Czynniki kształtujące rzeźbę w Polsce

Pewnie pamiętasz z lekcji geografii w klasie pierwszej, że gdyby na powierzchnię Ziemi nie wpływały geologiczne procesy wewnętrzne, to wszystkie warstwy skalne byłyby ułożone poziomo – od najstarszych (usytuowanych głębiej) po najmłodsze. Siły wewnętrzne poprzesuwały jednak skały, powodując zmiany w ich układzie. Powstały m.in. fałdy i uskoki. Na południu mamy więc Karpaty będące górami fałdowymi. Natomiast na południowym zachodzie Sudety – niegdyś góry fałdowe, które w orogenezie alpejskiej zostały wydźwignięte i poprzesuwane wzdłuż uskoków, przekształcając się w góry zrębowe.

Wiesz już też, że procesy zewnętrzne modelują powierzchnię Ziemi poprzez działalność z jednej strony niszczącą (erozja), a z drugiej budującą (akumulacja). Przykłady erozji najłatwiej spotkać w górach, gdzie można zobaczyć m.in. wielkie doliny wyżłobione przez rzeki lub lodowce. Z kolei formy akumulacyjne pokrywają niemal cały obszar Niżu Polskiego. Tereny te obecnie są płaskie lub lekko pofałdowane, ale kiedyś wyróżniały się znacznie bardziej urozmaiconym ukształtowaniem. Taki stan rzeczy wynika z tego, że w ciągu milionów lat większość zagłębień terenu została wypełniona osadami naniesionymi przez wody, lodowce i wiatr.

RoUm7IwZii7dT

Na ilustracji trzy szare plansze. Na pierwszej planszy przedstawiona jest biała, prosta linia, nad którą jest opis: "Powierzchnia Ziemi". Powyżej zdanie - Gdyby nie było procesów geologicznych, to powierzchnia Ziemi byłaby płaska". Na drugiej planszy jest biała, mocno pofalowana linia, poniżej której znajdują się pionowe strzałki zwrócone ku górze. Pod grafiką podpis: "Procesy wewnętrzne - ruchy górotwórcze, procesy lądotwórcze, procesy wulkaniczne, trzęsienia ziemi - podnoszą, wypiętrzają, urozmaicają powierzchnię Ziemi". Na trzeciej planszy biała, łagodniej pofalowana linia, powyżej której znajdują się pionowe strzałki zwrócone ku dołowi. Powyżej podpis: "Procesy zewnętrzne - wietrzenie, erozja, ruchy masowe, akumulacja - obniżają, wyrównują, spłaszczają powierzchnię Ziemi".

Ukształtowanie powierzchni Polski uwarunkowane jest budową geologiczną oraz oddziaływaniem różnorodnych procesów rzeźbotwórczych. Cechy budowy geologicznej, które mają wpływ na ukształtowanie powierzchni, to przede wszystkim rodzaj skał (ponieważ to od rodzaju i twardości skał zależy ich odporność na niszczenie) oraz układ warstw skalnych – zręby i fałdy budujące polskie góry tworzą najczęściej wzniesienia, natomiast niecki i zapadliska - obniżenia. Na ukształtowanie rzeźbyrzeźba terenurzeźby powierzchni Polski ogromny wpływ miało także zlodowacenie plejstoceńskie. W czasie jego trwania północna i środkowa część Polski została pokryta płaszczem osadów polodowcowych, czyli glin zwałowych, piasków i żwirów. Na skutek akumulacyjnej i erozyjnej działalności lądolodu i wód polodowcowych powstały różnorodne formy polodowcowe: moreny czołowe, moreny denne, sandry, ozy, drumliny. Rzeźba polodowcowa najbardziej widoczna jest w pasie pojezierzy, gdyż obszar ten był objęty ostatnim zlodowaceniem.

Zróżnicowanie rzeźby Polski

Polskę cechuje pasowy charakter ukształtowania terenu powstały w wyniku różnorodnych procesów geologicznych zachodzących w przeszłości oraz obecnie. Pasowy układ rzeźby Polski tworzą następujące pasy geomorfologiczne:

• pas nizin (Niż Polski) – pas nadmorski (pobrzeży), pas dolin i równin akumulacyjnych, pas pojezierzy (obszar młodoglacjalny), pas równin (obszar staroglacjalny),

• pas wyżyn i starych, zdenudowanych gór paleozoicznych,

• pas kotlin przedgórskich,

• pas odmłodzonych gór paleozoicznych,

• pas młodych gór (z fałdowania alpejskiego).

