Trochę teorii
Mniejszości narodowe i grupy etniczne
Wydarzenia historyczne, kształtowanie się granic państwowych oraz ruchy migracyjne powodują, że poszczególne państwa nie są homogeniczne pod względem narodowościowym i etnicznym. Stopień wielonarodowości jest jednak bardzo zróżnicowany. Istnieją kraje, w których udział osób innej narodowości jest znikomy, a także takie, gdzie stanowią one dużą część społeczeństwa. W społeczeństwie danego kraju można zidentyfikować mniejszości narodowe oraz grupy etniczne. Podobnie jak strukturę etniczną i narodowościową ludności Polski, tak i strukturę wyznaniową identyfikuje się na podstawie spisu powszechnego. Jest to badanie ankietowe przeprowadzane wśród mieszkańców Polski i obejmujące szczegółowe informacje na temat ludności, gospodarstw domowych, wyposażenia mieszkań oraz dotyczące struktury wyznaniowej Polaków (spis powszechny przeprowadzany jest co 10 lat, ponieważ jest to bardzo złożone, skomplikowane badanie, wymaga zaangażowania bardzo wielu osób. Wiele czasu zajmuje już samo zbieranie danych, ale przede wszystkim ich zgromadzenie i późniejsza ich analiza i przygotowanie dostępnych powszechnie publikacji).
Mniejszości narodowe
Mniejszości narodowe to według Ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych, etnicznych oraz języku regionalnym – grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki: jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej; w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją; dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji; ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę; jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat; utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie
.
Historycznie Polska była krajem wielonarodowym, a przed II wojną światową mniejszości narodowe, takie jak Ukraińcy, Żydzi, Białorusini i Niemcy, stanowiły ponad 30% społeczeństwa. Obecnie Polska jest krajem o stosunkowo jednorodnej strukturze narodowościowej – według spisu z 2021 roku 98,6% mieszkańców zadeklarowało narodowość polską. Obecna jednorodna struktura etniczna wynika z wojennych zniszczeń, przesiedleń, zmian granic oraz późniejszych migracji, w tym polityki PRL wobec mniejszości narodowych, która poprzez przymusowe wysiedlenia (zwłaszcza Niemców i Ukraińców), akcję „Wisła” oraz asymilację przyczyniła się do homogenizacji etnicznej kraju.
Tradycyjnie największą mniejszością narodową w Polsce byli Niemcy (ok. 144 tys.), a także Ukraińcy (ok. 82 tys.) i Białorusini (ok. 57 tys.). Jednak od 2014 roku, a zwłaszcza po rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 roku, liczba obywateli Ukrainy przebywających w Polsce gwałtownie wzrosła – w latach 2023–2024 wynosiła kilka milionów, z czego ok. 1–1,5 mln nadal mieszka w Polsce na podstawie zezwoleń na pobyt lub ochrony uchodźczej, czyniąc Ukraińców największą grupą cudzoziemców w kraju. Poza wymienionymi mniejszościami narodowymi w Polsce zamieszkują także mniejsze społeczności, np. Czechów, Litwinów, Ormian czy Rosjan. Zróżnicowanie narodowe Polski jest zatem efektem zarówno jej bogatej historii, jak i bieżących procesów demograficznych oraz migracyjnych.
Mniejszość narodowa | Liczebność szacunkowa (2024) | Główne regiony występowania |
|---|---|---|
Białoruska | ok. 47 tys. | Podlaskie (granica z Białorusią) |
Czeska | ok. 1 tys. | Południowo‑zachodnia Polska (okolice Kłodzka) |
Litewska | ok. 8 tys. | Podlaskie (Puńsk i okolice) |
Niemiecka | ok. 142 tys. | Opolskie, Śląskie |
Ormiańska | ok. 1,5 tys. | Warszawa, Kraków, Wrocław |
Rosyjska | ok. 13 tys. | Duże miasta – rozproszenie |
Słowacka | ok. 2 tys. | Karpaty (pogranicze południowe) |
Ukraińska | ok. 35 tys. (nie licząc migracji po 2022) | Podkarpackie, Małopolskie, duże miasta |
Żydowska | ok. 8–10 tys. | Warszawa, Kraków, Wrocław |
Źródło: GUS – NSP 2021 (tablice: „Mniejszości według NSP 2021 – Kraj i województwa”, stat.gov.pl), MSWiA (gov.pl/web/mniejszosci‑narodowe). Dane z 2024 to szacunki nie uwzględniające migracje (np. Ukraińcy po inwazji)
Mniejszości etniczne
Według Encyklopedii PWN grupa etniczna to grupa społeczna, którą charakteryzuje tylko jej właściwy zespół cech: nazwa, język lub zdecydowanie odmienna gwara, wspólne pochodzenie z określonego terytorium lub od wspólnego przodka, świadomość historii i kultury, system wartości i symbolika grupowa, religia, poczucie więzi łączącej jej członków przy jednoczesnym dystansie do innych grup
.
