Trochę teorii
Stan środowiska Polski
Stan środowiska można analizować w różnych aspektach jakościowych i ilościowych, najczęściej jednak jest on charakteryzowany poprzez dane o zanieczyszczeniu jego poszczególnych komponentów. Zanieczyszczenia to substancje ciekłe, stałe lub gazowe wprowadzanie przez człowieka, bezpośrednio lub pośrednio, do powietrza, wód lub gleby w takich ilościach, które mogą zagrażać zdrowiu człowieka, negatywnie wpływać na klimat, organizmy żywe, glebę lub wodę, a także powodować inne szkody w środowisku. Kontrolę stanu środowiska prowadzi w Polsce Inspekcja Ochrony Środowiska w ramach systemu Państwowego Monitoringu Środowiska. Dane dotyczące bieżącej jakości środowiska są publikowane w raportach o stanie środowiska Polski i województw, a także w ocenach jakości poszczególnych komponentów środowiska.
Według raportów GUS i GIOŚ o stanie środowiska, w ostatnich latach stan środowiska w Polsce ulega stopniowej poprawie, choć nadal istnieją obszary wymagające intensywnych działań. Dane z 2023 i 2024 roku wskazują na pozytywne zmiany w kluczowych aspektach ochrony środowiska, jednak wyzwania pozostają.
Polska nadal boryka się z poważnym problemem zanieczyszczenia powietrza. W wielu regionach stężenia pyłów zawieszonych PM10 i PM2,5 oraz rakotwórczego benzo(a)pirenu przekraczają dopuszczalne normy. Głównymi źródłami zanieczyszczeń są spalanie paliw stałych w domach oraz emisje z transportu i przemysłu. Według szacunków Polskiego Alarmu Smogowego, zanieczyszczone powietrze powoduje około 40 000 przedwczesnych zgonów rocznie, skracając średnią długość życia o około 9 miesięcy
Polska jest jednym z największych emitentów COIndeks dolny 22 w UE, głównie przez duże uzależnienie od węgla, który w 2023 roku nadal odpowiadał za ponad 60% produkcji energii elektrycznej. Choć udział odnawialnych źródeł energii wzrósł do około 26%, to tempo zmian jest zbyt wolne, by szybko poprawić sytuację klimatyczną. Emisje COIndeks dolny 22 na jednostkę PKB są w Polsce prawie trzy razy wyższe niż średnia unijna, co pokazuje, że Polska musi szybciej przechodzić na czystsze źródła energii.
Większość wody pochodzi z wód powierzchniowych i jest wykorzystywana głównie w przemyśle. Około 6% ścieków nadal trafia do środowiska bez oczyszczania, co wymaga poprawy. Jakość wód kąpieliskowych również jest znacznie gorsza niż w większości krajów UE. Na wsiach tylko około połowa mieszkańców korzysta z oczyszczalni ścieków, co pokazuje potrzebę rozwoju infrastruktury.
Polska wciąż zajmuje jedno z ostatnich miejsc w UE pod względem jakości środowiska. Emisje gazów cieplarnianych na jednostkę PKB są prawie trzy razy wyższe niż średnia unijna, a powietrze w wielu miastach pozostaje mocno zanieczyszczone, co przekłada się na jedną z najwyższych śmiertelności związanych z zanieczyszczeniami w Europie.
Wpływ poszczególnych sektorów gospodarki na stan zanieczyszczenia środowiska w Polsce
Gospodarowanie polega na przekształcaniu zasobów naturalnych w dobra ekonomiczne. W procesie tym wszystkie formy działalności gospodarczej powodują skutki lokalne w otaczającej przestrzeni, zasięg oddziaływania niektórych z nich może być jednak znacznie większy i obejmować rozległe regiony. Przykładowo oddziaływanie emisji z kominów o wysokości ponad 200 m może obejmować swym zasięgiem teren w promieniu ponad 50 km od emitora. Rosnące systematycznie zapotrzebowanie na energię w Polsce sprawiło, że głównym źródłem zanieczyszczeń są produkty spalania paliw kopalnych w sektorze produkcji energii, przemyśle, transporcie i gospodarstwach domowych, docierające wraz z obiegiem atmosferycznym i wodnym do wszystkich komponentów środowiska przyrodniczego i powodujące ich zanieczyszczenie. Źródłem zanieczyszczeń środowiska są także ścieki i odpady przemysłowe oraz komunalne i rolnictwo, zwłaszcza intensywne.
Efektem tych oddziaływań jest zanieczyszczenie powietrza, gleb, wód oraz roślinności wywołane akumulacją substancji chemicznych pochodzących ze źródeł przemysłowych, komunalnych, transportu i rolnictwa oraz występowanie kwaśnych opadów związanych z dużymi stężeniami zanieczyszczeń gazowych w powietrzu, zwłaszcza dwutlenku siarki, prowadzące do uszkodzenia roślinności i wyjałowienia gleb ze składników pokarmowych. Zanieczyszczenia uwalniane ze źródeł antropogenicznych wywołują także zmiany cech fizycznych środowiska wodno‑gruntowego, wód powierzchniowych, podziemnych i morskich wskutek zrzutu ścieków, wód chłodniczych, wylewisk i wycieków z nieszczelności instalacji, przez co stwarzają zagrożenie dla wodnych organizmów i ograniczają gospodarcze wykorzystanie wód.
Zanieczyszczenia powietrza
Główną przyczyną zanieczyszczenia powietrza w Polsce jest emisja zanieczyszczeń pyłowych i gazowych ze stacjonarnych źródeł przemysłowych i komunalnych. Podstawowe znaczenie mają w tym względzie procesy spalania paliw w sektorze produkcji i przetwarzania energii, przemyśle, gospodarstwach domowych i transporcie.
Znaczący wpływ na jakość powietrza ma emisja pyłowo‑gazowa z zakładów szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza. Są to głównie zakłady sektora energetyczno‑przemysłowego, który decyduje o skali i strukturze emisji zanieczyszczeń. Emisja zanieczyszczeń pyłowych i gazowych z zakładów szczególnie uciążliwych sukcesywnie zmniejsza się. Wśród zanieczyszczeń gazowych największy spadek odnotowuje się dla emisji dwutlenku siarki (o prawie 83%), mniejszy dla tlenków azotu (o 49%) oraz dla tlenku węgla (o 15%). Warto podkreślić, że dane te odnoszą się do porównania z rokiem 1990, który stanowi punkt odniesienia dla analiz zmian emisji w Polsce. Redukcja emisji zanieczyszczeń powietrza z zakładów szczególnie uciążliwych jest przede wszystkim efektem restrukturyzacji i modernizacji sektora energetyczno‑przemysłowego, poprawy jakości spalanego paliwa oraz wprowadzanych standardów emisyjnych.
Zanieczyszczenia powietrza w miastach pochodzą głównie z transportu i komunikacji oraz tzw. niskiej emisji, której źródłem są przede wszystkim indywidualne paleniska domowe, piece, kotłownie i inne instalacje grzewcze wyposażone w kotły nieodpowiedniej klasy, w których wykorzystuje się niskiej jakości węgiel, muł i miał węglowy, czasem nawet odpady. Szacuje się, że z tych źródeł pochodzi 46% zanieczyszczeń pyłowych (PM10) i 84% benzo(a)pirenu. Substancje te są składnikami smogu występującego na obszarze miast. Natomiast głównym zanieczyszczeniem komunikacyjnym jest powstający w wyniku spalania paliw płynnych dwutlenek azotu i wspomniane powyżej węglowodory.
Zanieczyszczenie powietrza może być spowodowane nie tylko obecnością wymienionych powyżej substancji chemicznych, ale także niekorzystnymi warunkami aerosanitarnymi w miejscu lokalizacji miast i zakładów przemysłowych. Wysokie poziomy stężeń zanieczyszczeń znacznie częściej występują podczas pogody wyżowej, z którą związana jest inwersja temperatury oraz bardzo mała prędkość wiatru lub cisza. Masa zanieczyszczonego powietrza może wtedy zalegać przy powierzchni ziemi przez wiele dni. Jeżeli wystąpi przy tym mgła, ryzyko znacznego zanieczyszczenia powietrza i powstania smogu znacząco wzrasta. Narażone na występowanie zanieczyszczeń powietrza są również obszary położone w obniżeniach, kotlinach, dolinach. W takich warunkach niezwykle utrudnione jest bowiem przewietrzanie i rozpraszanie zanieczyszczeń.
Zanieczyszczenia powietrza, zwłaszcza gazowe, są przyczyną występowania kwaśnych opadów powodujących bezpośrednio i pośrednio zakwaszenie środowiska, w tym przede wszystkim wód powierzchniowych i podziemnych, gleb oraz ekosystemów.
Zanieczyszczenia wód powierzchniowych i podziemnych
Polska zaliczana jest do krajów ubogich w zasoby wodne. Niewielka pojemność zbiorników retencyjnych (6% objętości rocznego odpływu wód) nie zapewnia skutecznej ochrony przed deficytem ani powodziami. Zjawiska te występują zwłaszcza na południu kraju, gdzie warunki geograficzne, intensywna urbanizacja i wodochłonny przemysł prowadzą do okresowych niedoborów wody. Dodatkowym problemem jest zanieczyszczenie, które ogranicza możliwość jej wykorzystania.