RxeHFFE3s1BT5

Ilustracja przedstawia mapę hipsometryczną Polski - czyli barwami zaznaczono obszary na lądach o określonej wysokości nad poziomem morza, a na morzach o określonej głębokości. Na mapę nałożone są linie oddzielające od siebie pasy rzeźby terenu: pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podgórskie, góry, które opisano na mapie. Na północy przeważają obszary w kolorze zielonym przechodzące ku południowi w kolor żółty i pomarańczowy aż do czerwonego. Morza zaznaczono kolorem niebieskim Na mapie opisano nazwy jednostek geograficznych, półwyspów, wysp, głównych nizin, wyżyn i pasm górskich, zatok, zalewów, rzek i jezior. Na obszarze Morza Bałtyckiego w wybranych miejscach opisano głębokości. Oznaczono czerwonymi kropkami i kwadracikami oraz opisano główne miasta. Stolicę – Warszawę – wyróżniono sygnaturą uwzględniającą kształt i wielkość powierzchni miasta. Oznaczono czarnymi kropkami i opisano wysokością oraz nazwą szczyty. W pasie pobrzeży oznaczono Żuławy Wiślane znajdujące się 1,8 poniżej poziomu morza. W pasie pojezierzy oznaczono: Wieżycę (329 metrów nad poziomem morza); Dylewską Górę (312 metrów); Szeską Górę (309 metrów). W pasie wyżyn oznaczono: Łysicę (612 metrów nad poziomem morza), oraz dwa inne szczyty o wysokości 504 i 400 metrów. W pasie gór oznaczono: Śnieżkę (1602 metry); Wielką Sowę (1015 metrów); Śnieżnik (1425 metrów); Babią Górę (1725 metrów); Rysy (2499 metrów); Turbacz (1310 metrów); Tarnicę (1346 metry). Różową wstążką oznaczono granice Polski, czerwoną linią oznaczono granice pozostałych państw. Kolorem czerwonym opisano państwa sąsiadujące z Polską. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano wartości długości i szerokości geograficznej co dwa stopnie. W lewym dolnym roku biały prostokąt, w którym znajduje się napis: "Polska krainy geograficzne". Pod napisem podziałka liniowa z zaznaczoną skalą mapy.

Pasy rzeźby Polsce. Przebieg kształtowania się rzeźby w poszczególnych pasach rzeźby - lista rozwijana

pas pobrzeży

pas pobrzeży

Jest to pas pobrzeży przylegających bezpośrednio do Morza Bałtyckiego. Charakterystyczną cechą tej jednostki jest lekko falista, młodoglacjalna rzeźba terenu. Główne procesy kształtujące powierzchnię terenu tego obszaru to abrazyjna i akumulacyjna działalność morza. Elementy działalności eolicznej są zauważalne na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. W obrębie tego pasa wyróżniamy: Pobrzeże Szczecińskie, Koszalińskie oraz Gdańskie. Występują tu zarówno wybrzeża wysokie (np. Orłowo w Gdyni i klif w Wolińskim Parku Narodowym), jak i niskie, a także tereny depresyjne (Żuławy Wiślane, 1,8 m p.p.m.). Najniższa depresja na pobrzeżach Polski znajduje się we wsi Marzęcino w województwie pomorskim. Jest to najniżej położony punkt w kraju, znajdujący się 2,2 metra poniżej poziomu morza. Wcześniej za najniższy punkt uznawano Raczki Elbląskie, które leżą 1,8 metra poniżej poziomu morza,

R1FuQUVjXRlx6

Na zdjęciu piaszczysta plaża nad brzegiem morza. Morze jest nieco pofalowane. Po prawej stronie znajdują się wydmy porośnięte kępami traw i niskimi drzewami. Niebo jest niebieskie i prawie bezchmurne.

