Trochę teorii
Problemy demograficzne
Wśród problemów demograficznych możemy wyróżnić:
starzenie się – wyzwanie to odnosi się już do prawie wszystkich państw (ma wymiar globalny), chociaż znajdują się one na różnym etapie tego procesu. Starzenie demograficzne czyli systematyczny wzrost udziału osób starszych (najczęściej przyjmuje się wiek powyżej 60 albo 65 lat) w danej populacji, powoduje implozję demograficznąimplozję demograficzną, a w powiązaniu z ujemnym saldem migracji nawet depopulacjędepopulację, która w 2020 roku dotknęła m.in. Bułgarię, Japonię, Polskę i Włochy. Te negatywne zmiany demograficzne mogą dotyczyć całego kraju bądź poszczególnych jego części (wsi, regionów peryferyjnych geograficznie i rozwojowo);
eksplozję ludnościową czyli bardzo szybkie tempo przyrostu naturalnego ludności na danym terenie, powodujące m.in. podwojenie się populacji w ciągu jednego pokolenia- nie jest ona już tak wielkim problemem na skalę światową jak jeszcze 30 lat temu. Dotyka jednak wciąż kraje Afryki na południe od Sahary (np. Niger, Angola).
migracjemigracje ludności i uchodźstwouchodźstwo.
Rozważając problemy związane z demografią, warto przypomnieć sobie podstawowe pojęcia demograficzne, takie jak: współczynnik przyrostu naturalnego, współczynnik reprodukcji bruttowspółczynnik reprodukcji brutto, struktura wieku ludności oraz długość trwania życia. I tak np. współczynnik przyrostu naturalnego jest jedną z najbardziej popularnych miar ruchu naturalnego ludności. Współczynnik stanowi różnicę między liczbą urodzeń i liczbą zgonów odniesioną do 1000 osób, czyli wyrażoną w promilach. Takie ujęcie pozwala na porównanie dwóch lub więcej jednostek o różnej liczbie ludności.
Charakterystyka demograficzna społeczeństwa obejmuje również zagadnienie długości trwania życia (dalsze trwanie życia). Jest to przewidywana długość życia osób w danym wieku. A najczęściej analizuje się przewidywaną długość życia osób urodzonych w danym roku, czyli noworodków.
Każde społeczeństwo jest zróżnicowane pod względem wieku. Ludność można podzielić na dowolne grupy wiekowe, jednak aby móc porównywać społeczeństwa między sobą, ustalono pewien schemat, czyli grupy o określonym wieku. Dlatego pod uwagę bierze się wiek przedprodukcyjny, produkcyjny i poprodukcyjny. Są to tzw. ekonomiczne grupy wiekowe. Społeczeństwa państw słabo rozwiniętych charakteryzują się młodą strukturą wiekową, czyli dużym udziałem osób w wieku przedprodukcyjnym. Natomiast państwa wysokorozwinięte cechuje zjawisko odwrotne – dominować zaczynają osoby w wieku poprodukcyjnymosoby w wieku poprodukcyjnym – następuje starzenie się społeczeństwa.
Starzenie się społeczeństwa
Na świecie mediana (wartość środkowa) wieku wzrosła z 21,5 roku w 1970 r. do ponad 30 lat w 2019 r., 9% populacji ma zaś więcej niż 65 lat, a w 2025 roku mediana wieku wynosi już około 31 lat, natomiast odsetek osób powyżej 65. roku życia wzrósł do 9,6%.
Przeanalizuj prognozowane zmiany mediany wieku w krajach świata (wykorzystaj różne źródła danych) i wskaż kraje lub regiony najbardziej zagrożone w przyszłości procesami starzenia się społeczeństwa.
