Trochę teorii
Koncepcja zjednoczonej Europy
Unia Europejska powstała jako efekt powojennej koncepcji zjednoczenia Europy, zaproponowanej przez Roberta Schumana i opracowanej przez Jeana Monneta. Celem była ścisła współpraca gospodarcza, początkowo w zakresie produkcji stali i węgla, co zaowocowało utworzeniem w 1951 r. Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali przez tzw. „założycielską szóstkę” (Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy, Włochy). Państwa te stopniowo znosiły cła i rozwijały wymianę handlową, tworząc podstawy wspólnego rynku.
W 1957 r. powołano Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Euratom, co zapoczątkowało dalszą integrację gospodarczą, znoszenie barier celnych oraz rozwój wspólnej polityki transportowej i rolnej. W kolejnych dekadach do Wspólnoty dołączały nowe kraje, a integracja obejmowała kolejne obszary, w tym politykę społeczną, ochronę środowiska i innowacje technologiczne. W 1985 roku w wyniku porozumienia w SchengenSchengen ustanowiono brak kontroli osób na granicach w czterech krajach członkowskich.
Od 1 stycznia 2025 roku do strefy Schengen w pełni dołączyły Rumunia i Bułgaria, a więc strefa obejmuje obecnie 29 krajów, w tym 25 państw członkowskich UE oraz cztery państwa spoza Unii (Norwegia, Islandia, Liechtenstein i Szwajcaria). Irlandia nadal nie należy do Schengen i utrzymuje własne porozumienie o swobodnym przepływie z Wielką Brytanią (Common Travel Area). Wielka Brytania opuściła zarówno UE, jak i Schengen. Cypr pozostaje poza Schengen, ale proces integracji trwa i oczekuje się, że przystąpi do strefy w najbliższych latach.
Warto dodać, że choć formalnie w strefie Schengen nie ma kontroli na granicach wewnętrznych, to niektóre kraje okresowo przywracają kontrole z powodów bezpieczeństwa lub migracyjnych.
Ważnym krokiem było podpisanie w 1992 r. traktatu z MaastrichtMaastricht, który ustanowił Unię Europejską, wprowadzając obywatelstwo europejskie, swobodę przepływu osób, towarów, usług i kapitału oraz wspólne standardy prawne i socjalne. Rozszerzenia UE w kolejnych latach zwiększały jej zasięg i wpływ na politykę społeczną, gospodarczą i środowiskową.
W 2009 roku w wyniku wejścia w życie traktatu lizbońskiego wprowadzono zmiany w funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Nastawiono ją na większą demokratyczność, bezpieczeństwo i zwiększenie jej znaczenia na arenie międzynarodowej. Zwiększono możliwość działania Wspólnoty w wielu dziedzinach, m.in. wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, a także jakości życia. Wzmocniono rolę Parlamentu Europejskiego i parlamentów krajowych oraz wprowadzono inicjatywę prawodawczą dla mieszkańców UE. W 2013 roku do Unii dołączyła Chorwacja. Po opuszczeniu Unii Europejskiej przez Wielką Brytanię, czyli od 1 lutego 2020 r., organizacja ta liczy 27 członków.
Państwa UE, które nie należą do strefy euro, to: Bułgaria (wejdzie do strefy euro 1 stycznia 2026), Czechy, Dania, Polska, Rumunia, Szwecja i Węgry. Monako, Watykan, San Marino i Andora używają euro na mocy umów z UE, choć nie są jej członkami. Czarnogóra i Kosowo stosują euro jednostronnie, bez formalnej przynależności do strefy euro
Obecnie Unia Europejska liczy 27 państw, lecz jej cały obszar nie obejmuje jedynie kontynentu europejskiego. Istnieje jeszcze dziewięć regionów krajów Wspólnoty, które stanowią jej integralną część i w których prawo unijne zostało wdrożone niemal w całości z jedynie nikłymi wyjątkami. Do regionów tych należą: Azory i Madera (wyspy portugalskie), Wyspy Kanaryjskie (archipelag hiszpański), a także sześć francuskich departamentów zamorskich: Gujana Francuska, Gwadelupa, Majotta, Martynika, Reunion, Saint‑Martin.
Unikalna struktura Unii Europejskiej
Strukturę Unii Europejskiej określono w traktatach: Traktacie o Unii Europejskiej oraz Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. W ramach UE działają cztery główne instytucje:
kierunki polityki UE ustala Rada Europejska (nie należy mylić z Radą Europy będącą odrębną organizacją międzynarodową), w skład której wchodzą przywódcy Unii i państw członkowskich,
wybierani w bezpośrednich wyborach europosłowie reprezentują obywateli państw członkowskich na posiedzeniach Parlamentu Europejskiego,
interesy całej UE chroni Komisja Europejska – jej członków wyznaczają rządy krajów członkowskich,
rządy państw UE bronią interesów krajowych w Radzie Unii Europejskiej.
Inne instytucje i organy UE
Ważną rolę w strukturach UE odgrywają jeszcze trzy pozostałe instytucje:
Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Luksemburgu stoi na straży stosowania prawa europejskiego.
Trybunał Obrachunkowy kontroluje finansowanie działań organizacji.
Europejski Bank Centralny odpowiada za europejską politykę pieniężną.