Rozwój przemysłu, rolnictwa i dużych aglomeracji zwiększa antropogeniczną presję na ekosystemy wodne. Jakość wód powierzchniowych pogarszają chemiczne i mikrobiologiczne zanieczyszczenia pochodzące z działalności gospodarczej. Główne źródła ścieków to produkcja energii, przetwórstwo przemysłowe (51%) oraz górnictwo (32%). Ścieki przemysłowe zawierają metale ciężkie, kwasy, cyjanki i inne toksyczne związki, natomiast komunalne – substancje organiczne, azot i fosfor.
Nowoczesne technologie oczyszczania ścieków pozwalają ograniczyć ich negatywny wpływ na środowisko. Jednak wzrost ilości ścieków oraz coraz większe zagęszczenie zanieczyszczeń sprawiają, że istniejąca infrastruktura nie nadąża za rosnącym zapotrzebowaniem na skuteczne oczyszczanie. Konieczna jest dalsza rozbudowa i modernizacja oczyszczalni.
Problem ten jest szczególnie widoczny w Polsce, gdzie odsetek ludności korzystającej z oczyszczalni ścieków wynosi około 76%. W krajach Europy Zachodniej wskaźnik ten jest znacznie wyższy i często przekracza 90% (np. w Holandii czy Niemczech). W Polsce dominuje oczyszczanie biologiczne i z podwyższonym usuwaniem biogenów, ale wciąż istnieje znaczny udział ścieków oczyszczanych jedynie mechanicznie.
Również analiza regionalna pokazuje, że dostęp do oczyszczalni ścieków jest zróżnicowany w zależności od województwa – najwyższy odsetek mieszkańców korzysta z oczyszczalni w województwach północnych i zachodnich, a najniższy w regionach wschodnich i południowo‑wschodnich.
Warto też zwrócić uwagę na różnice między miastami a wsiami. Podczas gdy ponad 90% mieszkańców miast korzysta z oczyszczalni ścieków, na terenach wiejskich wskaźnik ten wynosi nieco ponad 40%. Oznacza to, że na obszarach wiejskich wciąż wiele ścieków trafia do środowiska bez odpowiedniego oczyszczenia.
Zanieczyszczenie wód w Polsce wynika też z przedostawania się do rzek i jezior azotu oraz fosforu, co prowadzi do eutrofizacji. Substancje te pochodzą ze spływu z pól uprawnych, rozproszonej zabudowy oraz ścieków z gospodarstw domowych bez kanalizacji.
Na stan wód wpływa też sposób zagospodarowania terenu. Lasy generują mniej zanieczyszczeń niż obszary rolnicze, turystyczne czy miejskie. Wody podziemne są najbardziej narażone na degradację, zwłaszcza gdy ich warstwa wodonośna leży płytko i jest słabo chroniona przed zanieczyszczeniami.
Zanieczyszczenia gleb
Głównymi antropogenicznymi czynnikami wpływającymi na właściwości gleb w Polsce są: procesy urbanizacji, działalność górnicza, funkcjonowanie zakładów przemysłowych, transport i komunikacja oraz intensyfikacja uprawy rolnej. Związane jest z nimi chemiczne zanieczyszczenie gleb. Wskutek tych form działalności antropogenicznej do gleb wprowadzane są m.in. metale ciężkie, związki siarki i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Niektóre z nich mają charakter trwały.
Rolnictwo, choć trudne do jednoznacznej oceny, również wpływa na jakość gleby. Nawozy i środki ochrony roślin mają mniejszy wpływ niż przemysł i odpady komunalne, ale w intensywnie użytkowanych regionach mogą powodować lokalne zanieczyszczenia.
Ważnym problemem jest emisja pyłów i gazów, które zanieczyszczają gleby. Pyły z przemysłu i transportu dostarczają metale ciężkie, a kwaśne opady prowadzą do zakwaszenia gleby.
Naturalna podatność gleb na zanieczyszczenie zależy od ich rodzaju i ukształtowania terenu. Gleby lekkie (wytworzone z utworów polodowcowych, głównie piasków, o dużej przepuszczalności i małej zdolności retencyjnej, niesprzyjające akumulacji próchnicy) w centralnej Polsce łatwo przepuszczają zanieczyszczenia i szybko się zakwaszają, podczas gdy gleby zbite w północnej i południowej części kraju lepiej zatrzymują toksyczne substancje. Z kolei gleby terenów nachylonych podlegają erozji wodnej – w ich przypadku decydujące znaczenie dla rozprzestrzeniania się substancji chemicznych ma spływ powierzchniowy, powodujący, że zanieczyszczenia koncentrują się u podnóża stoku.
Główne przyczyny zanieczyszczenia środowiska w Polsce - film edukacyjny
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1B0bwQoGyeOZ
Film opowiada o głównych przyczynach zanieczyszczenia środowiska w Polsce.
Zapoznaj się z filmem. Opisz jak można niwelować skutki zanieczyszczeń.
Zapoznaj się z filmem. Opisz jak można niwelować skutki zanieczyszczeń.
Czym jest katastrofa ekologiczna?
Następstwem każdej działalności antropogenicznej są zmiany środowiska naturalnego, charakteryzującego się w pewnym zakresie zdolnością do samoregeneracji i samoregulacji. Stan ten nazywany jest zdolnością asymilacji zagrożeń. Znaczne nasilenie antropopresji może doprowadzić do trwałej utraty tych mechanizmów obronnych i spowodować postępującą degradację środowiska. Następuje wówczas stan katastrofy ekologicznej.
Katastrofa ekologiczna, nazywana też klęską ekologiczną, to trwałe, czyli nieodwracalne w naturalny sposób, uszkodzenie lub zniszczenie niektórych lub wszystkich komponentów środowiska i procesów przyrodniczych, z reguły na dużym obszarze, wpływające negatywnie, bezpośrednio lub pośrednio, na zdrowie, często życie ludzi
.
Wyróżnia się katastrofy ekologiczne antropogeniczne i nieantropogeniczne, zwane też katastrofami naturalnymi, wywołane przez czynniki przyrodnicze, niezależne od człowieka. Te ostatnie określa się także mianem klęsk żywiołowych.
Do katastrof naturalnych w Polsce należą m.in.: powodzie, susze, trąby powietrzne, lawiny, osuwiska, pożary lasów i długotrwałe, silne mrozy, a także występujący lokalnie rozwój pasożytów lub szkodników. Katastrofy antropogeniczne mogą wystąpić m.in. wskutek awarii technicznych, w wyniku których następuje emisja szkodliwych gazów i cieczy lub substancji radioaktywnych, długotrwałego utrzymywania się emisji szkodliwych substancji czy zanieczyszczenia wód morskich odpadami i płynnymi paliwami. Niekiedy może także wystąpić połączenie oddziaływania czynników naturalnych i antropogenicznych. Tak stało się w przypadku pożaru lasów w rejonie Kuźni Raciborskiej, w wyniku którego do powietrza wykazującego zanieczyszczenie spowodowane oddziaływaniem GOP dostała się znaczna dawka substancji pyłowych i gazowych.
W latach 1945–1989, na skutek intensywnego rozwoju wielu gałęzi przemysłu (wydobywczego, cementowego, metalurgicznego, chemicznego, energetycznego i in.) w Polsce wzrósł znacząco poziom antropopresji i pojawiły się obszary o niekorzystnie zmienionym środowisku. Zostały one nazwane obszarami ekologicznego zagrożenia (OEZ).
Chociaż od wyznaczenia tych obszarów minęło blisko 40 lat i stan środowiska przyrodniczego w Polsce uległ znaczącej poprawie w związku z wprowadzeniem bardziej restrykcyjnych przepisów prawnych w zakresie ochrony środowiska, niektóre z wymienionych terenów także dziś są zaliczane do obszarów klęski ekologicznej.
Należą do nich m.in.:
Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP),
Legnicko‑Głogowskie Zagłębie Miedziowe,
Kraków i okolice,
Trójmiasto i rejon Zatoki Gdańskiej,
Bełchatowskie Zagłębie Węglowe.
Obszarami zagrożonymi wskutek emisji zanieczyszczeń są także niektóre miasta. Wynika to z faktu, że na stosunkowo niewielkim obszarze skoncentrowane są liczne źródła zanieczyszczeń – emitory pyłów i gazów, składowiska odpadów, zrzuty ścieków i in. Ta różnorodna i skoncentrowana antropopresja powoduje, że zmianom ulegają wszystkie komponenty środowiska. Długoletnie badania prowadzone w ramach monitoringu jakości powietrza wskazują, że głównym źródłem zanieczyszczenia środowiska miejskiego są substancje pochodzące z tzw. niskiej emisji, czyli indywidualnych palenisk domowych, pieców, kotłowni i innych instalacji grzewczych, wyposażonych w kotły nieodpowiedniej klasy, w których wykorzystuje się niskiej jakości węgiel, muł i miał węglowy, czasem odpady. Do najbardziej zanieczyszczonych miast w Polsce należą: Opoczno, Żywiec, Rybnik, Nowy Sącz.
