Trochę teorii
Pobrzeże to pas lądu rozciągający się wzdłuż brzegu morskiego, rzadziej dużego jeziora czy rzeki, stanowiący krainę geograficzną o indywidualnych cechach, na którą oddziałuje (m.in. klimatycznie, komunikacyjnie) woda tego akwenu. [Źródło: Słownik pojęć geograficznych]
Pobrzeże Polski to pas krajobrazowy, a także region fizycznogeograficzny, położony wzdłuż polskiego wybrzeża Bałtyku. Ciągnie się od wyspy Wolin na zachodzie po Mierzeję Wiślaną na wschodzie. Szerokość pasa waha się od kilku do kilkudziesięciu kilometrów, a długość sięga 500 km.
Rzeźba pobrzeża została ukształtowana głównie w wyniku oddziaływania zlodowaceń plejstoceńskich (zwłaszcza najmłodszego zlodowacenia północnopolskie) i współczesnej działalności wód morskich, rzecznych i jeziornych oraz działalności wiatru. W związku z tym charakteryzują się dość dużym zróżnicowaniem rzeźby terenu, jednocześnie odzwierciedlając wpływ wyżej wspomnianych czynników.
Pod względem hipsometrycznym wysokość obszaru zwykle nie przekracza 100 m n.p.m. Jednakże występują wyniesienia i wzgórza morenowe wyższe niż 100 m n.p.m. Należy do nich choćby Wzniesienia Górowskie (216 m n.p.m.). Działalność lądolodu można dostrzec w miejscach, gdzie wysoczyzna morenowa sąsiaduje bezpośrednio z morzem. Czasami wysoczyzna i morze oddzielone są klifem i wąską platformą abrazyjną.
Najbardziej widoczną działalność lądolodu obserwuje się na terenach oddalonych od morza. W niektórych miejscach lądolód skandynawski pozostawił osady o miąższości 100 m. W części południowej pasa pobrzeża polskiego spotykane są wysokie wały moren czołowych fazy poznańskiej zlodowacenia Wisły.
W pasie pobrzeża wyróżnić można różnorodne formy rzeźby:
formy wybrzeża wysokiego - klify,
formy wybrzeża niskiego - wzgórza i wały wydmowe, mierzeje, delty,
równiny zalewowe i zastoiskowe (akumulacji organicznej),
równiny morenowe lokalnie porozcinane dolinami i urozmaicone wzgórzami morenowymi, drumlinami, kemami, ozami,
pradoliny wykorzystywane przez doliny rzek przymorzarzek przymorza.
Na pas pobrzeży ciągle oddziałuje morze. Jego działalność na wybrzeże wpływa pozytywnie (budująco) lub negatywnie (niszcząco), przyczyniając się do powstania różnych form, m.in. mierzei czy jezior przybrzeżnych.
Na polskim wybrzeżu Morza Bałtyckiego wyróżnia się dwa typy brzegów - abrazyjne oraz akumulacyjne. W wyniku niszczenia powstaje i rozwija się wybrzeże klifowe (wysokie). Spotykane jest w miejscach, gdzie wysoczyzna morenowa bezpośrednio dochodzi do linii brzegowej. Klif może bezpośrednio dochodzić do morza lub być od niego oddalony. Drugi przypadek wskazuje wtedy na bardzo zaawansowaną działalność fal morskich.
Formy rzeźby wybrzeża
Formy rzeźby wybrzeża wysokiego
Klify są zbudowane z utworów glacjalnych, akumulowanych przez lądolód w postaci moren czołowych (wysokie klify 60‑90 m) lub dennych (niskie klify 6‑15 m). Powstają w wyniku niszczenia wysokiego brzegu na skutek abrazji. Fale podcinają brzeg, tworząc w nim zagłębienia, zwane niszami abrazyjnymi lub podciosami brzegowymi. W miarę pogłębiania niszy następuje obrywanie i osypywanie coraz wyższych partii brzegu. W ten sposób powstaje strome urwisko kilku- lub kilkudziesięciometrowej wysokości, u podstawy którego tworzy się pochylona w kierunku morza platforma abrazyjna. Klif pozostający w zasięgu fal przyboju cofa się (jest tzw. klifem żywym) do momentu, aż znajdzie się poza ich zasięgiem. Staje się wtedy klifem martwym.