Niziny nadmorskie (pobrzeża)

Główne procesy	Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy zewnętrzne – erozja morska i ruchy masowe	Rzeźba tworząca się współcześnie.
	Fale morskie niszczą brzegi, powodując osunięcia ziemi i powstanie klifów (wybrzeże wysokie).
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska i rzeczna	Rzeźba tworząca się współcześnie.
	Fale oraz wiatr nanoszą piasek, tworząc plaże (wybrzeże niskie), mierzeje, wydmy.
	Przy ujściach rzek gromadzi się materiał skalny i organiczny, który buduje na przykład deltę Wisły na Żuławach.

pas pojezierzy

pas pojezierzy

Obszar pojezierzy jest doskonałym przykładem rzeźby młodoglacjalnej, charakteryzuje się dużą liczbą jezior polodowcowych oraz falistą rzeźbą terenu z obecnością głazów narzutowych i form rzeźby młodoglacjalnej. W obrębie tej jednostki można wyróżnić: Pojezierze Mazurskie, Pomorskie oraz Wielkopolskie. Najwyżej położonym punktem jest Wieżyca (329 m n.p.m.).

R1EWrldlEnK3v

Zdjęcie przedstawia widok z lotu ptaka na krajobraz złożony z jezior, które umiejscowione są pomiędzy polami i lasami. Teren jest bujnie porośnięty roślinnością. Widać pojedyncze zabudowania.

Pojezierza

Główne procesy	Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy zewnętrzne – związane z działalnością lądolodu, erozja, akumulacja, ruchy masowe	Plejstoceński lądolód skandynawski przyczynił się do pofałdowania terenu.
	Powstały typowe formy polodowcowe, np. moreny, pradoliny, sandry.
	Po ustąpieniu lądolodu liczne zagłębienia terenu wypełniła woda, tworząc jeziora.

pas nizin

pas nizin

Pas nizin obejmuje względnie płaski obszar o wysokości nad poziomem morza nie przekraczającej 300 m. W jego skład wchodzą: Nizina Wielkopolska, Śląska, Mazowiecka, Podlaska oraz Polesie Lubelskie. W krajobrazie dominują równinne tereny o rzadkich wzniesieniach. Charakterystyczne dla tego miejsca są pradoliny oraz płytkie doliny rzeczne.

R1BZnzKftlGob

Zdjęcie lotnicze przedstawiające krajobraz Niziny Mazowieckiej. Wykonane wiosną, przedstawia rozległy, płaski teren. Na pierwszym planie pasy zielonych pól uprawnych, dalej obszar lasu, a w oddali zabudowania składające się na niewielkie wioski oraz kolejne pola i lasy.

Niziny środkowopolskie

Główne procesy	Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy zewnętrzne – przeważnie akumulacja	Na dużych głębokościach występują osady i fałdowania z mezozoiku i paleozoiku.
	Przykryte zostały grubą warstwą osadów kenozoicznych pochodzących z akumulacji rzecznej, wiatrowej i lodowcowej.

pas wyżyn

pas wyżyn

W obrębie tej jednostki możemy wyróżnić: Wyżynę Śląsko‑Krakowską, Małopolską oraz Lubelską z Roztoczem. Najwyższym wzniesieniem jest Łysica (612 m n.p.m.) znajdująca się w Górach Świętokrzyskich. Rzeźba terenu w tych miejscach zależy od budowy geologicznej, np. Wyżyna Lubelska charakteryzuje się obecnością wąwozów lessowych, natomiast Wyżyna Śląsko‑Krakowska zbudowana jest ze skał wapiennych.

Ri4Qj5L6OhmlC

Zdjęcie ukazujące krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej. Powierzchnia jest pofalowana - występują niezbyt wypiętrzone wzniesienia i doliny. Na ilustracji widoczne pasy zielonych pól układające się w geometryczne prostokąty. Teren porośnięty nielicznymi drzewami. Pomiędzy polami znajdują się zabudowania mieszkalne.

Wyżyny

Główne procesy	Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze	Najstarsze Góry Świętokrzyskie wypiętrzyły się w orogenezie kaledońskiej.
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska, erozja rzeczna i wiatrowa, wietrzenie mechaniczne i chemiczne (kras), ruchy masowe	Przez długi czas były niszczone przez procesy zewnętrzne.
	Większość skał w całym pasie pochodzi z ery mezozoicznej, kiedy obszar ten pokrywało morze, na dnie którego gromadziły się osady.
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze	Na początku ery kenozoicznej alpejskie ruchy górotwórcze przyczyniły się do podniesienia terenu.
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska, erozja rzeczna i wiatrowa, wietrzenie mechaniczne i chemiczne (kras), ruchy masowe	Późniejsze procesy zewnętrze ponownie działały obniżająco i wyrównująco.

pas kotlin

pas kotlin

Pas kotlin to obniżenie terenu pomiędzy pasem wyżyn a pasem gór (Karpaty). Obejmuje Kotlinę Sandomierską oraz Kotlinę Oświęcimską. W rzeźbie terenu kotlin przeważają tereny faliste oraz płaskowyże. Obie kotliny są połączone ze sobą rowem tektonicznym zwanym Bramą Krakowską.