Przypadek Gór Izerskich
Proces niszczenia drzewostanu Gór Izerskich rozpoczął się już w XVII wieku wraz z rozwojem osadnictwa i przemysłu. Wycinka buków i jaworów była konieczna dla hut szkła, kopalń oraz produkcji węgla drzewnego. Później zastąpiono jodły świerkami z nasion nizinnych, co osłabiło odporność lasów, czyniąc je podatnymi na silne wiatry.
W XX wieku intensywna działalność przemysłowa spowodowała emisję ogromnych ilości zanieczyszczeń, a kwaśne opady niszczyły drzewa. W latach 80. dodatkowe szkody wyrządziły susze i plaga szkodników, co doprowadziło do klęski ekologicznej i rozpoczęcia działań naprawczych.
Obecnie Góry Izerskie są objęte programem Natura 2000 oraz ochroną w rezerwatach Torfowiska Doliny Izery i Krokusy w Górzyńcu. Służby leśne monitorują stan drzewostanu, a w szkółkach prowadzone są nasadzenia, aby przywrócić pierwotne gatunki drzew. Kontroluje się także emisję zanieczyszczeń, by zapobiec dalszemu zakwaszaniu środowiska.
Jak można wpłynąć na poprawę stanu środowiska przyrodniczego w Polsce?
Monitoring
Podstawą poprawy stanu środowiska przyrodniczego w Polsce jest monitoring, który pozwalają na skuteczne identyfikowanie problemów ekologicznych i wdrażanie efektywnych działań ochronnych.
Monitoring środowiska to system ciągłych lub okresowo powtarzalnych pomiarów i obserwacji, umożliwiających śledzenie stanu środowiska i jego zmian w dłuższym okresie oraz pozwalających na prognozowanie dalszych przekształceń. Pozwala on także na ocenę skuteczności stosowanych metod ochrony środowiska.
W Polsce funkcjonuje Państwowy Monitoring Środowiska (PMŚ) utworzony na mocy Ustawy z dnia 10 lipca 1991 roku o Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska. Jest on systemem pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska oraz gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji o środowisku.
Działania prowadzone w ramach PMŚ są koordynowane przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (GIOŚ) i realizowane zgodnie z zakresem określonym w wieloletnich strategicznych programach PMŚ zatwierdzanych przez Ministra Środowiska (Ministra Klimatu i Środowiska). Możesz się z nimi zapoznać na stronie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska.
System Państwowego Monitoringu Środowiska składa się z trzech wyodrębnionych bloków, między którymi odbywa się przepływ informacji. Blokami tymi są: Jakość Środowiska, Emisje oraz Oceny i Prognozy. Dodatkowo w każdym z nich wykorzystywane są informacje płynące z różnych źródeł zewnętrznych dotyczące cech środowiska przyrodniczego, działalności społeczno‑gospodarczej, zagrożeń transgranicznych i wielu innych.
Oprac. na podstawie: http://www.gios.gov.pl/pl/stan-srodowiska/pms.
Aktualnie obowiązujące przepisy gwarantują powszechny dostęp do danych o środowisku, jego stanie i zagrożeniach. W ramach PMŚ dostęp do tych informacji, zapewniony jest m.in. poprzez rozwijający się geoportal GIOŚ INSPIRE. Uwzględnia on dane pozyskiwane z poszczególnych podsystemów monitoringu, obejmujące m.in. lokalizacje punktów i poligonów pomiarowych, a w przyszłości także wyniki pomiarów i obserwacji danego parametru środowiska oraz syntetyczne oceny, wskaźniki itp. Dostęp do poszczególnych elementów infrastruktury GIOŚ INSPIRE można uzyskać pod adresem inspire.gios.gov.pl
Organizacje ekologiczne
Chociaż pierwsza organizacja ekologiczna w Polsce powstała przed prawie wiekiem, to jednak większość z tych działających współcześnie zaczęło formować się po 1989 roku. Wśród blisko 100 tys. funkcjonujących obecnie stowarzyszeń i fundacji NGO blisko 2 tys. to organizacje, które mają wpisane ochronę środowiska oraz działania proekologiczne jako główne cele statutowe. Kolejnych 14 tys. organizacji zajmuje się działaniami ekologicznymi przy okazji realizacji własnych celów (np. rozwoju lokalnego).
NGO są to organizacje non‑profit utrzymujące się z krajowych środków publicznych, składek członkowskich, filantropii indywidualnych osób oraz instytucji, a także odpisu 1% podatku. Wiele z nich funkcjonuje dzięki pracy licznej rzeszy wolontariuszy i wolontariuszek.
Zakres działań poszczególnych organizacji określa ich statut. Większość organizacji ma charakter lokalny lub regionalny, współcześnie obserwuje się jednak tendencję do powstawania koalicji lub federacji. Połączone siły kilku lub kilkunastu organizacji zajmujących się tą samą branżą czy działających na tym samym terenie to większe możliwości oddziaływania na decyzje władz samorządowych czy państwowych. Za przykład może służyć Koalicja Ratujmy Rzeki lub Koalicja Klimatyczna.
Wybrane organizacje ekologiczne w Polsce
- Pierwszy element listy
- Drugi element listy
- Trzeci element listy
O roli organizacji ekologicznych świadczy fakt, że w opinii publicznej najczęściej zapamiętywane są kampanie na rzecz środowiska i opieki nad zwierzętami. Oznacza to, że mimo niewielkiej liczebności organizacji ekologicznych, odgrywają one znaczącą rolę w życiu społecznym, a efekty ich pracy są przez mieszkańców zauważane i wspierane. Za działaniami wszystkich organizacji, w tym również tych chroniących przyrodę, stoją konkretni ludzie – w tym przypadku pasjonaci, którzy nie są obojętni na los zwierząt ani zmiany zachodzące w środowisku przyrodniczym. Dzięki ich empatii i wrażliwości przyrodniczej idea zrównoważonego rozwoju staje się najważniejszym wyznawaniem współczesności.
Działania globalne i lokalne
Stan środowiska przyrodniczego w Polsce zależy od wielu czynników, w tym działalności człowieka i skuteczności podejmowanych działań ochronnych. Wdrażanie nowoczesnych technologii, ograniczenie emisji zanieczyszczeń oraz zwiększenie świadomości ekologicznej społeczeństwa to kluczowe kroki w kierunku poprawy jakości powietrza, wód i gleb.
Jakość powietrza w Polsce wymaga poprawy, a kluczowym wyzwaniem jest odejście od spalania węgla, czyli zmiana obecnego systemu energetycznego, które powoduje smog, kwaśne deszcze i emisję szkodliwych substancji. Choć kraj posiada duże zasoby tego surowca, dalsze jego wykorzystanie negatywnie wpływa na środowisko i zdrowie ludzi.
Z tego względu konieczne jest zwiększenie inwestycji w odnawialne źródła energii i wykorzystywanie potencjału energetycznego wody, wiatru oraz słońca oraz jak najszybsze wybudowanie elektrowni jądrowej.
Poprawie stanu powietrza mogą sprzyjać działania podejmowane przez władze rządowe i samorządowe. Cenną inicjatywą są programy dofinansowujące wymianę pieców węglowych (Program Czyste Powietrze) na piece gazowe lub elektryczne. Użyteczna jest też rezygnacja z indywidualnych systemów grzewczych na rzecz przyłączenia do miejskiego systemu ciepłowniczego.
Obok programów wymiany pieców poprawie stanu powietrza może pomóc rozwój komunikacji publicznej, dzięki któremu na drogach zmniejsza się ruch samochodów indywidualnych. Dobrze rozplanowana sieć połączeń tramwajowych, trolejbusowych czy linii metra w miastach jest w stanie zaspokoić potrzeby komunikacyjne mieszkańców, a równocześnie ograniczyć emisję spalin. W wielu miastach rozbudowano system nowoczesnych, bezkolizyjnych linii tramwajowych zwanych Szybkim Tramwajem.
Coraz popularniejsze w dużych polskich aglomeracjach stają się również parkingi Parkuj i jedź, które lokalizowane są przy węzłach komunikacyjnych. Umożliwiają one pozostawienie samochodów osobom dojeżdżającym do miast i dalsze korzystanie przez ze środków komunikacji miejskiej. Dzięki temu można nie tylko ograniczyć korki oraz zwiększyć dostępność miejsc parkingowych w centrach miast, ale przede wszystkim zmniejszyć ilość spalin samochodowych.
Aby poprawić bilans wodny, konieczna jest budowa zbiorników retencyjnych magazynujących nadwyżki i uwalniających wodę w okresach niedoboru.
Duże inwestycje hydrotechniczne są kosztowne i nie zawsze skuteczne, dlatego eksperci zalecają rozwój małej retencji poprzez tworzenie stawów, oczek wodnych i polderów, co pozwala na lepsze zarządzanie wodą i ograniczenie skutków suszy.