Organizacja Narodów Zjednoczonych za próg starości uznaje 65 rok życia i wyróżnia trzy fazy rozwojowe struktury społeczeństwa:
faza społeczeństwa młodego – poniżej 4% osób w wieku 65 lat i więcej,
faza społeczeństwa dojrzałego – od 4% do 7% osób w wieku 65 lat i więcej,
faza społeczeństwa starego – powyżej 7% osób w wieku 65 lat i więcej; natomiast wielkość wskaźnika powyżej 10% to stan zaawansowanej starości demograficznej.
W starzejących się społeczeństwach występuje niekiedy zjawisko określane przez demografów mianem „podwójnego starzenia się ludności”, polegające nie tylko na procentowym wzroście ludności starszej we wszystkich kategoriach wiekowych - „młodszych starych” (w wieku od 65 do 74 lat), „starszych starych” (75–84 lata), „najstarszych starych” (85 lat i więcej), ale także na najbardziej intensywnym przyroście udziału tej ostatniej grupy.
Przyrost liczby osób w wieku poprodukcyjnym (65+) występuje na całym świecie. Wyjątek stanowią niektóre kraje Afryki (np. Angola, Benin, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Republika Środkowoafrykańska, Czad, Kongo, Malawi, Namibia, Nigeria, Zambia) i Środkowej Azji (np. Kirgistan, Tadżykistan, Uzbekistan), w których zaznacza się tendencja przeciwna. W krajach tych udział osób w wieku poprodukcyjnym (65+) nie przekracza 4%, a więc znajdują się one w fazie społeczeństwa młodego.
Prognozy demograficzne sporządzane przez demografów dla 2050 jednoznacznie wskazują, że proces starzenia się społeczeństw będzie postępować.
Z prognozy wynika także, że wszystkie regiony świata do 2025 roku poza Afryką Środkową i Azją Zachodnią znajdą się w fazie społeczeństwa starego. Największą dynamiką procesu starzenia będą się charakteryzować kraje Azji Środkowej i Południowej, najmniejszą kraje Azji Wschodniej i Południowo‑Wschodniej oraz Australia i Nowa Zelandia. Z prognoz demograficznych GUS wynika, że w Polsce w 2050 r. udział osób w wieku powyżej 65 lat wyniesie aż 32,7%.
Przyczyny starzenia się społeczeństw
Można wyróżnić kilka przyczyn procesu starzenia się społeczeństwa.
Liczba urodzeń w krajach wysoko rozwiniętych od kilkunastu lat systematycznie spada, co prowadzi do tzw. depresji urodzeniowej, czyli sytuacji, w której liczba urodzeń nie zapewnia prostej zastępowalności pokoleń (współczynnik dzietności poniżej 2,10–2,15). Coraz częściej obserwuje się także odkładanie decyzji o posiadaniu dzieci na później. Główne przyczyny to dłuższy okres nauki, większa aktywność zawodowa kobiet oraz konsumpcyjny styl życia. Zjawisko to jest szczególnie widoczne w krajach wysoko rozwiniętych, w tym także w Polsce, gdzie obecnie liczba urodzeń jest niemal o połowę niższa niż w połowie lat 80. XX wieku, czyli w czasie ostatniego wyżu demograficznego.
Zmniejszanie się liczby dzieci jest efektem wielu czynników, które można podzielić na instytucjonalne, ekonomiczne, osobiste i polityczne. Do czynników instytucjonalnych zalicza się przede wszystkim ograniczenie funkcji opiekuńczej państwa oraz niewydolność systemów wsparcia rodzin. Czynniki ekonomiczne obejmują takie zjawiska jak bezrobocie, kryzys gospodarczy czy ogólna niestabilność finansowa, które wpływają na decyzje dotyczące posiadania dzieci przez poczucie niepewności i brak bezpieczeństwa ekonomicznego. Istotną rolę odgrywają także czynniki osobiste, takie jak rozpowszechnienie idei indywidualizmu, dążenie do samorealizacji, wzrost liczby związków nieformalnych oraz zwiększenie zatrudnienia kobiet. Nie bez znaczenia pozostają również czynniki polityczne, na przykład polityka jednego dziecka w Chinach, brak stabilnych rządów, konflikty zbrojne czy niekonsekwentna polityka prorodzinna.
