Trochę teorii
Zmiany w liczbie ludności Polski
Zmiany zachodzące w liczbie ludności naszego kraju zależą głównie od przyrostu naturalnegoprzyrostu naturalnego. Również po II wojnie światowej to właśnie ten czynnik miał kluczowe znaczenie w kształtowaniu się struktury demograficznej Polski. MigracjeMigracje, zwłaszcza zagraniczne, odgrywały istotniejszą rolę jedynie w kilku okresach na przestrzeni XX wieku. Przede wszystkim należy wspomnieć o wszelkiego rodzaju ruchach wymuszonych przez władze, do których należały choćby przesiedlenia. Należy wymienić też przykład antysemickiej nagonki z 1968 roku, która spowodowała falę emigracji osób pochodzenia żydowskiego. Lata 80. naznaczone były emigracjami politycznymi i zarobkowymi. Ten ostatni powód jest szczególnie popularny wśród osób opuszczających Polskę również dziś, a to za sprawą przystąpienia naszego kraju do Unii Europejskiej i otwarcia zagranicznych rynków pracy dla naszych rodaków.
Liczba ludności Polski tuż przed wybuchem II wojny światowej sięgała niemal 35 milionów. Po sześcioletnim okresie walk i okupacji terytorium naszego kraju zamieszkiwały tylko 24 mln ludzi. Nietrudno domyślić się przyczyn tak drastycznego spadku liczby ludności. Wpływ na to miały nie tylko walki bezpośrednie, ale też migracje, eksterminacja ludzi w obozach zagłady, spadek przyrostu naturalnego, głód oraz zmiana granic państwa tuż po wojnie.
W ostatnich latach liczba ludności w Polsce wykazuje powolną tendencję malejącą (bliski zeru, lecz ujemny współczynnik przyrostu rzeczywistegoprzyrostu rzeczywistego), głównie ze względu na bliski zeru (lecz ujemny) współczynnik przyrostu naturalnego, mimo dodatniego (lecz bliskiego zeru) współczynnika salda migracji zagranicznych.
Według najnowszej prognozy Głównego Urzędu Statystycznego liczba ludności Polski w najbliższych dekadach będzie nadal systematycznie spadać. Prognozuje się, że do 2060 roku liczba ludności zmniejszy się do około 28,4 mln osób, co oznacza spadek o ponad 24% w porównaniu z rokiem 2024. Tak duży ubytek ludności wynika przede wszystkim z utrzymującej się bardzo niskiej dzietności, rosnącej liczby zgonów oraz starzenia się społeczeństwa.
Współczynnik przyrostu rzeczywistego | Występowanie i przyczyny |
wysoki, dodatni (wzrost liczby ludności) | Strefy podmiejskie dużych i bardzo dużych miast (np. Warszawy, Poznania, Krakowa, Białegostoku czy Lublina). Liczba ludności na tych obszarach wzrosła. Jest to związane zarówno ze współczynnikiem przyrostu naturalnego, jak i saldem migracji wewnętrznych. W przypadku średnich i mniejszych miast wartości tego wskaźnika są mniejsze, ale również dodatnie. |
Kilka największych miast (takich jak Warszawa czy Kraków). Koresponduje to również ze współczynnikiem przyrostu naturalnego oraz saldem migracji wewnętrznych. | |
Polska Południowa (głównie Małopolska i część Podkarpacia), do czego w największym stopniu przyczynia się dodatni przyrost naturalny. | |
niski, ujemny (spadek liczby ludności) | Na wschodzie i w centrum kraju, do czego przyczyniają się głównie ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji wewnętrznych. |
Miasta (z kilkoma wyjątkami). Wpływają na to m.in. ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji wewnętrznych. | |
Rejon Śląska i Sudetów. Wpływają na to m.in. ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji wewnętrznych. |
Istnieje jeszcze jeden sposób oceny zmian w liczbie ludności danego obszaru – wskaźnik dynamiki liczny ludności. Wskaźnik ten liczymy ze wzoru:
WIndeks dolny dd = LIndeks dolny 22/LIndeks dolny 11 * 100,
gdzie LIndeks dolny 11 to liczba ludności na początku badanego okresu, a LIndeks dolny 22 to liczba ludności na końcu badanego okresu. Jeśli liczba ludności na początku jest większa niż liczba na końcu badanego okresu (co oznacza zmniejszenie się liczby ludności), to wskaźnik przyjmie wartość mniejszą niż 100. W takim przypadku im mniejsza wartość wskaźnika, tym większy nastąpił ubytek liczby ludności danego obszaru. Natomiast jeśli początkowa liczba jest mniejsza niż końcowa, czyli nastąpił wzrost liczby ludności, to wskaźnik dynamiki przyjmuje wartości większe niż 100. W tym przypadku im większa wartość wskaźnika, tym większy nastąpił wzrost liczby ludności w badanym okresie. Wartość 100 oznacza, że liczba ludności w danym momencie nie zmieniła się.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1G1E81F2SDZK
Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy wskaźnika dynamiki zmian liczby ludności Polski.