Równie istotna jest ochrona i powiększanie naturalnych obszarów retencyjnych, takich jak torfowiska oraz doliny rzeczne. Te ostatnie powinny pozostać w stanie jak najbardziej naturalnym. Budowa wszelkich umocnień czy regulacje koryt powinny być kompromisem między funkcją przeciwpowodziową a retencyjną. Obecnie coraz popularniejsza jest renaturyzacja rzek. Na terenach zurbanizowanych zaleca się natomiast zwiększenie bioretencji poprzez tworzenie zielonych „oaz” w postaci skwerów, parków, tzw. ogrodów deszczowych czy kwietnych łąk.
Do głównych problemów należy tez pogarszający się stan czystości wód i związane z tym konsekwencje, np. eutrofizacja.
Należy rozwijać kanalizację na obszarach wiejskich, gdzie dominują szamba. Ścieki z miast i wsi powinny być oczyszczane, a tam, gdzie brak zbiorczych kolektorów, konieczne są oczyszczalnie przydomowe.
Przemysł, zwłaszcza paliwowo‑energetyczny (89% zużycia), chemiczny (7%) i metalurgiczny (3%), znacząco wpływa na zasoby wodne, czerpiąc wodę głównie z rzek i jezior. Ograniczenie poboru wymaga popularyzacji zamkniętego obiegu, w którym woda jest wykorzystywana wielokrotnie. Obecnie w Polsce stosuje się go tylko w 4% przypadków.
Zaśmiecanie to problem, z którym każdy z nas spotyka się codziennie. Mimo obowiązku segregowania odpadów, wciąż jeszcze wiele osób nie chce lub nie potrafi robić tego we właściwy sposób. Wiedza na temat klasyfikowania śmieci nie tylko chroni środowisko przyrodnicze, ale przyczynia się do mniejszego zużycia surowców naturalnych.
Metal, szkło czy papier można z powodzeniem poddać recyklingowi, czyli przetworzeniu w taki sposób, aby powstała nowa wersja tego samego produktu lub tworzywa. W niektórych krajach popularność zyskuje upcykling [apcykling], czyli takie przetwarzanie materiału, które pozwala otrzymać produkt o większej wartości niż rzecz przetworzona. Najbardziej zaangażowane osoby dążą do realizacji idei Zero waste .
W ostatnich latach najgłośniejsze medialnie protesty ekologiczne dotyczyły gospodarowania zasobami leśnymi w Polsce, np. w Puszczy Białowieskiej czy Puszczy Karpackiej. Głównym postulatem środowisk ekologicznych jest zracjonalizowanie gospodarki leśnej, ograniczenie cięć drzewostanów (w szczególności starodrzewów) oraz objęcie ochroną najcenniejszych siedlisk.
W aktywnej ochronie gatunków zwierząt, oprócz dbałości o ich siedliska, przeprowadza się często działania w zakresie restytucji oraz reintrodukcji.
Restytucja gatunków oznacza odbudowanie populacji danego gatunku i przywrócenie go do pierwotnego stanu zaburzonego najczęściej przez nieracjonalną gospodarkę człowieka. Restytucja dotyczy tych gatunków zwierząt, których populacje są tak mało liczne, że bez pomocy człowieka mogłyby w najbliższym czasie wyginąć. Celem jest wzrost liczebności populacji. Działania restytucyjne polegają więc na otoczeniu egzemplarzy danego zwierzęcia opieką oraz stworzeniu im jak najlepszych warunków do życia i rozmnażania się. Odbywa się to głównie w wyznaczonych, kontrolowanych przez człowieka miejscach - rezerwatach lub ośrodkach „hodowlanych”. Kiedy poszczególne osobniki osiągną odpowiedni wiek, masę ciała oraz zdolność do samodzielnego przeżycia, są wypuszczane na wolność. Zwierzęta powracające do natury mogą uzupełnić populację jeszcze istniejącą lub być wypuszczane w miejscach swojego dawnego występowania, gdzie zostały wytępione lub samoistnie wyginęły. W takim przypadku mówimy o reintrodukcji, która jest jednym z działań restytucji.
Sukces restytucji, a współcześnie również reintrodukcji, żubra europejskiego – największego ssaka naszego kontynentu - do polskich i europejskich lasów pozwala z optymizmem obserwować projekty dotyczące innych zwierząt. Współcześnie interesującym przykładem reintrodukcji jest program odtworzenia w Polsce populacji sokoła wędrownego. Ten niegdyś szeroko rozpowszechniony ptak stał się ofiarą nowoczesnego rolnictwa i stosowania pestycydów. Dzisiaj zaangażowane organizacje przyrodnicze we współpracy z leśnikami, lokalnymi samorządami oraz przedsiębiorstwami odnotowują udane próby przywracania sokołów do natury.
Sokoły wędrowne to ptaki, które nie unikają terenów zurbanizowanych, chociaż nie są to ich naturalne siedliska. Wiele par wybiera na miejsca gniazdowania wysokie konstrukcje wybudowane przez człowieka, jak choćby budynki czy kominy. Jedna z par sokoła wędrownego gniazduje od końca lat 90. XX wieku na Pałacu Kultury i Nauki. Gratką dla ornitologów jest możliwość podglądania codziennego życia sokołów, co możliwe jest dzięki zamontowanej kamerze przekazującej obraz online. Znaczna część gniazd sokoła wędrownego znajduje się również na wysokich kominach rafinerii w Płocku, zakładów chemicznych we Włocławku czy w Policach.
Wiele z trwających projektów przyczyniło się już do przywrócenia zagrożonych gatunków do natury. Działania zmierzające do ochrony najcenniejszych przyrodniczo obszarów Polski służą utrzymywaniu bioróżnorodności. Ochrona może mieć w tym przypadku charakter bierny lub aktywny. Pierwsza nie dopuszcza jakiejkolwiek ingerencji ze strony człowieka, pozostawiając środowisko jego naturalnym mechanizmom. Druga zakłada podejmowanie przez człowieka działań mających na celu wspomaganie naturalnych mechanizmów rządzących przyrodą. W ramach ochrony aktywnej prowadzi się projekty zalesienia lub przebudowy gatunkowej lasów, które zmierzają do ograniczenia monokultur drzew iglastych. Nie mniej istotne jest zachowanie zadrzewień śródpolnych i nadrzecznych. Pełnią one ważną rolę jako tzw. korytarze ekologiczne. Łącząc poszczególne fragmenty leśne, wykorzystywane są przez zwierzęta do migracji. Dla utrzymaniu bioróżnorodności ważne jest również objęcie ochroną mniejszych biotopów: łąk górskich czy nadrzecznych, torfowisk, oczek wodnych.
Ochrona przyrody ożywionej i nieożywionej oraz krajobrazu w Polsce
Ochrona przyrody jest to zespół idei, środków i działań, które zmierzają do zachowania (a w razie potrzeby także odtworzenia) obiektów przyrody w postaci pierwotnej lub mało zmienionej we wszystkich formach różnorodności, łącznie z warunkami i procesami decydującymi o jej trwałości. Dlatego tworzy się różne formy ochrony, które mają temu służyć.
Głównym dokumentem, który określa cele, zasady i formy ochrony przyrody ożywionej i nieożywionej oraz krajobrazu w Polsce jest Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody.
Formy ochrony przyrody - grafika
Jedną z form ochrony przyrody, która jest wyróżniona w tej ustawie, jest park narodowy. Według tego dokumentu obejmuje on „obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1 000 ha, na którym ochronie podlega cała przyroda oraz walory krajobrazowe”.
Park narodowy tworzy się w celu zachowania różnorodności biologicznej zasobów i składników przyrody ożywionej, jak również walorów krajobrazowych. Jedną z funkcji parku jest przywrócenie właściwego stanu naturalnego składników przyrody. Duży nacisk kładzie się na odtworzenie zniekształconych siedlisk przyrodniczych (siedlisk roślin, zwierząt lub grzybów). Obszary znajdujące się w obrębie parku podlegają ochronie ze względu na wyjątkowe walory naukowe, edukacyjne, społeczne i kulturowe.
Na terenach poszczególnych parków narodowych prowadzone są badania naukowe, które umożliwiają poznanie ekosystemów w niewielkim stopniu zmienionych przez działalność człowieka.
Cała przyroda i typowe dla konkretnego parku narodowego walory krajobrazowe podlegają ochronie. Wyznacza się tam obszary ochrony ścisłej, czynnej i krajobrazowej.
Zapamiętaj, że na terenie parku dozwolona jest działalność człowieka, ale tylko taka, która wspiera jego ochronę.
Bardzo ważnym, dodatkowym elementem przy tej formie ochrony jest otulina. W przeciwieństwie do parku narodowego nie jest to obszar, który ma status formy ochrony przyrody. Jest to natomiast teren, którego zadaniem jest zabezpieczenie przyrody parku przed negatywnym oddziaływaniem czynników z obszarów przyległych, np. dużych miast i fabryk. Istotne jest to, że w otulinie wyznacza się takie działania, które nie szkodzą sąsiadującej przyrodzie.
