Trochę teorii
Karpaty Wewnętrzne
Karpaty Wewnętrzne zajmują niewielki obszar na południu Polski i na północy Słowacji. Wchodzące w ich skład pasmo Tatr ma około 50 km długości i do 20 km szerokości. Rozciąga się w kierunku wschód‑zachód, wzdłuż granicy państwowej, przy czym większa ich część znajduje się po stronie słowackiej – w Polsce tylko 160 kmIndeks górny 2 Indeks górny koniec2 z 715 kmIndeks górny 2 Indeks górny koniec2 ogólnej powierzchni gór. Tatry dzielą się na Tatry Zachodnie oraz Tatry Wschodnie, a granicą między nimi jest Przełęcz Liliowe i Dolina Suchej Wody. W skład Tatr Wschodnich wchodzą przede wszystkim Tatry Wysokie, a ponadto Tatry Bielskie leżące w całości na Słowacji. W Tatrach Wysokich po stronie słowackiej znajduje się najwyższy szczyt całych Karpat – Gerlach o wysokości 2655 m n.p.m. Oprócz niego jest jeszcze kilka innych szczytów o zbliżonej wysokości, w tym leżące na granicy Rysy (2499 m n.p.m.), które są najwyższym szczytem Polski.
Na mapie powyżej wskaż Tatry Zachodnie i Wysokie oraz przełęcz, która je rozdziela.
Na północ od Tatr, równolegle do nich, rozciąga się obniżenie Podhala, którego zasadniczą częścią jest Kotlina Orawsko‑Nowotarska. Jej wysokość bezwzględna wynosi około 600 m n.p.m. Pomiędzy Kotliną Orawsko‑Nowotarską a Tatrami znajdują się jeszcze dwie inne, równoległe jednostki – wyniesienie Pogórza Spisko‑Gubałowskiego i obniżenie Rowu Podtatrzańskiego. Takie naprzemienne występowanie terenów podniesionych i obniżonych jest charakterystyczne dla gór fałdowych.
Orawa i Spisz na Słowacji i w Polsce, a także całkowicie słowacki Liptów to tatrzańskie regiony historyczno‑etnograficzne, od których swoje nazwy wzięły niektóre regiony geograficzne oraz miejscowości.
Wschodnie krańce Kotliny Orawsko‑Nowotarskiej ogranicza niewielkie pasmo Pienin. Liczy ono zaledwie kilkanaście kilometrów długości i kilka kilometrów szerokości. Są to góry o wysokościach bezwzględnych do około 1000 m n.p.m. Najbardziej znany jest szczyt Trzy Korony o wysokości 982 m n.p.m. Jednak najwyższe są Wysokie Skałki (1052 m n.p.m.) leżące w paśmie Małych Pienin. Wiele gór ma tam duże, nawet kilkusetmetrowe wysokości względne, dzięki czemu Pieniny tworzą monumentalną bryłę o wysokich pionowych ścianach.
Powstanie Tatr
Najwyższym szczytem całych Karpat jest Gerlach, mający wysokość 2655 m n.p.m., zaś w Polsce są to Rysy o wysokości 2499 m n.p.m. Karpaty nie są odosobnionym pasmem górskim, wchodzą w skład olbrzymiego systemu orogenów alpejskich ciągnącego się od Alp na zachodzie po Himalaje na wschodzie. Powstanie pasma Karpat jest wynikiem kolizji płyty apulijskiej z płytą europejską i sfałdowania istniejącej pomiędzy nimi skorupy oceanicznej wraz z osadami z nieistniejącego już Oceanu Tetyda. Zbudowane są w przeważającej części z mezozoicznych i kenozoicznych skał osadowych z niewielką domieszką metamorficznych skał wieku paleozoicznego i skał wulkanicznych z paleogenu.
Jak wiesz, skorupa ziemska podzielona jest na wielkie płyty, które pozostają w ciągłym, choć powolnym ruchu. Czasem następuje zderzenie płyt i wtedy osady zalegające w dnie rozdzielających je mórz ulegają pofałdowaniu i wypiętrzeniu. Wielkie, skalne fałdy, zwane płaszczowinami, odrywają się od podłoża, przechylają i nasuwają na siebie i na obszar lądu.