Odcinki klifowe obejmują obecnie ok. 65 km polskiego wybrzeża, co stanowi ok. 20% jego długości. Występują niemal na całym wybrzeżu Polski, rozciągając się wzdłuż brzegu na odcinkach od 0,5 km do 10 km długości. Powstały w miejscach, gdzie wysoczyzny morenowe znajdują się blisko linii brzegowej w zasięgu fal morskich. Klify występują np. na wyspie Wolin, w rejonie Międzyzdrojów, Jastrzębiej Góry, Rozewia i Orłowa oraz nad Zalewem Szczecińskim i Zalewem Wiślanym. Ich wysokość zmienia się od 95 m na wyspie Wolin, 45‑50 m na wybrzeżu wschodnim w okolicach Jastrzębiej Góry i Chłapowa, 15‑40 m na wybrzeżu środkowym pomiędzy Ustką a Rowami, 10‑15 m na wybrzeżu zachodnim pomiędzy Dziwnówkiem a Niechorzem i poniżej 6 m wysokości w okolicach Bagicza.
Formy rzeźby wybrzeża niskiego
Wydmy tworzą się wskutek nanoszenia przez wiatr i fale materiału piaszczystego. Wydmy nadmorskie powstają na akumulacyjnych odcinkach wybrzeża, w wyniku formowania przez wiatr pagórów i wałów z piasku dostarczanego na brzeg przez fale morskie lub przewiewanego z lądowych terenów piaszczystych. Wysokość i rozmiary kształtowanych wydm zależą od siły i kierunków wiatru, topografii terenu i roślinności zatrzymującej piasek. W umiarkowanie wilgotnych warunkach polskiego wybrzeża typowe są przy tym wydmy paraboliczne: mają kształt zbliżony do półksiężyca, a ich „ramiona” są zwrócone w stronę wiatru i często zostają zakotwiczone przez roślinność, podczas gdy środkowa część – z luźniejszego, suchszego piasku – pozostaje bardziej ruchoma i może przemieszczać się zgodnie z kierunkiem ruchu powietrza. Dla porównania barchany, charakterystyczne dla klimatów suchych, również mają kształt sierpowaty, ale ich „ramiona” są skierowane zgodnie z kierunkiem wiatru, a sama wydma jest zwykle bardziej ruchoma (ramiona przesuwają się szybciej niż masywniejszy środek.
W Polsce najwięcej wydm występuje w okolicach Łeby. Są to wydmy, które zaliczane są do najwyższych w Europie (niektóre przekraczają 50 m wysokości). Uznane zostały za „ruchome wydmy”, ponieważ piasek, z którego są zbudowane, ciągle jest transportowany przez wiatr. Szacuje się, że pojedyncza wydma może „przemieścić się” nawet o 20 m w ciągu kilku lat.
Charakterystycznymi formami rzeźby są usytuowane równolegle do brzegu ciągi wydm, których wysokość wzrasta wraz z oddalaniem się od linii brzegowej i plaży. Plaża jest zwykle rozległa, o wyrównanej powierzchni. W jej obrębie może pojawić się niewielki wał brzegowy. Powyżej plaży leży wydma pierwotna (inicjalna), dalej nieco wyższa wydma biała, zwana również przednią, następnie najwyższa wydma szara i wydma brunatna zbliżona pod względem wysokości do wydmy białej. Wysokość wydm waha się w granicach 2‑30 m.
Ten typ rzeźby jest charakterystyczny dla około 80% polskiego wybrzeża. Najbardziej okazałe, sięgające 23 m wysokości, są wydmy Półwyspu Helskiego i Mierzei Wiślanej z kulminacjami o wysokości 30 m oraz unikatowe ruchome wydmy paraboliczne na Mierzei Łebskiej o wysokości przekraczającej 50 m. Przemieszczają się na wschód pod wpływem wiatru z prędkością kilku metrów rocznie.
Mierzeje i kosy są rodzajem wybrzeża niskiego. Powstały w ciągu ostatnich 5000 lat dzięki działalności przybrzeżnych prądów morskich, które nanoszą materiał budulcowy, głównie piasek i żwir. Kosa to długi i wąski piaszczysty wał, lekko wynurzony ponad powierzchnię morza i biegnący w głąb morza. Przykładem jest Mierzeja Helska, Wiślana i Łebska.