W Polsce zamieszkują następujące mniejszości etniczne:
Karaimi
Tatarzy
Łemkowie
Romowie
Do miana mniejszości etnicznych pretendują częściowo także Ślązacy i Kaszubi.
Karaimi – są najmniej liczną mniejszością etniczną w Polsce, którą wyróżniają obyczaje, język (karaimski, rzadko jednak używany w życiu codziennym – zachowany w obrzędach religijnych) i religia. Wyznają karaimizm – religię wywodzącą się z judaizmu, ale czerpiącą również z islamu i chrześcijaństwa. Są rozproszeni po całym kraju, a największa ich społeczność zamieszkuje województwa: mazowieckie, łódzkie, dolnośląskie i pomorskie.
Tatarzy – ludność pochodzenia tureckiego z Europy Wschodniej i północnej Azji. Wyróżniają się bogatą spuścizną kulturową będącą połączeniem orientalnej kultury islamu z kulturą chrześcijańską. Są muzułmanami. Po II wojnie światowej w granicach Polski pozostały dwie wsie, które zachowały charakter tatarski. Obie położone są w województwie podlaskim: Bohoniki i Kruszyniany. Gminy tatarskie działają również w Białymstoku, Gorzowie Wielkopolskim i Gdańsku.
Łemkowie – zamieszkują głównie zachodnią Polskę, aż 93% z nich zasiedla trzy województwa: dolnośląskie, małopolskie i lubuskie. Łemkowie zachowali swą tożsamość i odrębność, zarówno kulturową, językową (język łemkowski to jedna z wielu odmian języka ukraińskiego z naleciałościami polskiego i słowackiego), jak i wyznaniową (są w większości wyznania grekokatolickiego).
Romowie – mniejszość etniczna wywodząca się z Indii. Mieszkają na terenie całej Polski, a największe ich skupiska występują w Małopolsce i na Dolnym Śląsku. Łączą tradycje katolickie, protestanckie lub muzułmańskie z elementami pogaństwa, hinduizmu i własnych obrzędów. W swoim środowisku posługują się językiem romani (romskim).
Grupy etnograficzne (społeczności etniczne)
W wielu krajach świata, także w Polsce, występują grupy ludności różniące się historią, kulturą, tradycją, folklorem, zwyczajami, gwarą, nazywane grupami etnograficznymi lub społecznościami etnicznymi. Wykazują one pewien poziom poczucia odrębności kulturowej od reszty społeczeństwa, jednak ogólnie identyfikują się z narodem, na którego terytorium żyją. Grupy te najczęściej zamieszkują ograniczoną przestrzeń geograficzną zwaną regionem etnograficznym. W przeszłości w Polsce istniało wiele społeczności etnicznych, jednak z czasem ich odrębność zatarła się.
Najliczniejszą grupą etnograficzną w Polsce są Ślązacy. Około 35% z nich wskazało wyłącznie przynależność śląską, natomiast pozostali łączyli ją z polską, deklarując tożsamość polsko‑śląską lub śląsko‑polską. Ślązacy zamieszkują przede wszystkim Górny Śląsk, w mniejszym stopniu Opolszczyznę i Dolny Śląsk. Grupa ta zachowuje bogatą kulturę ludową – stroje, muzykę, zwyczaje i obrzędy – wciąż żywą we współczesnych czasach. Charakterystycznym elementem jest gwara śląska, którą posługuje się rdzenna ludność regionu, jednak mimo długoletnich starań nie została ona uznana za język regionalny.
Drugą pod względem liczebności grupą etnograficzną są Kaszubi. W przeciwieństwie do Ślązaków silniej identyfikują się z narodem polskim – tylko 8% deklaruje wyłącznie przynależność kaszubską, a większość łączy ją z polską. Kaszubi zamieszkują głównie Pomorze Gdańskie, zwłaszcza powiaty pucki, wejherowski i kościerski. Podobnie jak Ślązacy kultywują bogatą kulturę ludową, a ich język – kaszubski – posiada status języka regionalnego. Można się nim posługiwać w urzędach i szkołach, zdawać maturę, a także korzystać z mediów i literatury tworzonych w tym języku. Dzięki temu zarówno Ślązacy, jak i Kaszubi pozostają ważnymi i żywymi elementami współczesnej różnorodności kulturowej Polski.
Do mniejszych pod względem liczebności grup etnograficznych należą m.in.:
Podhalanie zamieszkujący Podhale,
Kurpie mieszkający na granicy Mazowsza, Warmii i Mazur oraz Podlasia,
Kociewiacy żyjący na obszarze Kujaw i Pomorza (powiat starogardzki i tczewski w województwie pomorskim oraz świecki w kujawsko‑pomorskim),
Łowiczanie (Księżacy) zamieszkujący środkowe Mazowsze.
Stroje ludowe społeczności etnicznych – galeria