R3zpcXLNxluJx

Na zdjęciu przedstawiona jest płaska dolina, przez którą przepływa rzeka. Wokół są tereny zielone: pola uprawne, skupiska drzew. Pomiędzy polami drogi dojazdowe, oraz zabudowania mieszkalne. Mniej więcej po środku przez rzekę przebiega trójprzęsłowy most.

Kotliny

Główne procesy	Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – alpejskie ruchy górotwórcze	Zapadliska powstałe w czasie wypiętrzania się Karpat.
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska, rzeczna, wiatrowa, lodowcowa	Na dnie obniżeń gromadziły się osady morskie, m.in. po wyparowaniu wody powstały pokłady soli w Wieliczce i Bochni.
	Później zostały zasypane osadami nanoszonymi przez rzeki, wiatr i lądolód.

pas gór

pas gór

Pas gór tworzą Karpaty i Sudety. Najwyższym pasem górskim są Tatry położone w Karpatach, gdzie najwyższym szczytem są Rysy (2499 m n.p.m.). Karpaty są młodymi górami powstałymi podczas orogenezy alpejskiej, charakteryzują się strzelistą budową i stromymi stokami. Sudety powstałe podczas orogenezy hercyńskiej są starsze od Karpat. Ich najwyższym szczytem jest Śnieżka znajdująca się w pasie Karkonoszy (1602 m n.p.m.). Sudety mają bardziej łagodną rzeźbę terenu niż Karpaty, co spowodowane jest erozją i różnicą wieku tych pasm górskich.

RLzwfonrp9WZF

Na zdjęciu wysokie, strome, skaliste pasmo górskie. U stóp pasma las iglasty. Na pierwszym planie głazy, pomiędzy którymi rośnie trawa.

Karpaty

Główne procesy	Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – fałdowania orogenezy alpejskiej	Na przełomie mezozoiku i kenozoiku na dnie morza gromadziły się osady – powstał tzw. flisz karpacki składający się z naprzemiennych warstw piaskowców i łupków.
	Warstwy te zostały silnie pofałdowane w czasie alpejskich ruchów górotwórczych.
Procesy zewnętrzne – erozja i akumulacja wodno‑lodowcowa, wietrzenie, ruchy masowe	Procesy zewnętrzne (erozja, wietrznie, ruchy masowe na stokach) obniżały teren gór, m.in. rzeki wyżłobiły długie doliny w Beskidach, a lodowce wysokogórskie – szerokie doliny w Tatrach.
	Tatry Wysokie – najwyższa część Tatr – zbudowane są głównie z twardych, odpornych granitów, które powstały dużo wcześniej (pod koniec paleozoiku) i dlatego pozostały najwyższym pasmem.

R1XEIPw5Mtopp

Na zdjęciu forma skalna składająca się z kilku silnie spękanych granitowych ostańców, w dole rozległa równina. Na pierwszym planie roślinność iglasta – krzewy kosodrzewiny – oraz dwie osoby siedzące u podnóża skały. Niebo jest niebieskie i częściowo zachmurzone.

Sudety

Główne procesy	Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze	Fałdowane i wypiętrzane w paleozoiku (orogeneza kaledońska i hercyńska).
Procesy zewnętrzne – erozja i akumulacja wodno‑lodowcowa, wietrzenie, ruchy masowe	Potem prawie całkowicie zrównane.
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze, działalność wulkanów	Na początku kenozoiku, w związku z działaniem alpejskich sił górotwórczych, wystąpiło popękanie górotworu i przesunięcia warstw skalnych.
	Powstały liczne uskoki i zapadliska, m.in. Kotlina Kłodzka i Kotlina Jeleniogórska.
	Szczeliny skalne często wypełniała magma, tworząc tzw. intruzje, np. granitowe, bazaltowe.
	Magma wydobywała się też na powierzchnię jako lawa wulkaniczna.
Procesy zewnętrzne – erozja i akumulacja wodno‑lodowcowa, wietrzenie, ruchy masowe	W Karkonoszach powstają kotły i doliny polodowcowe. W całych Sudetach następuje ponowne obniżanie i wyrównywanie rzeźby.