Polskie parki narodowe zaliczane są do parków o charakterze leśnym, ponieważ prawie 62% ich powierzchni zajmują zwarte zbiorowiska drzew. Jednakże istnieją dwa parki narodowe, gdzie lasy nie dominują. Są to: Park Narodowy „Ujście Warty” (powierzchnia lasów to 1% terenu) i Narwiański Park Narodowy (lesistość to ok. 3%). Pozostałe parki narodowe Polski charakteryzują się lesistością od 26% (w Biebrzańskim Parku Narodowym) do 96% (w Roztoczańskim i Magurskim Parku Narodowym).
W Polsce znajdują się aktualnie 23 parki narodowe, które zajmują powierzchnię 317 386 ha (jest to 1% powierzchni kraju). Część parków narodowych została uznana za Światowe Rezerwaty Biosfery.
Trwają zaawansowane prace nad utworzeniem Parku Narodowego Doliny Dolnej Odry – pierwszego nowego parku narodowego w Polsce od ponad 24 lat. Obszar ten obejmie około 4000 ha niezwykle cennych przyrodniczo terenów Międzyodrza, czyli rozlewisk, torfowisk, kanałów i starorzeczy Odry, leżących na terenie gmin Szczecin, Kołbaskowo i Widuchowa. Park powstanie na bazie części obecnego Parku Krajobrazowego Doliny Dolnej Odry i będzie sąsiadował z niemieckim parkiem narodowym Nationalpark Unteres Odertal.
Powstanie rezerwatów biosfery zapoczątkowało uruchomienie programu UNESCO „Człowiek i Biosfera” w 1971 roku. Celem programu jest tworzenie i rozpowszechnianie zrównoważonych relacji między ludźmi a biosferą. Żeby osiągnąć ten cel, program ten wprowadza narzędzie, którym jest Światowa Sieć Rezerwatów Biosfery. Wspiera ono harmonijną integrację ludzi i przyrody na rzecz zrównoważonego rozwoju poprzez: dialog społeczny, dzielenie się wiedzą, ograniczanie biedy i poprawę dobrobytu ludzi, poszanowanie wartości kulturowych i zdolności społeczeństwa do radzenia sobie ze zmianami. Dlatego traktowane jest ono jako narzędzie ulepszania i wdrażania koncepcji zrównoważonego rozwoju.
Parki narodowe w Polsce - opisy do rozwinięcia
Został utworzony w 1954 roku. Położony jest w Polsce południowej, w województwie małopolskim. Obejmuje on grzbiet masywu Babiej Góry (Diablak, 1 725 m n.p.m.). Powierzchnia parku wynosi 3 393,34 ha. Na terenie Babiogórskiego Parku Narodowego stosuje się trzy rodzaje ochrony: ścisłą, czynną i krajobrazową. Ochroną ścisłą objęto 1/3 powierzchni. W skład obszaru ochrony ścisłej wchodzą: piętro halne, piętro kosodrzewiny, górnoreglowy bor świerkowy oraz część lasów regla dolnego. W Babiogórskim Parku Narodowym występuje wiele rzadkich gatunków grzybów, roślin i zwierząt. Jest to jedyne miejsce w Polsce, gdzie rośnie m.in. rogownica alpejska oraz rzadkie i zagrożone wyginięciem tojad morawski i tocja karpacka. Na obszarze parku narodowego występuje ok. 650 gatunków roślin naczyniowych, 280 gatunków mszaków i ponad 1300 różnych gatunków grzybów i porostów. Świat zwierząt w tym parku jest również bogaty i zróżnicowany (4500 gatunków i podgatunków fauny), m.in. niedźwiedź, wilk, ryś i puchacz.
Babiogórski Park Narodowy został wpisany na listę Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery w 1976 roku (Rezerwat Biosfery Babia Góra). W 2001 roku obszar tego rezerwatu biosfery został powiększony w wyniku przeglądu. Obecnie teren tego rezerwatu obejmuje Babiogórski Park Narodowy (jest to główny obszar rezerwatu biosfery) oraz las państwowy (przeznaczony pod gospodarkę leśną) i obszary zamieszkałe. Powierzchnia rezerwatu biosfery wynosi 11 829 ha.
Został utworzony w 1932 roku pod nazwą „Park Narodowy w Białowieży”. Dopiero w 1947 roku zaczął funkcjonować pod obecną nazwą. Położony jest w północno‑wschodniej części Polski, w województwie podlaskim. Powierzchnia parku wynosi 10 517,27 ha - jest to 1/6 polskiej części Puszczy Białowieskiej. Ochroną ścisłą objęto 5 725,75 ha, czynną 4 438,20 ha, a krajobrazową 353,32 ha. Białowieski Park Narodowy otacza otulina (strefa ochronna), której granice obejmują lasy zagospodarowane (powierzchnia: 3 224,26 ha). Otulina służy ochronie zwierząt łownych, a dokładnie utrzymuje odpowiednią liczebność i strukturę poszczególnych gatunków. Głównym celem parku jest ochrona najlepiej zachowanego fragmentu Puszczy Białowieskiej (ostatni las naturalny o charakterze pierwotnym na niżu Europy). W parku znajduje się m.in. 809 gatunków roślin naczyniowych, ponad 3 tys. gatunków roślin zarodnikowych i grzybów, prawie 200 gatunków mchów i 283 gatunki porostów. Ponadto żyje tam prawie 8 tys. gatunków bezkręgowców, 120 gatunków ptaków lęgowych oraz 52 gatunki ssaków. Zadaniem parku jest ochrona żubra nizinnego (największy ssak lądowy Europy). W tym celu utworzono Obręb Ochronny Hodowli Żubrów (powierzchnia: 274,56 ha).
Białowieski Park Narodowy został wpisany na listę Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery w 1976 roku. Powierzchnia rezerwatu biosfery wynosi 10 502 ha.
Utworzony został w 1993 roku i leży w województwie podlaskim. Jest największym parkiem narodowym w Polsce i jednym z większych w Europie. Powstał w celu ochrony rozległych torfowisk Kotliny Biebrzańskiej oraz niewielkiego fragmentu Wzgórz Sokólskich. Jego powierzchnia wynosi 59 223 ha. Wyznaczono również wokół parku otulinę o zasięgu 66 824 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 7 494 ha, czynnej - 26 145 ha, a krajobrazowej - 25 584 ha. Na obszarze tego parku stwierdzono występowanie 934 gatunków roślin naczyniowych. Na jego terenie rośnie 80 gatunków roślin zagrożonych i ginących w skali kraju. Do najrzadszych gatunków zalicza się m.in. zanokcicę zieloną, skrzyp pstry, rosiczkę długolistną i wąkrotkę zwyczajną oraz 20 gatunków roślin storczykowatych (najliczniejszy i najbardziej znany to obuwik pospolity).
Specyficzna fauna tego parku narodowego jest związana z naturalnymi ekosystemami bagiennymi i wodnymi. Do występujących tu ssaków zalicza się m.in. nornika północnego, wilka, wydrę, łosia (znajduje się tu największa ostoja łosia) i bobra. Odnotowano w tym parku narodowym 292 gatunki ptaków, 36 gatunków ryb, 7 gatunków gadów, 12 gatunków płazów, 700 gatunków motyli, 448 gatunków pająków.
Został utworzony w 1973 roku. Znajduje się w południowo‑wschodniej Polsce w województwie podkarpackim. Dokładanie zlokalizowany jest w Bieszczadach Zachodnich, w zachodniej części Karpat Wschodnich. Na terenie parku leży najbardziej wysunięty na południe punkt Polski (szczyt Opołonek 1028 m n.p.m.). Jest on największym parkiem narodowym w polskich górach. Powierzchnia parku narodowego wynosi 29 201,06 ha. Powierzchnia parku objęta ochroną ścisłą wynosi 20 336,3 ha, czynną - 8 785 ha, a krajobrazową - 80,9 ha. Wokół parku wyznaczono otulinę o powierzchni 79 189 ha.
Na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego odnotowano 826 gatunków roślin naczyniowych, 301 gatunków mchów, 112 gatunków wątrobowców, 529 gatunków porostów, ok. 65 gatunków śluzowców i ok. 1300 gatunków grzybów. 25% flory parku to gatunki górskie. W parku narodowym żyje 58 gatunków ssaków, 192 gatunki ptaków, 7 gatunków gadów, 12 gatunków płazów, 14 gatunków ryb i 1 gatunek minoga. Park ten jest jedną z najcenniejszych ostoi ptaków, m.in. orła przedniego, orlika krzykliwego i trzmielojada (są to rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunki). Występują tu również sowy: puchacz, puszczyk, sóweczka i włochatka. Niedźwiedź brunatny, wilk, ryś i jeleń szlachetny to populacje, które w tym miejscu należą do najliczniejszych w kraju.
Bieszczadzki Park Narodowy wchodzi w skład Trójstronnego Transgranicznego Rezerwatu Biosfery Karpaty Wschodnie: Polska‑Słowacja‑Ukraina. Został on utworzony w 1998 roku. Jego powierzchnia wynosi 208,08 kmIndeks górny 22 (108,72 kmIndeks górny 22 – część polska). Obejmuje obszary o dużej wartości dla ochrony bioróżnorodności.