Na podstawie poniższych danych policz i porównaj wskaźniki dynamiki liczby ludności dla okresu 2010‑2014 i 2010‑2018.
Rok | Dzierżoniów | m. Kazimierz | m. Piaseczno | m. Nysa | Bytom |
|---|---|---|---|---|---|
2010 | 35 017 | 2 708 | 42 171 | 12 992 | 177 266 |
2011 | 34 838 | 2 680 | 43 151 | 13 075 | 176 106 |
2012 | 34 679 | 2 638 | 44 017 | 13 165 | 174 724 |
2013 | 34 428 | 2 607 | 44 869 | 13 233 | 173 439 |
2014 | 34 168 | 2 599 | 45 567 | 13 221 | 172 306 |
2015 | 33 946 | 2 610 | 46 316 | 13 210 | 170 761 |
2016 | 33 785 | 2 594 | 47 092 | 13 167 | 169 617 |
2017 | 33 653 | 2 607 | 47 660 | 13 182 | 168 394 |
2018 | 33 344 | 2 579 | 48 119 | 13 228 | 166 795 |
Indeks górny Źródło danych: BDL GUS. CC BY 4.0 Indeks górny koniecŹródło danych: BDL GUS. CC BY 4.0
Zmiany struktury demograficznej
Zmieniająca się liczba ludności w konsekwencji przynosi również zmianę struktury demograficznej. Już obecnie zauważamy pewne zjawiska, które w ostatnich latach istotnie wpłynęły na charakterystykę polskiego społeczeństwa. Przede wszystkim chodzi o proces starzenia się ludności, z którym wiążą się:
rosnący udział osób w wieku poprodukcyjnym,
zmniejszający się udział osób w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym,
wydłużanie się trwania życia.
Prognozuje się pogłębianie się tych zjawisk. Według najnowszej prognozy GUS liczba osób w wieku przedprodukcyjnym będzie nadal systematycznie maleć. Do 2060 roku ich liczebność może być niższa o około 20–25% w porównaniu z początkiem okresu prognozy, co oznacza dalsze kurczenie się najmłodszej części populacji.
Co interesujące, mimo zmniejszającego się odsetka osób w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym prognozuje się niewielki wzrost współczynnika dzietnościwspółczynnika dzietności. Według najnowszej prognozy GUS z 2023 roku współczynnik dzietności ma wzrosnąć z obecnych około 1,22 do około 1,32 w 2060 roku. Jest to jednak wartość wciąż znacznie poniżej poziomu zastępowalności pokoleń, który wynosi 2,1. Oznacza to, że nawet przy stopniowym wzroście dzietności liczba ludności Polski będzie nadal się zmniejszać.
Prognozy GUS z 2023 r. pokazują, że zjawisko opóźniania decyzji o założeniu rodziny będzie się nadal nasilać. Średni wiek kobiety rodzącej pierwsze dziecko wynosi obecnie około 29,9 roku, a według prognozy na 2060 r. może wzrosnąć do około 31,7 roku. Tendencja przesuwania macierzyństwa na późniejsze lata życia zostanie więc utrzymana i pogłębiona. Ma to związek z rozwojem edukacji i rosnącym dostępem do niej, większymi możliwościami i większą aktywnością kobiet na rynku pracy, które odkładają zakładanie rodzin w czasie na rzecz kariery zawodowej i innych aktywności. Z tym wiąże się częstsze zakładanie małych rodzin, w schemacie „2+0” lub „2+1”, przy czym w wielkich miastach bezdzietność i rodziny z jednym dzieckiem pojawiają się znacznie częściej niż w tradycyjnych, wielodzietnych społecznościach wiejskich. W Polsce rodzi się mniej dzieci nie tylko z powodów ekonomicznych, ale też z powodu szerszych zmian społecznych i w obszarze praw kobiet. Coraz więcej kobiet chce najpierw uzyskać wykształcenie, stabilną pracę i samodzielność finansową, a polityka rodzinna – choć oferuje świadczenia pieniężne – często nie zapewnia wystarczającego poczucia bezpieczeństwa mieszkaniowego, opieki żłobkowo‑przedszkolnej ani przewidywalności przepisów. Dodatkowo napięcia wokół praw reprodukcyjnych i dostępu do opieki zdrowotnej sprawiają, że część kobiet odczuwa mniejszą kontrolę nad własnym macierzyństwem i większy lęk o bezpieczeństwo zdrowotne oraz prawne, co również może skłaniać do odkładania decyzji o dziecku lub ograniczania liczby planowanych dzieci.
