Trochę teorii
W Polsce wartości przyrodnicze przeplatają się z wartościami kulturowymi. Unikatowe krajobrazy, niespotykane nigdzie indziej gatunki roślin i zwierząt, pierwotne puszcze i zróżnicowane pasma górskie oraz niezliczona liczba zabytków kulturowych związanych z bogatą przeszłością historyczną naszego kraju – to wszystko można zobaczyć w Polsce. Zachowanie naturalnych ekosystemów i niepowtarzalnych walorów przyrodywalorów przyrody w dobie postępującego rozwoju cywilizacyjnego jest zadaniem bardzo trudnym. Aby zapobiec degradacji środowiska przyrodniczego, ustanowiono prawne formy ochrony przyrody, do których zaliczamy: parki narodowe i parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody, pomniki przyrody, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe i ochronę gatunkową roślin i zwierząt.
Parki narodowe obejmują obszary wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi. Ich celem jest utrzymanie różnorodności biologicznej przyrody w jej niezmienionej formie, a także zachowanie wyjątkowych walorów krajobrazowych. Na terenie Polski funkcjonują 23 parki narodowe, które chronią krajobrazy wyjątkowe w skali nie tylko naszego kraju, ale również Europy i całego świata.
Rezerwaty przyrody to obszary, które mają za zadanie chronić ekosystemy oraz ostoje. Wyróżniają się one szczególnymi wartościami przyrodniczymi. Można dokonać ich podziału na rezerwaty faunistyczne, florystyczne, leśne, krajobrazowe, torfowiskowe, łąkowe, wodne, przyrody nieożywionej oraz stepowe. Obecnie w Polsce mamy ponad 1 500 obszarów objętych ochroną rezerwatową.
Rolą parków krajobrazowych jest zachowanie tradycyjnego krajobrazu oraz udostępnienie społeczeństwu walorów przyrodniczych w celach rekreacyjnych. Działania prowadzone na takich obszarach muszą podlegać zasadom polityki zrównoważonego rozwoju. W parkach krajobrazowych dopuszcza się ingerencję ludzką w tereny objęte ochroną, możliwe jest prowadzenie gospodarki leśnej, rolnej i rybackiej.
Obszary chronionego krajobrazu obejmują miejsca cenne z powodu wyróżniających się krajobrazów o zróżnicowanych ekosystemach lub tereny, które pełnią funkcję korytarzy ekologicznych (np. doliny rzeczne, kompleksy leśne, ciągi wzgórz, pola wydmowe, torfowiska itp.).
Pomnik przyrody to podmiotowa forma ochrony przyrody. Pomnikiem przyrody mogą być twory przyrody ożywionej bądź nieożywionej (np. stare drzewa, skały, jaskinie, źródła, wodospady czy głazy narzutowe).
Zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe chronią fragmenty krajobrazu naturalnego lub kulturowego, które zasługują na ochronę ze względu na ich walory widokowe i estetyczne. Działalność na tych terenach uwarunkowana jest opracowaniem dla nich planu zagospodarowania przestrzennego, który uwzględni postulaty przyrodników i historyków.
Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów to forma ochrony przyrody, która ma na celu zapewnienie przetrwania siedlisk dziko występujących organizmów. Stosuje się ją wobec gatunków rzadko występujących i zagrożonych wyginięciem. Ochrona ścisła obejmuje 591 gatunków zwierząt (np. kozica, żubr), a ochrona częściowa - 211 gatunków (np. gronostaj, łasica).
Wartości kulturowe stanowią natomiast dorobek materialny i duchowy poprzednich pokoleń oraz dorobek naszych czasów. Są to wartości materialne i niematerialne przekazywane przez przodków i określające naszą kulturę. Pewne miejsca w Polsce mają znaczenie ogólnoświatowe i stanowią wartość dla ludzi niezależnie od ich kultury, rasy czy wyznawanej religii. Są one wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Niektóre obiekty stanowią o tożsamości makroregionu, są znakami europejskiego dziedzictwa. Wartości kulturowe, które mają znaczenie krajowe i kształtują tożsamość społeczną oraz budują poczucie więzi narodowych, to na przykład pomniki historii uznane przez Prezydenta Rzeczypospolitej (np. zamek w Malborku czy Stare Miasto w Toruniu).