Powstał w 1996 roku. Położony jest w północno‑zachodniej części Polski w województwie pomorskim. Granicami obejmuje północno‑zachodnią część dużego kompleksu leśnego Bory Tucholskie. Jego powierzchnia wynosi 4 613,04 ha. Wokół parku wyznaczono otulinę o powierzchni 12 980,52 ha. Powierzchnia parku objęta ochroną ścisłą wynosi 324,30 ha, czynną - 4 209,78 ha, a krajobrazową - 78,96 ha. Ten park narodowy obejmuje swoim zasięgiem Wielki Sandr Brdy, który urozmaicony jest m.in. przez wydmy, rynny polodowcowe oraz zagłębienia bezodpływowe. Lasy zajmują ponad 83% powierzchni tego parku. Są to najczęściej bory świeże i suche z licznymi gatunkami porostów. Dominuje tu sosna zwyczajna (dąb Bartuś jest najstarszym drzewem tego parku).
Na terenie parku zlokalizowanych jest 21 jezior. Na jego obszarze występują siedliska śluzowców, grzybów, porostów (chrobotek alpejski, włostek spleciony i włostek Wranga) i roślin naczyniowych (lobelia jeziorna, rosiczka okrągłolistna).
Faunę Parku Narodowego „Bory Tucholskie” reprezentuje m.in. jeleń, dzik, ryjówka aksamitna, bielik, puchacz, gągoł, bąk i łabędź krzykliwy.
Park Narodowy „Bory Tucholskie” wchodzi w skład Rezerwatu Biosfery „Bory Tucholskie”. Został on utworzony w 2010 roku. Położony jest na terenie dwóch województw: pomorskiego i kujawsko‑pomorskiego. Jest największym polskim rezerwatem biosfery o powierzchni 319 524,61 ha. Cały rezerwat biosfery, oprócz Parku Narodowego „Bory Tucholskie”, obejmuje 25 rezerwatów przyrody, 4 parki krajobrazowe i 22 gminy.
Utworzony w 1990 roku. Zlokalizowany jest w północno‑zachodniej Polsce na terenie trzech województw (zachodniopomorskie, wielkopolskie i lubuskie). Jego powierzchnia wynosi 11 535,66 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 1 391,62 ha, czynnej - 9 609,27 ha, a krajobrazowej - 534,77 ha. W parku dominują lasy (ponad 80% powierzchni), głównie bory sosnowe. Są to m.in.: buczyny, grądy, łęgi i lasy bagienne. Charakterystycznymi elementami przyrody tego parku są torfowiska oraz ekosystemy wodne i błotne. W parku znajduje się 20 jezior. W Drawieńskim Parku Narodowym występuje ponad 900 gatunków roślin naczyniowych, prawie 150 gatunków drzew i krzewów i ponad 200 różnych zespołów roślinnych. Występują w tym parku m.in. wyjątkowe stanowiska chamedafne północnej, lipiennika Loesela czy lilii złotogłów. Fauna parku jest unikatowa. Najcenniejszym elementem jest ichtiofauna, do której należy np. minog rzeczny i strumieniowy, łosoś, troć wędrowna i pstrąg potokowy. Na terenie parku występuje ponad 160 gatunków ptaków (np. bocian czarny, kania czarna, bielik i orlik krzykliwy). Wyróżnia się tu ponad 40 gatunków ssaków.
Powstał w 1981 roku. Położony jest w południowej Polsce w województwie małopolskim. W jego granicach mieści się m.in. masyw Turbacza i Gorca. Powierzchnia parku wynosi 7 029,85 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 3 611,07 ha, czynnej - 2 882,51 ha, a krajobrazowej - 536,27 ha. Na obszarze tego parku udokumentowano występowanie 624 gatunków roślin naczyniowych, 233 gatunków mchów, 103 gatunków wątrobowców, 507 gatunków porostów i grzybów naporostowych oraz 736 gatunków grzybów wielkoowocnikowych. Powierzchnię Gorczańskiego Parku Narodowego w 95% stanowią lasy (świerk, buk, jodła, modrzew, jawor i in.). Na obszarze parku występuje 214 gatunków kręgowców, m.in. traszka karpacka, orlik krzykliwy, orzeł przedni, puchacz, ryś euroazjatycki, niedźwiedź brunatny, wilk szary czy żbik europejski.
Utworzony w 1993 roku. Znajduje się w południowo‑zachodniej Polsce w województwie dolnośląskim. Obejmuje wierzchowinowe i centralne partie Gór Stołowych oraz północno‑zachodnią część Wzgórz Lewińskich. Park narodowy zajmuje powierzchnię 6 347,71 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 771 ha, czynnej - 4 944,77 ha, a krajobrazowej - 631,94 ha. Typowe przykłady flory to m.in.: skalnica zwodnicza, storczyca kulista, goryczuszka czeska, lilia bulwkowata, śnieżyca wiosenna, storczyk bzowy, pełnik europejski i sosna błotna. Na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych spotykane są następujące przykłady fauny: jeleń szlachetny, puchacz, sóweczka, pluszcz, sokół wędrowny, bocian czarny, żaba trawna, ropucha szara, traszka górska, żmija zygzakowata i jaszczurka zwinka.
Utworzony w 1959 roku. Położony w województwie mazowieckim. W granicach parku leżą tereny Puszczy Kampinoskiej. Powierzchnia parku wynosi 38 544,33 ha, w tym 72,40 ha przeznaczone jest na Ośrodek Hodowli Żubrów im. Prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Smardzewicach. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 4 638 ha, czynnej - 27 775 ha, a krajobrazowej - 6 133 ha. Stworzono wokół parku otulinę o powierzchni 37 756 ha. Ponad 70% powierzchni parku zajmują lasy (sosna, bór świeży). Na terenie parku występują typowe dla niego wydmy i bagna. W Kampinoskim Parku Narodowym zauważono ok. 1 400 gatunków roślin naczyniowych i ok. 150 gatunków mszaków. Charakterystyczną florą tego obszaru jest: kocianka pisakowa, szczotlicha siwa, zimoziół północny, wężymord stepowy i chamedafne północna (relikt epoki polodowcowej). Występuje tu również brzoza czarna, która jest formą brzozy brodawkowatej. Kora tej brzozy jest pozbawiona białego barwnika. Fauna Kampinoskiego Parku Narodowego jest dość urozmaicona. Spotkać tu można prawie 4 tys. gatunków bezkręgowców, ok. 30 gatunków ryb, 13 gatunków płazów, 6 gatunków rodzimych gadów, ponad 200 gatunków ptaków i ponad 50 gatunków ssaków. Najbardziej znanymi przedstawicielami fauny tego parku są łoś, ryś, borsuk i bocian czarny.
Kampinoski Park Narodowy jest częścią Rezerwatu Biosfery „Puszcza Kampinoska”. Został on utworzony w 2000 roku. Jego powierzchnia wynosi 76 232 ha. Strefą centralną rezerwatu jest obszar ścisły parku narodowego, strefą buforową jest obszar ochrony czynnej i krajobrazowej, a strefę przejściową stanowi otulina.
Utworzony w 1959 roku. Położony jest w południowo‑zachodniej Polsce w województwie dolnośląskim. Obejmuje Główny Grzbiet Karkonoszy od zachodnich stoków Mumlawskiego Wierchu na zachodzie po Przełęcz Okraj na wschodzie. Również w granicach parku mieści się enklawa Wodospadu Szklarki. Powierzchnia parku wynosi 5 951 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 2 223,49 ha, czynnej - 3 708,35 ha, a krajobrazowej - 19,59 ha. Wokół parku wyznaczono otulinę o powierzchni 13 093 ha. Największą powierzchnię zajmują lasy - ok. 70% powierzchni parku. W parku znajduje się ponad 1 tys. gatunków roślin i wiele gatunków zwierząt leśnych (ponad 40 gatunków ssaków, m.in. wydra, jeleń, sarna europejska, lis rudy, wilki, rysie i 16 gatunków nietoperzy). Na terenie parku mieszka jedno z bardziej interesujących zwierząt - jest to muflon śródziemnomorski, który był przywieziony z Korsyki na początku XX wieku. W granicach parku występuje dość dużo gatunków ptaków, m.in. włochatka, sóweczka i płochacz halny. Jednakże najliczniejszą grupą zwierząt są owady i inne bezkręgowce. Na obszarze Karkonoskiego Parku narodowego występują gatunki endemiczne flory (np. dzwonek karkonoski, skalnica bazaltowa) i fauny (np. motyl miernikowiec).
Karkonoski Park Narodowy jest częścią Transgranicznego Rezerwatu Biosfery Karkonosze. Został utworzony w 1992 roku. Jego powierzchnia wynosi 71 400 ha (16,431 ha rezerwatu położone jest na terenie Polski).
