Znaczenie jezior w środowisku geograficznym

Jak wiesz jezioro to naturalny zbiornik śródlądowy będący wypełnionym wodą obniżeniem terenu, którego brzegi kształtowane są przez falowanie i prądy wodne.

W Polsce jest około 7  tysięcy jezior o powierzchni większej od 1 ha. Łącznie zajmują one powierzchnię 2 810 kmIndeks górny 2², co stanowi około 0,9% powierzchni kraju. Ich rozmieszczenie jest nierównomierne - występują w północnej części Polski, głównie na obszarze pojezierzy: Pomorskiego, Wielkopolskiego, Mazurskiego i Suwalskiego. Na pojezierzach jeziornośćjezioronośćjeziorność wynosi 2,5%, a w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich przekracza 4%. Poza północną częścią Polski większe skupisko jezior występuje w południowo‑wschodniej części kraju, na Pojezierzu Łęczyńsko‑Włodawskim. W naszym kraju przeważają jeziora małe o powierzchni 1‑5 ha – jest ich ponad 3000, ale zajmują tylko ok. 2% ogólnej powierzchni jezior. Jezior dużych (powierzchnia 100‑1000 ha) i bardzo dużych (powyżej 1000 ha) jest zaledwie ok. 500, ale zajmują blisko 70% ogólnej powierzchni wszystkich jezior.

RIxbozgAnLxhC

Na zdjęciu jest spokojna tafla jeziora. Na jeziorze stoją dwie małe łódki.

R1aYDEECdXKQJ

Na mapie Polski jest rozmieszczenie jezior naturalnych. Występują głównie w północnej części kraju - po Zieloną Górę, Poznań, Toruń oraz Warmię i Mazury. Kilka jest w województwie lubelskim. Jedno na południe od Poznania. Jeziora o powierzchni powyżej 50 kilometrów kwadratowych występują w rejonie Szczecina, na Mazurach. Od 10 do 50 kilometrów kwadratowych: na Pojezierzu Pomorskim, na Warmii, Mazurach, na południowy zachód od Torunia. Pozostałe jeziora mają mniejszą powierzchnię.

Przyrodnicze znaczenie jezior

Jeziora są naturalnymi zbiornikami retencyjnymi. Są wśród nich jeziora bezodpływowe, zasilane przez opady i dopływ wód podziemnych oraz odpływowe, odprowadzające część swoich wód w postaci odpływu rzecznego (Oleckie Wielkie, Szóstak) i przepływowe dodatkowo przyjmujące dopływ wód rzecznych (Wigry, Roś, Ełckie, Orzysz).

Obecność jezior oddziałuje na klimat lokalny. Wpływ ten ma stosunkowo niewielki zasięg, zależny wprost proporcjonalnie od powierzchni jeziora i objętości wody w misie jeziornej i sięga maksymalnie do kilku kilometrów. Objawia się on m.in. obniżeniem temperatury powietrza w porze wiosenno‑letniej, wzrostem jesienią, zmniejszeniem jej amplitudy dobowej, częściowym zwiększeniem wilgotności powietrza oraz częstości występowania mgieł, zwłaszcza w miesiącach wiosennych i jesiennych.

Jeziora mogą być włączone w system odpływu powierzchniowego i wyrównują odpływ rzeczny wskutek magazynowania wody w okresach jej nadmiaru (wezbrań) i oddawania jej w okresach deficytu.

Jeziora są naturalnym środowiskiem życia ryb, innych zwierząt oraz roślin wodnych. Ekosystemy jeziorne charakteryzują się z reguły dużą różnorodnością biologiczną, są bowiem zasiedlone przez różnorodne grupy organizmów, których rozmieszczenie nie jest równomierne, zależy bowiem od warunków panujących w poszczególnych strefach zbiornika. Zdecydowana ich większość żyje w strefie przybrzeżnej, mniej liczne zasiedlają otwartą toń wodną, a najmniejsza ich liczba występuje w strefie dennej.

R1GkXAANnGt4b

Ilustracja przedstawia różnorodność biologiczną jeziora. Na brzegu i w wodzie są rośliny, między innymi nenufary, pałka wodna. Na brzegu jeziora jest zdjęcie żaby, ślimaka, szczeżui, kraba. W wodzie zdjęcie ryby, planktonu zwierzęcego, na dnie pałeczkowatych organizmów.

