stanowią około 36% powierzchni Polski, a ta poniżej 200 metrów nad poziomem morza około 60 %. Depresje stanowią około 0,1 %. Jest to dodatkowo zaznaczone strzałką i napisem: "depresja 0,1 procent". Najniższy punkt w Polsce wynosi 1,8 metra poniżej poziomu morza. Średnia wysokość wynosi 173 metrów nad poziomem morza. Została ona zaznaczona czerwoną linią i opisem: "średnia wysokość obszaru Polski 173 metry nad poziomem morza".

Geograficzne regiony Polski

Określenia „kraina geograficzna” i „region geograficzny” są niekiedy traktowane jako synonimy, czyli terminy oznaczające to samo. Nie jest to dużym błędem, ponieważ według definicji zarówno kraina, jak i region to wydzielony obszar o charakterystycznych cechach fizycznogeograficznych, mający jednorodne pochodzenie. Kraina zazwyczaj jest większa od regionu i to może być podstawowa różnica między tymi jednostkami.
Istnieje wiele klasyfikacji i podziałów regionalnych obszaru Polski. Najważniejszym kryterium jest na ogół ukształtowanie powierzchni. Rozmieszczenie gór, wyżyn i nizin ściśle wiąże się z budową geologiczną. Rzeźbę terenu kształtowały różnorodne procesy mające związek z warunkami klimatycznymi, np. temperaturą, wiatrami, opadami. Klimat wpłynął też na rozmieszczenie wód powierzchniowych (rzeki, jeziora) i podziemnych oraz zadecydował o ich zasobności. Wymienione warunki naturalne przyczyniły się do rozwoju określonego świata roślinnego i zwierzęcego. Wszystko to razem miało wpływ na wykształcenie się określonych gleb. A na koniec przyszedł człowiek, który na różne sposoby zaczął wykorzystać i przekształcać środowisko przyrodnicze.

Dokonując regionalizacjiregionalizacjaregionalizacji geograficznej, należy uwzględniać wszystkie wyżej wymienione czynniki.

W Polsce najbardziej rozpowszechniony jest opracowany przez prof. Jerzego KondrackiegoJerzy KondrackiJerzego Kondrackiego podział z 1955 roku.

Wydzielił on w Europie cztery regiony fizycznogeograficzne: Europę Północną, Europę Południową, Europę Wschodnią i Europę Zachodnią. Według autora większość Polski należy do Europy Zachodniej (megaregion Pozaalpejska Europa Zachodnia i Region Karpacki) i częściowo Europy Wschodniej (megaregion Niż Wschodnioeuropejski).

Kondracki wydzielił na obszarze Polski 7 prowincji. Kolejny „szczebel” podziału Polski to podprowincje. Autor wyróżnił 18 podprowincji, których zasięg i nazwy przedstawiono na poniższej mapie. Kondracki, tworząc regionalizację fizycznogeograficzną, wydzielił 59 makroregionów, które także zaprezentowano poniżej. Ostatnimi wydzielonymi jednostkami są mezoregiony. Najtrudniejszym i głównym założeniem badacza było wydzielenie właśnie tych jednostek. Wyróżnił ich 316, jednocześnie kierując się następującymi założeniami:

• region geograficzny musi być jednostką indywidualną, która charakteryzuje się niepowtarzalnymi cechami oraz różni się od innych regionów, w tym sąsiednich,

• region geograficzny ma jednorodną genezę,

• wszystkie elementy środowiska przyrodniczego konkretnego mezoregionu są ze sobą silnie powiązane.

Nazwy regionów zostały wprowadzone do oficjalnego wydawnictwa Nazwy geograficzne Rzeczpospolitej Polskiej z 1991 roku przez Komisję Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych przy Urzędzie Rady Ministrów.