W ten właśnie sposób, mniej więcej 100 mln lat temu, wskutek nacisku płyty afrykańskiej na płytę euroazjatycką, zaczęły tworzyć się Karpaty, których najwyższym pasmem są Tatry. Ruchy górotwórcze na tym obszarze wciąż trwają, a najwyższe szczyty pasma stale rosną.
W karbonie nastąpiła główna faza orogenezy hercyńskiej (waryscyjskiej), w trakcie której Laurusja (Euroameryka) i Gondwana uformowały w kolizji wiele łańcuchów górskich współczesnej Europy, Afryki i Ameryki Północnej.
W powstałej w wyniku kolizji strefie subdukcji dochodziło do przekształceń skał w procesie metamorfizmu. Dodatkowo występował plutonizm i wulkanizm, co doprowadziło do pojawienia się powiązanych z tymi procesami skał. W skały metamorficzne wdzierały się intruzje, jak w przypadku Tatr - batolit skał plutonicznych. W ten sposób powstał trzon krystaliczny Tatr (Pratatry). Pod koniec karbonu doszło do wypiętrzenia masywu Pratatr i rozpoczęła się jego intensywna erozja. W pierwszej kolejności erozja dotyczyła nadległych skał osadowych, dalej skał metemorficznych i trzonu krystalicznego.
Za sprawą erozji pod koniec permu Pratatry stały się równiną, przez którą przepływały rzeki akumulujące żwiry, piaski i muły. Pokrywa ta w części została zniszczona przez erozyjną działalność rzek końca permu.
Właściwe etapy powstawania Tatr związane są jednak z późniejszą orogenezą alpejską. Przedstawione są one na poniższej animacji.
Zapoznaj się z animacją 3D dotyczącą powstania Tatr. Wyjaśnij jak ruchy płyt tektonicznych i przesuwanie się osadów skalnych przyczyniły się do powstania charakterystycznych form górskich w Tatrach.
Powstanie Karpat Wewnętrznych - animacja
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R6TI0UeQiNkcc
Animacja dotyczy powstania Karpat Wewnętrznych.
Powstanie płaszczowin datuje się na okres kredy (różne subfazy orogenenzy alpejskiej) i związane było z ruchami kontynentu afrykańskiego względem Europy. Najpierw powstały płaszczowiny wierchowe i płaszczowiny reglowe, drugie z nich dotarły aż do Pienińskiego Pasa Skałkowego. Następnie doszło do ścięcia trzonu krystalicznego w jego dolnej części. Kolejnym etapem była silna erozja, która trwała aż do eocenu (55 mln lat temu). Nastąpiła wtedy transgresja morska, czyli wyraźne zwiększenie zasięgu mórz. W wyniku tego zdarzenia osadzały się piaskowce i wapienie, a następnie osady nieprzepuszczalnego fliszu z końca eocenu i oligocenu. Skały morskie przestały powstawać na początku miocenu (23 miliony lat temu) z powodu wypiętrzenia tektonicznego. Wtedy to powstał uskok podtatrzański, wywołujący zwiększoną erozję na południu Tatr. W plejstocenie obszar ten uległ kilkukrotnym zlodowaceniom. Panujące wtedy warunki arktyczne oraz skuteczna erozja przekształciły rzeźbę terenu Tatr w typową wysokogórską, alpejską.
Skały budujące Tatry. Cechy rzeźby Tatr
W budowie Tatr wyróżnić można dwie podjednostki:
trzon krystaliczny,
pokrywa osadowa.