Powstał w 1994 roku. Znajduje się w południowo‑wschodniej Polsce na terenie województwa podkarpackiego i małopolskiego. Powierzchnia parku wynosi 19 439 ha. Wokół niego powstała otulina o powierzchni 22 969 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej w Magurskim Parku Narodowym wynosi 2 408 ha, czynnej - 16 940 ha, a krajobrazowej - 52 ha. Ponad 9% powierzchni parku zajmują lasy. Na jego terenie wyróżnia się dwa piętra roślinne, są to: pogórze (dominują drzewostany sztuczne z przewagą sosny oraz liczne łąki i pastwiska) i regiel dolny (lasy bukowe z domieszką jedlin i jaworzyn). W parku występuje prawie 800 gatunków roślin (np. róża francuska, kruszczyk błotny, zimowit jesienny, języcznik zwyczajny) i ok. 200 gatunków zwierząt (np. niedźwiedź brunatny, łoś, wilk szary, ryś euroazjatycki, myszołów zwyczajny, orlik krzykliwy, orzeł przedni i puszczyk uralski).
Utworzony w 1996 roku. Położony w północno‑wschodniej Polsce w województwie podlaskim. Znajduje się w Dolinie Górnej Narwi. Narew ma typowy charakter rzeki anastomozującej, jednocześnie tworząc mozaikowy układ siedlisk lądowych i bagiennych. Powierzchnia parku wnosi 6 810,23 ha, natomiast stworzonej otuliny 15 408 ha. Na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego nie wyróżniono obszarów objętych ochroną ścisłą. Jednakże obszar parku objęto ochroną czynną - 2 011,14 ha - i krajobrazową - 4 799,09 ha. Na obszarze parku wyróżniono 58 zbiorowisk roślinnych z przewagą roślinności bagiennej. Na terenach granicznych parku spotykane są łąki, olsy i zarośla wierzbowe. Występuje tu ok. 500 gatunków roślin naczyniowych, wśród których ścisłą ochroną objęto m.in. grążel żółty, mieczyk dachówkowaty, goździk pyszny i rosiczkę okrągłolistną. W granicach parku występuje wiele zagrożonych gatunków ptaków, m.in. bielika zwyczajnego. Spotykane też są tu gronostaje i tchórze. Występują tu 34 gatunki ssaków. Są to m.in. bóbr europejski, piżmak, jeż europejski, ryjówka, jeleń europejski, łoś, sarna i dzik.
Utworzony w 1956 roku. Jest to najmniejszy park w Polsce. Znajduje się w województwie małopolskim. W jego granicach mieści się południowa część Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej, dla której charakterystyczna jest rzeźba krasowa. Powierzchnia parku to 2 145 ha. Wokół parku stworzono otulinę o powierzchni 6 777 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 250,83 ha, czynnej - 968,5, a krajobrazowej - 926,34 ha. Na obszarze tego parku znajduje się dużo jaskiń, np. Jaskinia Łokietka, Ciemna i Sąspowska. Największą część powierzchni parku (71%) zajmują lasy (głównie bory mieszane, buczyna karpacka i lasy grądowe). Przyroda parku charakteryzuje się dużą różnorodnością. Występuje tu ok. 950 gatunków roślin naczyniowych, ponad 230 gatunków mchów i wątrobowców, 1200 gatunków grzybów i ok. 200 gatunków porostów. Spośród nich 84 jest prawnie chronione, np. róża alpejska, brzoza ojcowska, gnidosz rozesłany, goryczuszka orzęsiona, kosatka i rokitnik zwyczajny. Na podstawie prowadzonych badań w parku wyróżniono ok. 6 tys. gatunków fauny (szacuje się, że jest ich nawet 11 tys.). Florę Ojcowskiego Parku Narodowego reprezentują m.in. nietoperze (17 gatunków), sarna, dzik europejski, kuna leśna, tchórz zwyczajny, krogulec, gronostaj, bocian czarny, puszcz, zimorodek, kumak nizinny, padalec zwyczajny.
Utworzony w 1932 roku. Znajduje się w południowej Polsce w województwie małopolskim. Rozciąga się także po stronie słowackiej. W jego granicach mieszczą się obszary Pienin Właściwych i Pienin Spiskich (bez Zielonych Skałek). Powierzchnia polskiej części parku wynosi 2 346 ha, a słowackiej 3 750 ha. Wielkość otuliny w naszym kraju wynosi 2 682 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej całego parku wynosi 744 ha, czynnej 533 i krajobrazowej 1094 ha. Najcenniejsze ekosystemy leśne reprezentują m.in. górskie reliktowe laski sosnowe, jaworzyny i lasy klonowo‑lipowe, ciepłolubne buczyny storczykowe i żyzne buczyny. Na tym obszarze flora i fauna są wyjątkowo zróżnicowane. Występuje tu 2 848 gatunków roślin i grzybów, 282 gatunki glonów i sinic, ok. 320 gatunków mchów i wątrobowców oraz 470 gatunków porostów. W Pieninach rosną dwa endemity (mniszek pieniński i pszonek pieniński). Spotykany jest tu również m.in. złocień Zawadzkiego i jałowiec sabiński. W Pieninach występuje 7 tys. gatunków zwierząt, m.in. borsuk, dzik, jeleń, żbik, ryś, kuna leśna, sarna, mysz małooka, puchacz, bocian czary, niepylak apollo, nadobnica alpejska (występuje w Masywie Trzech Koron, ale jest to gatunek wymierający).
Utworzony w 1990 roku. Znajduje się we wschodniej części kraju w województwie lubelskim. Zasięgiem obejmuje zachodnią część Polesia Lubelskiego, która charakteryzuje się równinną rzeźbą urozmaiconą jeziorami krasowymi, torfowiskami i bagnami. Powierzchnia parku wynosi 9 760,29 ha. Powierzchnia objęta ochroną ścisłą wynosi 116,56 ha, częściową - 8 314,21 ha, a krajobrazową - 1 329,52 ha. Wokół parku stworzono otulinę o powierzchni 13 642,25 ha. Flora parku jest dość zróżnicowana. Występuje tu ok. 1 tys. gatunków roślin naczyniowych. Znajdują się tu relikty epoki lodowcowej, np. brzoza niska i wierzba lapońska. Inne rośliny to turzyca bagienna i strunowa, gnidosz królewski oraz rosiczka długolistna. Charakterystycznym elementem parku są torfowiska niskie, przejściowe i wysokie. Powierzchnia leśna parku to głównie brzeziny bagienne, nieliczne bory sosnowe i olsy.
Do fauny na terenie parku zalicza się m.in. pijawkę lekarską, ćmę, strużnika, żabę brunatną i zieloną, żmiję zygzakowatą, czaplę białą i nadobną, bielika, żurawia, puchacza, piżmaka, ryjówkę, tchórza, łosia i dzika.
Poleski Park Narodowy jest częścią Trójstronnego Transgranicznego Rezerwatu Biosfery Polesie Zachodnie: Polska‑Ukraina‑Białoruś. Został on utworzony w 2012 roku. Jego powierzchnia wynosi 263,02 ha (75,08 ha rezerwatu położone jest na terenie Polski).
Utworzony w 1974 roku. Położony jest we wschodniej Polsce w województwie lubelskim. Obejmuje on część obszaru Roztocza Środkowego. Powierzchnia parku wynosi 8 483 ha, w tym ochrony ścisłej - 1 029,22 ha, czynnej - 7 241,13 ha i krajobrazowej - 212,48 ha. W ok. 96% powierzchnia parku jest porośnięta lasami. Dominują tu drzewostany bukowe, jodłowe i grądowe. Flora parku narodowego jest dość zróżnicowana - występuje 1 100 gatunków roślin. Świat roślin reprezentują m.in. żywiec cebulkowy, mącznica lekarska, turzyna bagienna, bagnica torfowa, rosiczki, czosnek niedźwiedzi, paprotnik Brauna, wiśnia karłowata, dzwonek syberyjski i włostka ciemniejsza. Fauna parku liczy ponad 3630 gatunków. Reprezentują ją m.in. orlik krzykliwy, trzmielojad, głuszec, bocian czarny, czyż zwyczajny, żółw błotny i padalec zwyczajny. W Roztoczańskim Parku Narodowym działa hodowla koników polskich. Przeznaczony jest dla nich określony obszar parku, który obejmuje obecnie 180 ha.
Roztoczański Park Narodowy wchodzi w skład Transgranicznego Rezerwatu Biosfery „Roztocze”. Został wpisany na tę listę w 2019 roku. Jego powierzchnia wynosi 297 000 ha. Polska część zlokalizowana jest w województwie lubelskim i podkarpackim.