Płaszczyzny współpracy międzynarodowej w Europie:
gospodarcza,
kulturalna,
edukacyjna i naukowa,
działalność charytatywna,
w zakresie ochrony zdrowia,
związana z promowaniem idei rozwoju społecznego,
w zakresie ochrony środowiska,
w zakresie ochrony praw człowieka,
w zakresie obrony i bezpieczeństwa,
w sprawach podatkowych,
w walce z przestępczością,
w dziedzinie oświaty,
w zakresie meteorologii,
w zakresie turystyki.
Główne cele działania Unii Europejskiej
Stworzenie jednego organu politycznego prowadzącego wspólną politykę zagraniczną.
Promowanie postępu na płaszczyźnie społecznej i ekonomicznej.
Wyrównywanie poziomu rozwoju społeczno‑gospodarczego między poszczególnymi regionami.
Utwierdzanie w poczuciu równości, sprawiedliwości i solidarności,
Wzrost poziomu życia ludności.
Kształtowanie postawy obywatelskiego społeczeństwa europejskiego.
Skutki integracji europejskiej
Integracja europejska to koncepcja i proces bliskiej współpracy gospodarczej, politycznej i kulturalnej państw europejskich w ramach stworzonych przez nie struktur ponadnarodowych.
Pozytywne skutki integracji europejskiej:
ochrona środowiska naturalnego poprzez wprowadzenie europejskich norm ekologicznych i programów (np. Natura 2000),
poprawa jakości życia mieszkańców wspólnoty,
wywieranie wpływu na poprawę poziomu zdrowia, edukacji oraz bezpieczeństwa pracy,
spory rozstrzyga Unijny Trybunał Sprawiedliwości,
zwiększenie poziomu wykonywanych usług oraz poprawa jakości towarów w polskich przedsiębiorstwach,
poprawa stanu oraz zarządzania finansami publicznymi,
zwiększenie wzrostu gospodarczego.
jednolite przepisy ułatwiają współpracę firm z różnych krajów UE,
wspólna waluta zmniejsza koszty prowadzenia międzypaństwowej działalności gospodarczej,
regulacje unijne wymuszają wysoką jakość wyrobów - obszary słabiej rozwinięte otrzymują pomoc z funduszy regionalnego i strukturalnego.
Negatywne skutki integracji europejskiej:
polityka handlowa państwa zostaje uzależniona od wspólnoty,
wraz z przystąpieniem do strefy euro następuje uzależnienie od wspólnej polityki pieniężnej,
konieczność opłacania składek przez wszystkie kraje członkowskie;
rozbudowana biurokracja;
wzrost konkurencyjności, której nie potrafią sprostać małe biznesy,
państwa bardziej rozwinięte zobowiązane są wspomagać finansowo inne kraje,
unifikacja wzorców kulturowych i zachowań,
zmniejszenie suwerenności kraju.
UE i wizje jej dalszej integracji
Unia Europejska opiera swoją spójność na wspólnej historii, kulturze oraz wartościach demokratycznych. Początkowo ramy funkcjonowania UE tworzyły kraje Europy Zachodniej, a nowi członkowie ze wschodu musieli dostosować swoje prawa do unijnych norm i zobowiązać się do przestrzegania wspólnych wartości. Coraz wyraźniej jednak widoczne są różnice w podejściu do dalszej integracji. Powstała idea „Europy wielu prędkości”, według której część państw może szybciej pogłębiać współpracę, zwłaszcza w ramach strefy euro, podczas gdy inne pozostają przy obecnym poziomie integracji. Budzi to obawy o marginalizację krajów spoza „jądra” UE.
Alternatywą jest koncepcja „Europy państw narodowych”, zakładająca ograniczenie integracji i większą suwerenność państw członkowskich. Jej zwolennicy podkreślają znaczenie współpracy gospodarczej przy zachowaniu politycznej niezależności.
UE stoi przed wieloma wyzwaniami:
zapewnieniem bezpieczeństwa w obliczu konfliktów (np. wojna na Ukrainie),
rywalizacją gospodarczą z innymi światowymi potęgami jak Chiny,
utrzymania konkurencyjnej, innowacyjnej gospodarki w dobie globalnych kryzysów,
utrzymaniem europejskiego modelu społecznego,
walki z dezinformacją i cyberzagrożeniami,
polityką klimatyczną
zapewnieniem bezpieczeństwa surowcowego,
oraz problemami demograficznymi i migracyjnymi.
Kryzys finansowy z 2008 roku szczególnie dotknęły kraje południa Europy, prowadząc do głębokich reform i programów pomocowych. W 2015 roku UE zmagała się z kryzysem migracyjnym, który ujawnił brak solidarności i trudności w zarządzaniu napływem uchodźców.
W ostatnich latach UE musiała także radzić sobie z pandemią COVID-19, recesją gospodarczą oraz brexitem, czyli wystąpieniem Wielkiej Brytanii z Unii. Te wydarzenia spowolniły proces integracji i ujawniły różnice interesów między państwami członkowskimi.
Pomimo licznych kryzysów i wyzwań, to właśnie Unia Europejska daje Europie największe bezpieczeństwo i stabilność w trudnym, pełnym konfliktów świecie.