Podstawę Karpat Wewnętrznych stanowi krystaliczny, granitowo‑diorytowy trzon Tatr, który powstał pod koniec ery paleozoicznej. Częściowo został on przykryty morskimi osadami mezozoicznymi i kenozoicznymi – wapieniami na zachodzie i fliszem na wschodzie. W orogenezie alpejskiej doszło tu do licznych dyslokacji i nasunięć fałdowych, co przyczyniło się do znaczącego pofałdowania terenu. Później w kenozoiku głównie na skutek wietrzenia i erozji następowała powolna denudacja, czyli obniżanie i wyrównywanie terenu. Miękki flisz karpacki dosyć szybko został usunięty i na wschodzie wyraźnie odsłoniły się granitowe Tatry Wysokie. Były one dosyć odporne na te procesy niszczące i dlatego osiągają dziś znaczne wysokości. Mają też charakterystyczne ostrokrawędziste, szpiczaste szczyty. Natomiast wapienie Tatr Zachodnich ulegały niszczeniu wolniej niż flisz, ale szybciej niż granity i dlatego pasmo to jest niższe. Do dziś działają tam m.in. procesy krasowe polegające na rozpuszczaniu skał węglanowych. W ich wyniku powstały góry o nieregularnych, wygładzonych wierzchołkach z licznymi formami skalnymi. W dolinach zaś utworzyło się wiele jaskiń i innych krasowych form podziemnych.
Rzeźba Tatr została ukształtowana przez lodowce górskie, ale wpływ na nią ma także omówiony powyżej rodzaj występujących w podłożu skał. Rzeźba Tatr Wysokich ma cechy rzeźby wysokogórskiej. W podłożu występują skały odporne na niszczenie. Dodatkowy wpływ na rzeźbę wywarły lodowce górskie. Występują tu wysokie, ostre granie i szczyty (turnie), charakterystyczne doliny w kształcie litery U, skalne rynny i wały, jeziora polodowcowe i in. Stoki są strome, pokryte w dolnej części rumowiskiem skalnym nazywanym piargiem. Podobne formy rzeźby można spotkać w Alpach, dlatego rzeźbę wysokogórską nazywa się także rzeźbą alpejską.
Glacjalne formy terenu w Tatrach:
kotły (cyrki, kary) lodowcowe – małe, głębokie, często okrągłe zagłębienia terenu, w których gromadził się śnieg i lód; po stopnieniu lodowca zagłębienie wypełniała woda tworząc jeziora cyrkowe (karowe), np. Czarny Staw, Morskie Oko, Czarny Staw Gąsienicowy;
doliny lodowcowe – z kotłów lodowcowych wypływały długie jęzory lodu, które żłobiły szerokie doliny, np. Dolinę Kościeliską i Dolinę Chochołowską, mające przekrój w kształcie litery U; dzisiaj na dnie tych dolin płyną małe górskie potoki; typowe górskie doliny rzeczne, np. Dolina Strążyska, mają przekrój w kształcie litery V;
moreny boczne, czołowe, środkowe, denne – jęzor lodowca porywał i przesuwał rozmaity materiał skalny, który ostatecznie gromadził się w różnych miejscach, tworząc wały, pagórki, garby i inne wypukłe formy terenu.
Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie – porównanie
Różnice między Tatrami Wysokimi i Tatrami Zachodnimi wynikają przede wszystkim z budowy geologicznej, która wpływa zarówno na rzeźbę terenu, jak i na wody powierzchniowe oraz szatę roślinną.
Cecha | Tatry Wysokie | Tatry Zachodnie |
|---|---|---|
Budowa geologiczna | Zbudowane są głównie ze skał krystalicznych, przede wszystkim granitów i granodiorytów. Są to skały bardzo odporne na wietrzenie, które tworzą najwyższe szczyty i ostre grzbiety górskie. | Zbudowane są bardziej zróżnicowanie – w ich strukturze występują skały metamorficzne (np. gnejsy, łupki) oraz skały osadowe, zwłaszcza wapienie i dolomity. To właśnie obecność skał węglanowych sprawia, że rozwijają się tu procesy krasowe. |