Brzegi jezior i płytka strefa przybrzeżna wód jeziornych porośnięta jest przez rośliny ziemno‑wodne (trzcina, pałka wodna, tatarak). Strefa ta jest ostoją, miejscem rozrodu i bazą pokarmową dla wielu gatunków zwierząt związanych z wodą i lądem. Są wśród nich, np. płazy i gady (np. żaby, żółwie błotne, zaskrońce), ptaki pływające i brodzące (np. kaczki, gęsi, kormorany, łabędzie, perkozy, czaple, żurawie i inne). W tej strefie w większej odległości od brzegu pojawiają się rośliny o pływających liściach, np. grzybień, grążel, rogatek, moczarka, rzęsa wodna, pośród których żyją larwy owadów (np. ważek i komarów), ślimaki, pijawki, raki, małże oraz ryby (płoć, lin, okoń, szczupak). Pozostałe strefy charakteryzują się mniejszą różnorodnością biologiczną. Strefa toni jest zasiedlona przez plankton roślinny i zwierzęcy oraz ryby, a strefa denna, w której warunki życia ze względu na brak światła są najtrudniejsze, przez pierścienice, larwy niektórych owadów, małże i ryby żywiące się pokarmem gromadzonym w osadach dennych (sum, sieja, karp).

Struktura ichtiofaunyichtiofaunaichtiofauny jest bardzo dobrym wskaźnikiem (bioindykatorem) stanu środowiska i jego zmian, także antropogenicznych. Jeżeli właściwości wód jeziornych nie wykazują zmian, skład gatunkowy i liczebność ryb, odpowiadają warunkom naturalnym - obecne są wszystkie specyficzne dla danego typu wód gatunki, o odpowiedniej strukturze wiekowej. Jeśli natomiast właściwości wód ulegają zmianie (np. zwiększa się ich zanieczyszczenie wskutek wzmożonej dostawy ścieków komunalnych lub przemysłowych oraz substancji nawozowych), odbija się to na składzie gatunkowym, liczebności i wieku populacji ryb.

Różnorodność gatunkowa w ekosystemie jeziora uzależniona jest także od jego żyzności, a zwłaszcza obecności pierwiastków biogennych, głównie fosforu i azotu, wywołujących eutrofizację wód. Jest to  proces wzbogacania zbiorników wodnych w substancje odżywcze (pierwiastki biogenne, głównie azot i fosfor, także potas i sód), powodujący nadmierną produkcję biomasy glonów oraz związane z tym zmiany właściwości fizycznych i chemicznych wód. Większość jezior w Polsce (ponad 90%) należy do zbiorników eutroficznych. Charakteryzują się one wysoką koncentracją substancji odżywczych (m.in. związki azotu i fosforu) rozpuszczonych w wodzie, co powoduje silny rozwój życia biologicznego przy jednoczesnym spadku ilości tlenu w wodzie.

Gospodarcze i społeczne znaczenie jezior

Jeziora w Polsce są najczęściej użytkowane do celów rekreacyjnych i gospodarki rybackiej. Rybactwo śródlądowe w Polsce dostarcza głównie karpi  i pstrągów. W mniejszych ilościach pozyskuje się szczupaki, sandacze, sieje, sielawy.

Nieliczne jeziora wykorzystywane są do poboru wody na cele pitne i przemysłowe, do nawodnień rolniczych oraz do żeglugi. Około 20% jezior stanowi odbiorniki ścieków bytowych oraz przemysłowych.

Najpowszechniejszą, poza użytkowaniem rybackim, formą wykorzystania jezior w Polsce jest turystyka i rekreacja. Jezioro i jego otoczenie poprzez różne oddziaływania (korzystny bioklimat, atrakcyjność krajobrazu, zróżnicowane bodźce, wrażenie komfortu itp.) i możliwość podejmowania zróżnicowanej aktywności (sporty wodne, żeglarstwo, wędkarstwo rekreacyjne, kąpiele, plażowanie itp.) stwarza korzystne warunki dla wypoczynku, odnowy sił fizycznych i psychicznych. To z kolei pociąga za sobą zagospodarowanie turystyczne terenu umożliwiające realizację tych potrzeb. W strefie brzegowej pojawiają się ośrodki wypoczynkowe, „drugie domy”, obiekty agroturystyczne, baza gastronomiczna, kempingi, boiska, plaże, często w takim zagęszczeniu, że trwale, zwykle negatywnie, zmieniają krajobraz.