Cecha | 2023 | 2030* | 2040* | 2050* | 2060 | Ocena |
Współczynnik dzietności (TFR) | 1,22 | 1,25 | 1,28 | 1,30 | 1,32 | niewielki wzrost |
Średni wiek urodzenia pierwszego dziecka | 29,9 | 30,4 | 31,0 | 31,4 | 31,7 | wzrost |
Przeciętne trwanie życia mężczyzn (lata) | 74,1 | 76,0 | 78,5 | 80,5 | 82,1 | wzrost |
Przeciętne trwanie życia kobiet (lata) | 81,9 | 83,5 | 85,2 | 86,5 | 87,6 | wzrost |
*Wartości dla lat 2030, 2040 i 2050 są szacunkowe (interpolowane na podstawie trendu z prognozy GUS 2023–2060).
Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Prognoza ludności na lata 2023–2060, GUS, Warszawa 2023.
Proces starzenia się społeczeństwa ma trzy główne przyczyny.
- spadek płodności i ubytek naturalny.
- emigracja przewyższająca imigrację ludności (ujemne saldo migracji zewnętrznych), wyjazd przede wszystkim osób młodych – w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym.
- dłuższe trwanie życia.
Konsekwencje starzenia się społeczeństwa
Starzenie się społeczeństwa to proces, który wpływa na wszystkie obszary życia społecznego i gospodarczego, prowadząc do wyzwań wymagających długofalowych rozwiązań.
Konsekwencje starzenia się społeczeństwa - opisy do rozwinięcia
Przy rosnącym odsetku osób najstarszych (wiek poprodukcyjny) i często zmniejszającym się odsetku osób w wieku produkcyjnym dochodzi do wzrostu obciążenia ekonomicznego ludności. Oznacza to, że malejąca liczba osób w wieku produkcyjnym pracuje na ciągle rosnącą grupę osób pozostających poza rynkiem pracy ze względu na wiek (wiek poprodukcyjny i przedprodukcyjny). Ma to związek z koniecznością wypłacania świadczeń na rzecz osób najstarszych (renty i emerytury). Rosnące dysproporcje pomiędzy liczebnościami tych dwóch grup powodują dalszy wzrost obciążeń ekonomicznych w państwie i konieczność podejmowania przez władze określonych działań. Jednym z przykładów może być podnoszenie wieku emerytalnego, przez co przesuwa się granica zaliczenia osób do grupy w wieku poprodukcyjnym, a co za tym idzie - zmienia się proporcja wielkości dwóch grup oraz zmniejsza się presja ekonomiczna.
Konkurencja o zasoby publiczne, w tym finanse – w sytuacji rosnącej liczby osób starszych w społeczeństwie istnieje konieczność zwiększenia nakładów na opiekę zdrowotną i usługi opiekuńcze, które istotne są również dla pozostałych grup wiekowych. Powstaje więc zjawisko konkurowania o zasoby finansowe państwa i konieczność prowadzenia racjonalnej polityki w tym zakresie.
Dostosowanie opieki zdrowotnej (i usług opiekuńczych) do potrzeb osób starszych – zwiększająca się liczba osób starszych w społeczeństwie powoduje potrzebę dostosowania usług zdrowotnych w zakresie zwiększenia liczby lekarzy specjalistów w zakresie chorób osób starszych (geriatria), tak aby zwiększyć dostępność tych usług – rosnące zapotrzebowanie powoduje konieczność zwiększenia podaży określonych usług. Poza opieką zdrowotną (lekarze pierwszego kontaktu, lekarze specjaliści, opieka szpitalna) istnieje konieczność rozwijania oferty usług opiekuńczych (domów opieki, hospicjów, domów spokojnej starości), co wynika z faktu, że osoby najstarsze również w większym stopniu niż młodsze żyją samotnie, nie mając nikogo, kto może się nimi zaopiekować, jak również częściej chorują lub są niepełnosprawne.