Rzeźba terenu | Charakteryzują się rzeźbą o typowo alpejskim wyglądzie. Występują tu strome stoki, urwiste ściany, ostre granie i głębokie kotły polodowcowe. Pozostałością zlodowaceń są liczne jeziora górskie, takie jak Morskie Oko czy Dolina Pięciu Stawów Polskich. | Są niższe i mają łagodniejsze, zaokrąglone szczyty. W czasie epoki lodowcowej również były zlodowacone, dlatego spotykamy tu klasyczne doliny U‑kształtne, m.in. Dolinę Kościeliską i Dolinę Chochołowską. Jezior jest tu jednak znacznie mniej – przykładem może być Smreczyński Staw. |
Zjawiska krasowe | W Tatrach Wysokich kras nie rozwija się, natomiast charakterystyczne są obrywy skalne, żleby i stożki piargowe. | W Tatrach Zachodnich, gdzie dominują wapienie i dolomity, występują liczne formy krasowe – żłobki, leje krasowe oraz rozbudowane systemy jaskiń. Najbardziej znany jest system Jaskini Wielkiej Śnieżnej, najdłuższej i najgłębszej jaskini w Polsce. |
Wody | Znajdują się tu liczne jeziora polodowcowe i potoki o wartkim nurcie. Wody w skałach krystalicznych są ubogie w sole mineralne i mają charakter oligotroficzny, czyli bardzo czysty i ubogi w substancje odżywcze. | Odznaczają się bogactwem źródeł krasowych, zwanych wywierzyskami, zasilanymi wodami płynącymi podziemnymi kanałami w wapieniach. Wody te są bardziej zmineralizowane, zawierają dużo jonów wapnia i magnezu, przez co są twardsze. |
Roślinność | Układ pięter roślinnych w Tatrach jest wspólny dla całego pasma, jednak ich rozmieszczenie i skład gatunkowy zależą od wysokości oraz rodzaju podłoża skalnego. Na podłożu krystalicznym rozwijają się siedliska ubogie, kwaśne – np. piargi i gołoborza granitowe oraz roślinność kwasolubna. | Układ pięter roślinnych w Tatrach jest wspólny dla całego pasma, jednak ich rozmieszczenie i skład gatunkowy zależą od wysokości oraz rodzaju podłoża skalnego. Na podłożu wapiennym spotykamy siedliska bogatsze – murawy nawapienne, buczyny oraz liczne gatunki roślin wapieniolubnych. |
Podsumowanie
Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie różnią się budową geologiczną, a co za tym idzie – wyglądem krajobrazu, hydrologią i florą. Wysokie mają krajobraz bardziej surowy, alpejski, z ostrymi szczytami i licznymi jeziorami polodowcowymi. Zachodnie natomiast wyróżniają się łagodniejszą rzeźbą, rozległymi dolinami, obecnością krasu i bogactwem jaskiń. Obie części wzajemnie się uzupełniają, tworząc wyjątkową mozaikę przyrodniczą w obrębie jednego pasma górskiego.
Krajobraz wysokogórski w Tatrach - film edukacyjny
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RGCxIfz1uIXZI
Film nawiązujący do treści materiału
Tatry sprawiają wrażenie wyniosłego masywu, z każdej strony są bowiem otoczone głębokimi obniżeniami (kotlinami), których dna leżą na wysokości 500–700 m n.p.m. Większość najwyższych szczytów leży w Tatrach Wysokich po stronie słowackiej, włącznie z najwyższym szczytem nie tylko Tatr, ale całego łańcucha Karpat – Gerlachem (2655 m n.p.m). Po stronie polskiej najwyższym szczytem w Tatrach Wysokich są Rysy (2499 m n.p.m.). Szczyty położone w Tatrach Zachodnich są nieco niższe - najwyższy z nich, Starorobociański Wierch, ma 2176 m n.p.m..
Zlokalizuj na mapie hipsometrycznej Tatr najwyższe szczyty Tatr Wysokich, Tatr Zachodnich i Tatr Bielskich, a następnie dopasuj odpowiedni szczyt do danego regionu.
Korzystając z dostępnych źródeł wiedzy, wymień najwyższe szczyty Tatr Wysokich, Tatr Zachodnich i Tatr Bielskich.
Cechą charakterystyczną rzeźby Tatr są także doliny. Największe z nich to: Dolina Białki, Dolina Bystrej, Dolina Kościeliska, Dolina Suchej Wody czy Dolina Chochołowska. W okresie zlodowacenia spływały nimi lodowce górskie. W dolinach tych występują wypełnione wodą zagłębienia (kotły) oraz progi, po których spływają wodospady (m.in. Siklawa, Wodogrzmoty Mickiewicza). Doliny potoków są wąskie i głęboko wcięte w skalne podłoże. Ich dna pokrywają kamienie i głazy.