Polskie obiekty na Liście UNESCO - grafika interaktywna
Zabytkowe pałace, zamki, domy czy inne budynki o dużych wartościach kulturowych są objęte ochroną konserwatora zabytków. Oznacza to, że bez pozwolenia nie można wprowadzić w nich żadnych zmian, przebudowywać, wymieniać jakiejkolwiek części ani nawet remontować.
Przemiany środowiska geograficznego, które współcześnie zachodzą w dużym tempie, przejawiają się w zmianach krajobrazu. Zmiany te często prowadzą do utraty najcenniejszych fragmentów krajobrazu, na które składają się zarówno dobra natury, jak i dobra kultury materialnej. Negatywne efekty przemian krajobrazu przyczyniają się do podejmowania różnego rodzaju działań ochronnych. Działania te mają charakter prewencyjny i odtwórczy, w związku z tym podejmowane są one zarówno w zakresie przyrodniczym, jak i kulturowym.
Przykłady form ochrony krajobrazu - galeria fotografii
Ochrona krajobrazu jest jednym z najważniejszych wyzwań cywilizacyjnych współczesnego świata. Ze względu na międzynarodowe znaczenie wypracowany został cały szereg narzędzi, których zadaniem jest wzmacnianie działań mających na celu zarządzanie, kształtowanie i ochronę krajobrazu. Jednym z najważniejszych jest Europejska Konwencja Krajobrazowa, uchwalona 20 października 2000 r. we Florencji i ratyfikowana w Polsce 24 czerwca 2004 roku. W konwencji zostało zdefiniowane pojęcie krajobrazu, określono, na czym polega jego ochrona, gospodarowanie krajobrazem i jego planowanie. Konwencja wskazuje także na utylitarną wartość krajobrazu jako kluczowego elementu dobrobytu społeczeństw i jednostek, zasobu sprzyjającego działalności gospodarczej. W dokumencie stwierdzono, że krajobraz jest podstawowym komponentem europejskiego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, przyczyniającym się do dobrobytu ludzi i konsolidacji europejskiej tożsamości. Ponadto zapisano, że jest ważnym czynnikiem wpływającym na jakość życia ludzi zarówno na obszarach zdegradowanych, jak i o wysokiej jakości środowiska geograficznego.
W Polsce najważniejszym dokumentem mającym na celu ochronę i kształtowanie krajobrazu jest Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu. W ustawie tej, podobnie jak w Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, zawarto definicję pojęcia krajobraz, a ponadto sprecyzowano definicje terminów: krajobraz priorytetowy, krajobraz kulturowy i walory krajobrazowe. Przepisy zawarte we wspominanej wcześniej ustawie stanowią uzupełnienie przepisów dotyczących ochrony krajobrazu zawartych w Ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.
Ochronie i zapobieganiu degradacji krajobrazu służą także przepisy zawarte w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 11 stycznia 2019 r. w sprawie sporządzania audytów krajobrazowych. W dokumentach tych zawarto między innymi:
1) zasady identyfikacji i oceny współczesnych krajobrazów Polski,
2) kryteria wyznaczania krajobrazów priorytetowych,
3) założenia do wskazania zagrożeń dla możliwości zachowania wartości krajobrazów priorytetowych oraz wartości krajobrazów,
4) zalecenia dotyczące sformułowania rekomendacji i wniosków dotyczących kształtowania i ochrony krajobrazów priorytetowych oraz krajobrazów na danym obszarze.
Audyt krajobrazowy jako ustawowe narzędzie identyfikacji i zapobiegania degradacji krajobrazu sporządzany jest dla województw raz na 20 lat.