Powstał w 1967 roku. Jest to park, który obejmuje obszar lądowy oraz wodny. Położony jest w środkowej części wybrzeża polskiego, w województwie pomorskim. W granicach parku znajduje się Mierzeja Łebska, Nizina Gardeńsko‑Łebska, część moreny czołowej ze zlodowacenia Wisły. Dodatkowo na obszarze parku występują jeziora: Łebsko, Gardno, Dołgie Wielkie i Dołgie Małe. Powierzchnia parku wynosi 32 744 ha, a otuliny 30 220 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 5 392 ha, czynnej 26 880 ha, a krajobrazowej 464 ha. Głównym obiektem chronionym w granicach tego parku narodowego jest Mierzeja Łebska, która tworzy grupę wyjątkowych wydm oraz jest miejscem naturalnych procesów prowadzących do zmian brzegu. Na obszarze parku występują zbiorowiska wydmowe, torfowiskowe, łąkowe i leśne (10% to bory). Pas plaży pokryty jest tzw. roślinnością pionierską. Typową roślinnością nadmorską jest mikołajek nadmorski i turzyca piaskowa. W parku występuje 920 gatunków roślin naczyniowych, 165 gatunków mszaków, 500 gatunków glonów, 424 gatunki grzybów. Spotkać tu można takie rośliny jak widłak torfowy, zimoziół północny, długosz królewski i malina morska (jest to relikt polodowcowy). Świat zwierząt reprezentuje 260 gatunków ptaków (np. mewa, biegus rdzawy, żurawie, puchacz, kania ruda i gęgawa), 490 gatunków owadów (np. chrząszcze, pływak lapoński), 10 gatunków płazów (np. ropucha szara i żaba trawna), 5 gatunków gadów (np. jaszczurka zwinka i padalec zwyczajny) i kilkadziesiąt gatunków ssaków (rzęsorek mniejszy, borsuk europejski, morświn, foka szara i wydra europejska).
Słowiński Park Narodowy jest częścią Słowińskiego Rezerwatu Biosfery. Został utworzony w 1976 roku. Jego całkowita powierzchnia wynosi 20 790 ha.
Został utworzony w 1950 roku. Położony jest w województwie świętokrzyskim. Obejmuje centralną część Gór Świętokrzyskich. Jego powierzchnia wynosi 7 626 ha, w tym powierzchnia ochrony ścisłej sięga 2 911 ha, czynnej - 4 459 ha, a krajobrazowej - 256 ha. 95% powierzchni parku zajmują lasy (mieszane bory jodłowe, buczyny karpackie i mały zespół jarzębiny świętokrzyskiej). Pospolitymi gatunkami drzew w obrębie parku są m.in. buk zwyczajny, jodła, modrzewie, sosna zwyczajna, świerk pospolity. Innymi przedstawicielami świata roślin są: podrzeń żebrowiec, pomocnik baldaszkowy, śmiałek pogięty, płonnik włosisty, malina właściwa i szczawik zajęczy. Reprezentantami fauny są m.in. sarny europejskie, jelenie, dziki, kuny leśne, żaby trawne, jaszczurki zwinki, padalce zwyczajne, kowaliki zwyczajne, zięby zwyczajne, puszczyki zwyczajne i dzięcioły duże.
Utworzony w 1955 roku. Położony w południowej Polsce w województwie małopolskim. Obejmuje całe polskie Tatry oraz część Pogórza Bukowińskiego i Rowu Podtatrzańskiego oraz ponad 3 tys. ha kompleksów leśnych, które przylegają od północy. Jego powierzchnia wynosi 21 164 ha, a otuliny 181 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 14 984 ha, czynnej - 3 469 ha, a krajobrazowej - 2 714 ha. Około 70% powierzchni parku zajmują lasy i zarośla kosodrzewiny, a pozostałe 30% to murawy wysokogórskie, skały i wody. Roślinność Tatrzańskiego Parku Narodowego cechuje się piętrowością. Wyróżnia się m.in. lasy świerkowe, bukowe, jodłowe, bór świerkowy, bór limbowo‑świerkowy, kosodrzewinę, murawy wysokogórskie, roślinność alpejską (goryczek, goździk lodowcowy, sasanka alpejska, goryczka przezroczysta, jaskier lodnikowy). Świat zwierząt w parku reprezentują m.in. kozica tatrzańska, świstak tatrzański, ryś, łasica pospolita, niedźwiedź brunatny, orzeł przedni.
Tatrzański Park Narodowy wchodzi w skład Tatrzańskiego Rezerwatu Biosfery. Powstał w 1993 roku. Jego powierzchnia wynosi 134 448 ha (21 197 ha powierzchni znajduje się na terenie Polski).
Został utworzony w 2001 roku. Jest to najmłodszy park narodowy w Polsce. Znajduje się w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim. Powstał z połączenia rezerwatu Słońskiego i części Parku Krajobrazowego „Ujście Warty”. Obejmuje on rozlewiska u ujścia rzeki Warty do Odry, które są wytwarzane głównie przez rzekę Postominę. Powierzchnia parku wynosi 8 074 ha, a otuliny - 10 454 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej wynosi 682 ha, czynnej - 4 015 ha, a krajobrazowej - 3 377 ha. Park ten został założony w celu ochrony wyjątkowych terenów podmokłych, rozległych łąk i pastwisk, które są jedną z najważniejszych w Polsce ostoi ptaków wodnych i błotnych. Na tym terenie stwierdzono występowanie 26 gatunków mszaków, 94 gatunki porostów i prawie 570 gatunków roślin naczyniowych. Zalicza się do nich m.in. salwinię pływającą, nasięźrzała pospolitego, dzięgiela litwora, grzybienia białego i goździka piaskowego. Świat fauny reprezentuje 245 gatunków ptaków (wodniczka, derkacz, rycyk, żuraw, bąk, bączek, rybitwa czarna, łabędź krzykliwy, bielik, mewa). Ssaki reprezentowane są przez 45 gatunków, m.in. wydrę, gronostaja, borsuka, bobra, dzika, sarnę. Na terenie parku występuje również po kilka gatunków ryb, płazów i gadów.
Został utworzony w 1957 roku. Położony jest w środkowej części województwa wielkopolskiego nad Wartą. Jego powierzchnia wynosi 7 584 ha, a otuliny - 7 256 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej to 260 ha, czynnej - 4 789 ha, a krajobrazowej - 2 548 ha. Obejmuje ochroną krajobraz polodowcowy i typowe dla niego formy ukształtowania terenu (morenę czołową i denną, ozy, drumliny, wydmy, parowy, zagłębienia bezodpływowe i jeziora rynnowe). Chroni również głazy narzutowe - największym tego typu głazem jest Głaz Leśników (obwód 10,5 m). Na terenie parku występuje 1 120 gatunków roślin naczyniowych, 148 gatunków mszaków, 150 gatunków porostów, 500 gatunków glonów, 800 gatunków grzybów. Do flory tego parku narodowego zalicza się takie rośliny jak sosna zwyczajna (zajmuje ponad 70% lasów parku), czworolist pospolity, dąb bezszypułkowy, grab pospolity, wiciokrzew pomorski i wąkrot zwyczajny. Wielkopolski Park Narodowy cechuje się różnorodnymi gatunkami fauny. Jej przedstawicielami są m.in. jelonek rogacz, kozioróg dębosz, cetyniec większy, cetyniec mniejszy, ryjówka, kuna leśna, borsuk, lis, padalec, zimorodek, kania czarna, kaczka krzyżówka i cyranka.
Utworzony został w 1989 roku. Położony jest w północno‑wschodniej Polsce w województwie podlaskim. Zajmuje obszar Pojezierza Mazurskiego. Na jego terenie występują liczne formy polodowcowe, do których zalicza się m.in. kemy, ozy, równiny sandrowe, nierówności moreny dennej urozmaiconej rynnami polodowcowymi, zagłębienia bezodpływowe. Jego powierzchnia wynosi 15 089,8 ha a otuliny 11 283,8 ha. Powierzchnia ochrony ścisłej obejmuje 1 822,55 ha, czynnej - 10 474,62 ha, a krajobrazowej - 2 792,62 ha. Na terenie parku występują 42 jeziora, z największym i najgłębszym jeziorem Wigry. 63% powierzchni parku zajmują lasy, wody stanowią 19%, grunty rolnicze 15%, a tereny zurbanizowane to zaledwie 3%. W obrębie parku dominują charakterystyczne mszyste lasy iglaste sosnowo‑świerkowe. Występuje tu również 800 gatunków roślin naczyniowych, ponad 200 gatunków mchów i wątrobowców, prawie 300 gatunków porostów i ok. 600 gatunków glonów. Przykładami fauny jest wełnianeczka alpejska, rosiczka okrągłolistna i długolistna, żurawina drobnolistna, bażyna czarna i skalnica torfowiskowa. Na terenie parku występują również 22 gatunki storczyków m.in. miodokwiat krzyżowy i kukuczka kapturkowata (są one krytycznie zagrożone). Na terenie Wigierskiego Parku Narodowego odnotowano około 300 gatunków kręgowców. Przedstawicielami są m.in. bóbr (objęty szczególną ochroną – obecnie na terenie parku występuje ok. 5 tys. osobników), droździk, orzechówka, sóweczka, sieja, sielawa i zając bielik.
Parki narodowe - grafika interaktywna
Grafiki w panelach bocznych:
1–14, 16–23: domena publiczna, dostępne w internecie: commons.wikimedia.org
15. Poleski Park Narodowy, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, dostępne w internecie: commons.wikimedia.org.