Czynniki współcześnie modelujące rzeźbę terenu Polski

Procesy geologiczne kształtujące formy terenu to nie tylko odległa przeszłość. Nieustannie bowiem działają geologiczne procesy modelujące rzeźbę terenu.

• Zachodzące na stokach masowe ruchy grawitacyjne i spłukiwanie osadów przez wodę. Najczęściej procesy te występują w górach i na wyżynach, ponieważ sprzyja im duże nachylenie terenu oraz wyższa suma opadów atmosferycznych. Nasilenie ruchów masowychruchy masoweruchów masowych związane jest także z działalnością człowieka.

• Działalność erozyjna i akumulacyjna wód płynących i wiatru, a także na wybrzeżu niszcząca i budująca działalność fal i prądów morskich. Rzeki, które spływają z gór, silnie erodują podłoże, prowadząc do rozwoju dolin V‑kształtnych. Na obszarach nizin i wyżyn przeważa erozjaerozja rzecznaerozja boczna, która prowadzi do poszerzenia dolin rzecznych. Natomiast w deltach Wisły i Odry przeważa akumulacja osadów. Działalność wiatru najintensywniej zachodzi w strefie wybrzeża, gdzie z przenoszonego na niewielkie odległości piasku wiatr usypuje wydmy. Na równinach, wyżynach i obszarach górskich intensywna deflacjadeflacjadeflacja, czyli wywiewanie drobnego materiału skalnego, zaznacza się wszędzie tam, gdzie nie ma zwartej pokrywy roślinnej. Na wybrzeżach niskich, gdzie przeważa akumulacja, typowe są szerokie plaże oraz wały burzowe usypane z piasku i żwiru przez fale morskie. Na wybrzeżach klifowych, gdzie przeważa działalność niszcząca, dochodzi do zjawiska cofania się lądu.

• Działalność przemysłowa człowieka, która przyczynia się do powstawania deformacji powierzchni ziemi w postaci hałd, wyrobisk czy niecek.

• Działalność rolnicza, która prowadzi do wyrównania powierzchni terenu.

Krainy geograficzne

Wielu naukowców zwraca uwagę, aby określeń kraina geograficzna i region geograficzny nie stosować jako synonimów, ponieważ kraina jest większa od regionu. Oba określenia wskazują jednak na teren o charakterystycznych cechach fizycznogeograficznych, mający jednorodne pochodzenie.

Musisz wiedzieć, że fizycznogeograficzna klasyfikacja krajobrazu opiera się na dwóch podejściach:

• typologicznym, polegającym na poszukiwaniu podobieństw w różnych aspektach badanego obszaru do innych; obiekty rozmieszczone są mozaikowo (są poprzedzielane innymi jednostkami, zdarza się, że obiekt tego samego typu występuje w znacznej odległości);

• regionalnym, polegającym na szukaniu indywidulanych cech danego obiektu; te obiekty występują w jednym miejscu, które tworzą coś wyróżniającego się spośród innych.

Bardzo ważne jest to, żeby wydzielane jednostki fizycznogeograficzne charakteryzowały się zwartością terytorialną, wewnętrzną spójnością i heterogenicznością.

Kraina geograficzna w Polsce to pojęcie tradycyjne, używane głównie w dydaktyce i języku potocznym. Obejmuje rozległe obszary o wspólnych cechach przyrodniczych i krajobrazowych, np. Nizina Mazowiecka, Pojezierze Mazurskie czy Tatry. Granice krain geograficznych są umowne i często opierają się na łatwo dostrzegalnych elementach środowiska, takich jak rzeki, pasma górskie czy typ krajobrazu.

Natomiast podział fizycznogeograficzny Polski według Jerzego Kondrackiego, który był przedstawiony w poprzednim wątku, dotyczącym środowiska przyrodniczego Polski, ma charakter naukowy i hierarchiczny. Polska została w nim podzielona na megaregiony, prowincje, podprowincje, makroregiony i mezoregiony. Ten system jest bardziej szczegółowy i opiera się na kryteriach geomorfologicznych, geologicznych, klimatycznych oraz hydrograficznych.