W obrębie mierzei występują plaże z przedwydmą, bezleśny przybrzeżny wał wydmowy i wydmy z borem sosnowym. Brzeg od strony otwartego morza jest wygładzony, od strony zatoki poszarpany, na co wpływ mają zróżnicowanie siły przyboju fal, przebieg prądów morskich i związana z tym akumulacja materiału. Zamknięcie zatoki mierzeją prowadzi do powstania jezior przybrzeżnych (Jamno, Gardno, Łebsko, Kopań, Sarbsko i in.)
Delty są rodzajem wybrzeża niskiego. Powstają w miejscach, gdzie rzeka uchodzi do płytkiego zbiornika, zaś akumulacja osadów rzecznych (piasków, iłów mułów) przeważa nad niszczącą działalnością fal, usuwających przyniesiony przez rzekę materiał. Tworzy się wtedy płaski, rozległy obszar, poprzecinany odnogami rzeki pełen płycizn, bagien, podmokłości i małych półwyspów, wychodzących w stronę morza. Największą w obrębie pobrzeża deltą jest delta Wisły o powierzchni 1,7 tysięcy kmIndeks górny 22, zwana Żuławami Wiślanymi. Teren ma charakter równinny, a maksymalna deniwelacja sięga 17 m. Występują tu najniżej położone w Polsce obszary depresyjne, zajmujące ponad 20% ogólnej powierzchni delty.
Osobliwa jest także delta Świny z kilkudziesięcioma bagnistymi wysepkami, które rozdzielone są licznymi kanałami cieśniny Świny. Proces formowania rzeźby jest tu stale aktywny – corocznie zmienia się konfiguracja dna, powstają nowe płycizny i wysepki, tworząc wybrzeże quasi lagunowe. Podczas sztormów, przy zachodnim i północnym kierunku wiatru, wody morskie wlewają się w głąb ujścia Świny, zalewając wyspy.
Równiny zalewowe i zastoinowe są rodzajem brzegu niskiego. Powstają w miejscach nagromadzenia substancji organicznej w brzeżnej części morskiego akwenu. Zajmują niewielkie powierzchnie i występują punktowo od Rewy po Juratę nad Zatoką Pucką. Są one odseparowane od otwartego morza przez krótką mierzeję – Ryf Mew i podmorską ławicę – Szpyrk. Przykładem mogą być Słone Łąki na obrzeżu Zatoki Puckiej w rejonie Władysławowa.
Formy rzeźby polodowcowej
Wysoczyzna morenowa ukształtowana w czasie ostatniego zlodowacenia leży na południe od wybrzeża. Jest to morena denna o zróżnicowanym ukształtowaniu. Miejscami ma charakter równiny falistej, a miejscami jest niemal całkiem płaska. Jej średnia wysokość nad poziom morza waha się od 3 do 19 m na Równinie Wkrzańskiej, 40‑50 m na Równinie Gryfickiej i ok. 100 m na Wysoczyźnie Żarnowieckiej. Powierzchnię moreny dennej urozmaicają liczne wzgórza i wały moren czołowych; lokalnie pojawiają się drumliny, kemy i ozy. Wysokość najwyższych form czołowomorenowych przekracza 180 m n.p.m. (maksymalna wysokość - Góra Srebrna 198,5 m). Większość form osiąga 80‑90 m n.p.m.
Powierzchnia wysoczyzny miejscami jest silnie rozczłonkowana i tworzy kępy rozdzielone obniżeniami. Do najważniejszych należą kępy: Ostrowska, Swarzewska, Pucka, Oksywska i Redłowska schodzące do morza w postaci stromych kilkudziesięciometrowych klifów.
Pradoliny
Pradoliny są formami rzeźby terenu stanowiącymi szerokie (do kilkudziesięciu km) obniżenia o płaskim dnie. Powstają w czasie cofania się lądolodu na jego przedpolu w wyniku erozyjnej działalności wielkich mas wód, pochodzących z topniejącego lądolodu i płynących z obszaru niezlodowaconego. Najwyraźniejszą tego typu formą w granicach pobrzeży jest Pradolina Redy‑Łeby, którą odpływały wody w okresie zanikania na terenie Polski zlodowacenia Wisły. Ma ona około 90 km długości.
Wysoczyznę morenową przecinają także inne polodowcowe formy erozyjne, do których należą m.in. rynny subglacjalnerynny subglacjalne; podobnie jak pradoliny, są dziś dolinami rzek przymorza (m.in. Pasłęka, Reda, Łeba, Słupia, Wieprza, Parsęta, Rega), biorącymi swój początek w strefie morenowej.