R1dpKQ25w62AW1

Na zdjęciu jest jezioro z zabudowaniami nad jego brzegiem. Jezioro zwęża się w jednym miejscu i ponownie jest szerokie.

Regiony charakteryzujące się dużą jeziornością należą do najbardziej atrakcyjnych pod względem turystycznym, ustępując jedynie obszarom górskim i nadmorskim. Decyduje o tym przede wszystkim możliwość rozwoju turystyki wodnej. Atrakcyjność rekreacyjna jezior zależy od ich powierzchni, rozmiarów, ukształtowania linii brzegowej oraz dostępności. Poza wymienionymi cechami samego jeziora bezpośredni wpływ na walory wypoczynkowe mają warunki przyrodnicze występujące w najbliższym otoczeniu, zwłaszcza zróżnicowana rzeźba i znaczna lesistość terenu.

RaC82bnFvJmpJ

Na mapie Polski zaznaczono kolorami atrakcyjność środowiskową powiatów dla turystyki. Największą atrakcyjność mają powiaty położone na południu województwa dolnośląskiego, śląskiego, małopolskiego, podkarpackiego, na wschodzie i w centrum podlaskiego, na południowym-wschodzie warmińsko-mazurskiego, na południu kujawsko-pomorskiego, na północy i południu pomorskiego oraz na północy i północnym zachodzie zachodniopomorskiego. Pozostałe powiaty w poszczególnych województwach są mniej atrakcyjne dla turystów.

Formy wypoczynku związanego z jeziorami są coraz częściej określane jako „turystyka jeziorna”. Obejmuje ona różne formy turystyki i rekreacji związane z wodą - uprawianie sportów wodnych, wędkarstwo, kąpiele oraz w bezpośrednim jej sąsiedztwie - plażowanie, spacery, jazda na rowerze, zwiedzanie.

REyNLnhz5Ddwt1

Na zdjęciu jest plaża nad jeziorem. Za plażą jest las. Na plaży są liczni ludzie w strojach kąpielowych, w wodzie również. W jeziorze wyznaczono granicę płytkiej wody, do bezpiecznej kąpieli.

Wykorzystaniu rekreacyjnemu jezior i ich bezpośredniego otoczenia towarzyszy jednak wzmożona presja na środowisko, objawiająca się procesami niszczenia brzegów i roślinności przybrzeżnej wskutek wydeptywania, budowy bazy noclegowej, gastronomicznej i infrastruktury drogowej.

W Polsce jest 152 marin żeglarskich i portów jachtowych, w tym 54 na Pojezierzu Mazurskim. Do najważniejszych szlaków żeglarskich należy Szlak Wielkich Jezior Mazurskich łączący największe jeziora mazurskie: Śniardwy, Mamry, Niegocin, liczący 126,4 km, a wraz z odgałęzieniami ponad 200 km.

Znaczenie sztucznych zbiorników wodnych w środowisku geograficznym

Sztuczne zbiorniki wodne od 1965 r., decyzją Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych, noszą nazwę „jeziora” ( np. Jezioro Zegrzyńskie, Jezioro Włocławskie, Jezioro Czorsztyńskie). Większość z nich powstała wskutek zatamowania wód rzecznych przez zaporę wodną, lub wypełnienia wodą wykopu w podłożu naturalnym (wyrobiska po odkrywkowej eksploatacji surowców mineralnych, stawy, glinianki itp.).

Do sztucznych zbiorników wodnych zaliczamy również stawy utworzone przez groble oraz inne obiekty magazynujące wodę, np. zbiorniki wodne wodociągowe i przeciwpożarowe oraz wypełnione wodą wyrobiska i zapadliska związane z odkrywkową i podziemną eksploatacją surowców mineralnych.

Obecnie blisko połowę  zbiorników retencyjnych  uruchomiono w XIX i pierwszej połowie XX w. Najstarszymi są zbiornik Jezioro Zygmunta Augusta (znany też jako Jezioro Czechowskie), powstały w połowie XVI w. na Nereśli (będący prawdopodobnie najstarszym zbiornikiem zaporowym w Polsce), Zapora (Mylof) na Brdzie z 1848 roku i Pilchowice na Bobrze z 1912 r.

R1ZKg8VLv28AM

Na zdjęciu jest jezioro. Po prawej stronie fotografii jest brzeg jeziora, stoi na nim mały dom.