Zmiany w systemie edukacji, kształcenie dodatkowe, kształcenie lekarzy geriatrów – zmiany te są wielopłaszczyznowe. Po pierwsze ze względu na zmniejszający się odsetek osób najmłodszych (uczniów) zachodzą zmiany w strukturze szkół (liczba i wielkość placówek edukacyjnych, zamykanie szkół). Po drugie z uwagi na rosnącą liczbę osób w wieku poprodukcyjnym i zmiany na rynku pracy, konieczne jest podnoszenie kwalifikacji osób starszych, które mogą jeszcze pozostać na rynku pracy. Często ich kwalifikacje nie pokrywają się z zapotrzebowaniami rynku pracy, dlatego kluczowe jest rozwijanie szkół dla dorosłych, czyli tzw. systemu kształcenia dodatkowego czy kształcenia przez całe życie. Po trzecie rośnie też zapotrzebowanie na lekarzy geriatrów, dlatego uczelnie medyczne muszą również dostosowywać programy kształcenia do nowych potrzeb rynku.
Niedobór siły roboczej, zmiany na rynku pracy – proces starzenia się społeczeństwa to oczywiście wzrost odsetka osób niepracujących (otrzymujących emeryturę lub rentę), ale także zmniejszenie się odsetka osób w wieku produkcyjnym (czyli pracujących). Oznacza to problemy na rynku pracy, w niektórych zawodach może występować niedobór siły roboczej, a pracodawcy zaczynają widzieć potrzebę dostosowania oferowanych miejsc pracy do potrzeb i możliwości osób starszych, które mimo wieku deklarują chęć do pracy.
Zmiana wzorów konsumpcji, w tym zmiana statusu ekonomicznego – osoby starsze, które już nie pracują, pobierają świadczenia w postaci rent i emerytur, co najczęściej oznacza niższe miesięczne przychody niż w okresie aktywności zawodowej, a to powoduje ograniczenie konsumpcji niektórych dóbr. Z drugiej zaś strony osoby starsze mogą być mniej aktywne, w tym także ze względu na stan zdrowia czy samotność, co zmniejsza częstość bądź wręcz eliminuje korzystanie z niektórych dóbr i usług (np. rozrywkowych). Zmiany zachodzące w strukturze wieku powodują z jednej strony zmniejszenie zapotrzebowania na niektóre dobra i usługi, z drugiej wymagają dostosowania istniejących do nowych potrzeb, czego przykładem może być rynek turystyczny. Inną konsekwencją starzenia się społeczeństwa jest wzrost liczby aptek.
Dostosowanie przestrzeni do potrzeb osób starszych – z uwagi na stan zdrowia osób w wieku poprodukcyjnym oraz naturalnie zmniejszającą się zdolność percepcji i mniejszą mobilność, istnieje konieczność wprowadzania określonych zmian w przestrzeni, które mają na celu umożliwienie osobom starszym korzystanie z niej i - tym samym - ograniczenie zjawiska wykluczenia. Opisywana dostępność może być rozumiana bezpośrednio poprzez zwiększenie mobilności za sprawą dostosowania transportu publicznego (niskopodłogowy tabor, gęstsza sieć przystanków). Dostosowanie przestrzeni może także oznaczać przebudowę skrzyżowań tam, gdzie nie ma naziemnych przejść dla pieszych. Zmiany mogą także dotyczyć komunikatów w miejscach publicznych (większa czcionka, lepsza widoczność). Coraz częściej wskazuje się też na konieczność zmian w organizacji sklepów, zwiększenie rozmiarów etykiet itp. Zmiany dotyczą też rynku mieszkaniowego. Obecnie w nowo powstających inwestycjach mieszkaniowych oferuje się specjalnie przystosowane do osób starszych mieszkania zlokalizowane w częściach parterowych bloków.
Konieczność podjęcia działań hamujących proces starzenia się społeczeństwa – starzeniu się społeczeństwa towarzyszy malejący odsetek osób w wieku przedprodukcyjnym, w tym najmłodszych dzieci. W celu zatrzymania negatywnych zjawisk władze państw podejmują działania mające na celu odwrócenie negatywnych tendencji i zwiększenie liczby urodzeń. Rozwiązania te mogą obejmować różnego rodzaju wsparcie dla młodych rodziców – zasiłki, zabezpieczenie zatrudnienia, urlopy macierzyńskie i wychowawcze.