Łączna długość potoków płynących przez obszar Tatr przekracza 300 km. Biorą one swój początek z różnych wycieków i źródeł. Niektóre wypływają z jezior. Mają zazwyczaj duży spadek i niewielką długość, tylko nieliczne osiągają ponad 10 km. Ich wody są zimne. Największymi potokami są: Siwa Woda, Kirowa Woda, Zimna Woda, Jaworowy Potok. W obszarach zbudowanych ze skał wapiennych woda, rozpuszczając skały, często płynie pod powierzchnią terenu.
W Tatrach występuje około 120 różnej wielkości jezior nazywanych stawami, w tym 43 po stronie polskiej. Znaczna większość stawów znajduje się na terenie Tatr Wysokich, w Tatrach Zachodnich jest ich mniej. Do największych należą Morskie Oko i Wielki Staw Polski. Stawy tatrzańskie z reguły są pochodzenia polodowcowego.
Klimat, roślinność i zwierzęta Tatr
W Tatrach panuje klimat górski. Charakteryzuje się on m.in. dużymi wahaniami temperatury powietrza w czasie doby. Średnia roczna suma opadów przekracza 1000 mm, a w wyższych partiach gór – 1500 mm, przy czym ich największe wartości występują latem. Dla porównania średnie opady roczne wynoszą w Polsce ok. 600 mm, a w pewnych regionach, np. na Kujawach, poniżej 500 mm. Pokrywa śnieżna zalega w Tatrach średnio aż 5–8 miesięcy. Charakterystyczną cechą klimatu jest ponadto znaczna zmienność pogody w ciągu dnia. Ponieważ Tatry są barierą dla ruchu powietrza napływającego od południa, okresowo występują duże różnice pogody po słowackiej i polskiej stronie gór, a także pojawia się suchy i ciepły wiatr halny.
Cechy klimatu są bardzo silnie powiązane z wysokością nad poziomem morza – im jest ona większa, tym występuje m.in. silniejszy wiatr, niższa temperatura powietrza, większy udział opadów śniegu i dłuższe zaleganie pokrywy śnieżnej. Wyraźnie wzrasta także wielkość opadów. W latach 1966–2006 średnia roczna suma opadów wynosiła w leżącym u podnóża Tatr Zakopanem 1117,6 mm, a na Kasprowym Wierchu 1797,7 mm. Duże znaczenie dla pionowego zróżnicowania klimatu ma także ustawienie stoku w stosunku do kierunku padania promieni słonecznych – największy dopływ promieniowania słonecznego występuje na stokach południowych, najmniejszy na północnych. W efekcie granice pięter klimatycznych przebiegają na tych stokach na różnej wysokości. Wyraźna zmiana cech klimatu wraz z wysokością wskazuje, że w Tatrach występuje piętrowość klimatyczna.
Następstwem piętrowości klimatycznej jest występowanie pięter roślinnych:
Piętro pogórzy, gdzie w krajobrazie wciąż widoczne są pola uprawne.
Regiel dolny z lasami mieszanymi.
Regiel górny (do wysokości 1550 m nad poziomem morza), gdzie rosną świerki oraz sosna limba. Im wyżej, tym las bardziej się przerzedza, a przy górnej granicy lasu drzewa praktycznie nie występują.
Piętro kosodrzewiny (do wysokości około 1800 m nad poziomem morza) porośnięte jest kępami kosodrzewiny oraz wysokimi ziołoroślami.
Hale, czyli górskie łąki, które w Tatrach sięgają do wysokości około 2300 m nad poziomem morza.
Turnie to najwyższe piętro roślinne rozpoczynające się powyżej wysokości 2250 m nad poziomem morza, gdzie występują jedynie rośliny naczyniowe i porosty.
Określ, jakie piętra roślinne widać na zdjęciu przedstawiającym Halę Gąsienicową.
Korzystając z dostępnych źródeł, wymień piętra roślinne występujące na Hali Gąsienicowej.
Cechą wyróżniającą Tatry od pozostałych regionów Polski jest także wysokogórska fauna. Spotkać tu można drapieżniki: rysia, wilka i niedźwiedzia brunatnego. Sporo jest tu także jeleni, saren, lisów czy kun (w piętrze lasów reglowych). Charakterystycznym zwierzęciem zamieszkującym Tatry jest również kozica górska.
Tatry - galeria fotografii