Znaczenie sztucznych zbiorników wodnych

Sztuczne zbiorniki wodne (antropogeniczne) tworzone są najczęściej jako zbiorniki wielozadaniowe: energetyczne, wyrównawcze, komunalne, rolnicze, przemysłowe, rekreacyjne oraz przeciwpowodziowe (w tym także zbiorniki suche). Ich wielofunkcyjność jest ważną cechą – pozwala na szybszy zwrot wysokich nakładów finansowych zainwestowanych w budowę.

Ze względu na pełnione funkcje zbiorniki zaporowe można podzielić na:

• przeciwpowodziowe - zatrzymujące tzw. wielka wodę i opóźniające jej odpływ, a przez to zapobiegające powodzi poniżej zbiornika; funkcję tą pełni większość zbiorników zaporowych;

• energetyczne - wykorzystujące piętrzoną w zbiorniku wodę do produkcji energii elektrycznej; należą do nich przede wszystkim zbiorniki w dorzeczu Wisły: Solina, Włocławek, Czorsztyn, Rożnów, Dobczyce, Tresna, Zegrze, a także liczne, lecz mniejsze zbiorniki w dorzeczu Odry i na Pomorzu Zachodnim;

RjUIX0wtzW51D

Zdjęcie przedstawia zaporę wodną. Po lewej stronie zapory poziom wody jest wyższy, po prawej niższy.

• wyrównawcze - wyrównujące przepływ rzeczny poniżej głównej zapory, co stabilizuje koryto rzeczne i wpływa pozytywnie na życie organiczne w rzece (m.in. Rożnów‑Czchów, na Dunajcu, Solina‑Myczkowce na Sanie, Koronowo‑Tryszczyn na Brdzie);

• suche - retencjonujące wielką wodę i stopniowo opróżniane po przejściu fali powodziowej;

• żeglugowe - tworzące kaskady i zapewniające odpowiednią głębokość nurtu, pozwalającą na żeglugę przy niskich stanach wody (np. kaskada Soły, kaskada górnej Wisły);

• komunalne i przemysłowe - zapewniające zaopatrzeniu w wodę ludności i przemysłu (kopalnia węgla brunatnego w Turoszowie w pobliżu Jeziora Niedowskiego, Huta Katowice pobierająca wodę ze zbiornika Dziećkowice, elektrownia w Łagiszy przy zbiorniku Przeczyce, elektrownia w Połańcu w pobliżu zbiornika Chańcza, Jezioro Goczałkowice dostarczające wodę do Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Jezioro Dobczyckie będące rezerwuarem wody dla Krakowa, Jezioro Sulejowskie dla Łodzi, Jezioro Zegrzyńskie dla Warszawy i inne);

• rolnicze - służące do nawodnień terenów uprawnych i leśnych w okresie suszy (np. Jezioro Siemianowskie i zbornik w Zaporze);

• hodowlane - głównie stawy rybne służące do hodowli lub tymczasowego przetrzymywania ryb;

• turystyczno‑rekreacyjne - których strefa sąsiadująca ze zbiornikiem jest nasycona infrastrukturą turystyczno‑rekreacyjna, a sam akwen jest miejscem uprawiania sportów wodnych; są to zarówno duże zbiorniki zaporowe położone w regionach turystycznych, np. Jezioro Solińskie, Jezioro Rożnowskie, Jezioro Czorsztyńskie, jak i małe zbiorniki, stawy, glinianki, wypełnione wodą wyrobiska usytuowane w granicach i na obrzeżach miast.

Podstawowym problemem z punktu widzenia funkcji gospodarczych jest, podobnie jak w przypadku jezior, eutrofizacja retencjonowanej wody, niekiedy znacząco ograniczająca ich użytkowanie, zwłaszcza do celów rekreacyjnych i zaopatrzenia w wodę.

Wpływ na środowisko geograficzne sztucznych zbiorników wodnych

Tworzenie sztucznych zbiorników, zwłaszcza zbiorników zaporowych, pociąga za sobą oprócz niewątpliwych, pozytywnych skutków gospodarczych, także skutki negatywne. Należy do nich m.in. zamulanie zbiornika wskutek spadku przepływu, gromadzenie zanieczyszczeń w osadach dennych stwarzających potencjalne zagrożenie dla organizmów wodnych, zalewanie rozległych części dolin rzecznych, co wiąże się z wyłączeniem ich z użytkowania rolniczego i koniecznością przesiedlenia ludności, a niekiedy także zniszczeniem zabytków architektonicznych i historycznych.

Wpływ pozytywny - grafika interaktywna

Wpływ negatywny - grafika interaktywna