Zmiany w programach partii politycznych – zmiany w strukturze demograficznej kraju powodują, że partie polityczne w swoich programach muszą uwzględniać zmieniające się potrzeby społeczne, a także godzić ze sobą interesy różnych grup.
Wyżej opisane konsekwencje gospodarcze (i ekonomiczne), ale także te przestrzenne i polityczne powodują również pewne zmiany społeczne. Przede wszystkim zmienia się postrzeganie osób starszych. Z jednej strony większy udział takich osób w społeczeństwie powoduje, że osoby te są bardziej „widoczne”, a inni mogą realnie zetknąć się z problemami takich ludzi. Zwiększa to także świadomość społeczną i uwrażliwia społeczności na potrzeby tych, którzy znajdują się w wieku poprodukcyjnym. Z drugiej zaś strony może także dojść do wykluczenia społecznego osób starszych, pomijania ich w życiu społecznym, postrzegania ich przez pryzmat wieku czy uznawania za ludzi niemogących w pełni uczestniczyć w życiu społecznym. Jest to błędny sposób myślenia. Osoby starsze mogą być źródłem wiedzy i doświadczenia. Dlatego też w ostatnich latach często powstają inicjatywy skierowane nie tylko do nich, ale też do innych grup, co ma na celu integrację społeczności i pokazanie wartości, jakie wnoszą do społeczeństwa ludzie starsi. Innym rodzajem wykluczenia może być np. wykluczenie cyfrowe (nieumiejętność korzystania z nowych technologii – komputerów czy Internetu) lub ze względu na wiek (brak możliwości wcześniejszego uzyskania odpowiednich umiejętności). Dlatego dla osób starszych organizowane są specjalne kursy zapobiegające wykluczeniu cyfrowemu (nauka obsługi komputera itp).
Prognozy demograficzne dla Polski wskazują na znaczny spadek liczby ludności do 2060 roku – o około 6,6 mln osób. Głównym czynnikiem będzie rosnąca liczba zgonów, związana z wchodzeniem w wiek podwyższonej umieralności roczników z wyżu demograficznego lat 80. Jednocześnie liczba urodzeń pozostanie niska, mimo wzrostu współczynnika dzietności, ze względu na małą liczbę kobiet w wieku rozrodczym. Mediana wieku przekroczy 50 lat, co oznacza starzenie się społeczeństwa, szczególnie w województwach o najstarszej strukturze wieku. Jak widać starzenie się społeczeństwa niesie ze sobą wyzwania ekonomiczne, medyczne, psychologiczne i społeczne, które będą wymagały kompleksowych działań.
Współczynnik dzietności zapewniający prostą zastępowalność pokoleń wynosi około 2,1 dziecka na kobietę, tymczasem w Polsce od połowy lat 90. utrzymuje się on trwale poniżej tego poziomu, a w 2024 r. spadł do około 1,1 i był jednym z najniższych w Europie.
Po wojnie dzietność była bardzo wysoka – w latach 50. przeciętna Polka miała ponad troje dzieci – ale w kolejnych dekadach wskaźnik systematycznie malał, najpierw do poziomu nieco powyżej zastępowalności, a następnie wyraźnie poniżej niej, co przy rosnącej liczbie zgonów skutkuje trwałym ujemnym przyrostem naturalnym i szybkim starzeniem się społeczeństwa. W ostatnich latach, mimo okresowych krótkich odbić, dzietność spadła do historycznego minimum, a liczba urodzeń jest zdecydowanie mniejsza niż liczba zgonów, co oznacza realne „kurczenie się” populacji Polski.
Różnice między miastem a wsią pozostają, ale są mniejsze niż dawniej: mieszkanki wsi nadal mają przeciętnie nieco więcej dzieci niż mieszkanki miast, szczególnie w regionach o bardziej tradycyjnym, „prorodzinnym” modelu życia, jednak w obu środowiskach współczynnik dzietności jest dziś znacznie poniżej 2,1. Część rodzin przenosi się z dużych miast do stref podmiejskich, co podnosi dzietność w powiatach otaczających metropolie, ale skala tego zjawiska nie jest na tyle duża, by odwrócić ogólnokrajowy trend spadkowy.