Wydłużenie długości życia, będące wynikiem postępu cywilizacyjnego i lepszej opieki zdrowotnej, przyspiesza proces starzenia się społeczeństw, zwłaszcza w krajach wysoko rozwiniętych. Tam ludzie często dożywają ponad 80 lat, a odsetek osób starszych systematycznie rośnie. Przykładowo, w 2025 roku średnia długość życia w Japonii wynosi około 84,8 lat, w Hiszpanii 83,4 lat, w Szwajcarii 84,2 lat, we Włoszech 84,0 lat, a w Australii 84,2 lat. W krajach słabiej rozwiniętych średnia ta jest znacznie niższa i wynosi od 50 do 60 lat.
Migracje przyczyniają się do starzenia się społeczeństw, ponieważ odpływ młodych osób za granicę zmniejsza liczbę ludzi w wieku produkcyjnym, co przyspiesza proces starzenia się populacji kraju pochodzenia. Z kolei napływ młodych migrantów do danego państwa może ten proces spowolnić, jednak w wielu krajach saldo migracji jest ujemne, co pogłębia problem starzejącego się społeczeństwa.
Konsekwencje starzenia się społeczeństwa
Starzenie się społeczeństwa rozumiane jako wzrost liczby i odsetka ludzi w wieku pozaprodukcyjnym oraz brak zastępowalności pokoleń pociąga za sobą szereg negatywnych zmian zachodzących na płaszczyźnie ekonomicznej, społecznej, kulturowej, prawnej i organizacyjnej. Do najważniejszych należy zaliczyć:
Wzrost liczby osób w wieku poprodukcyjnym niesie ze sobą poważne konsekwencje ekonomiczne, takie jak konieczność podnoszenia podatków dla osób pracujących, większe obciążenie finansowe budżetu państwa (wydatki na emerytury), rosnące koszty pracy oraz presja na ograniczanie wydatków socjalnych i obniżanie emerytur. Do oceny skali tych wyzwań służy współczynnik obciążenia demograficznego, który pokazuje, ile osób w wieku powyżej 65 lat przypada na każdą osobę aktywną zawodowo w wieku 15–65 lat.
Poniżej podano wzór na obliczenie współczynnika obciążenia demograficznego:
Rosnący odsetek osób starszych prowadzi do większej konkurencji o dostęp do świadczeń społecznych i usług zdrowotnych, a także może nasilać konflikty międzypokoleniowe z powodu różnic w oczekiwaniach i braku porozumienia. Wzrost liczby seniorów oznacza również większe wyzwania dla rodzin w zakresie opieki nad osobami starszymi, przewlekle chorymi i niesamodzielnymi.
Wzrost liczby osób starszych w społeczeństwie sprzyja utrwalaniu uprzedzeń wobec starości, prowadzi do marginalizacji i dyskryminacji seniorów, a także zwiększa ryzyko ich społecznego wykluczenia.
Wzrost liczby osób starszych w społeczeństwie wymusza wprowadzanie zmian w przepisach prawnych dotyczących systemu emerytalnego i ubezpieczeń społecznych. Konieczne staje się dostosowanie wysokości składek ubezpieczeniowych, podnoszenie wieku emerytalnego oraz aktualizacja zasad funkcjonowania instytucji odpowiedzialnych za wypłatę świadczeń. Dodatkowo, rosnąca liczba seniorów sprawia, że coraz większe znaczenie zyskuje waloryzacja emerytur i rent, aby system był adekwatny do zmieniających się potrzeb społeczeństwa.
Wraz ze wzrostem liczby osób starszych rośnie zapotrzebowanie na szeroki zakres usług, takich jak opieka medyczna, pomoc socjalna, edukacja, kultura czy profesjonalna opieka. Konieczne staje się także zapewnienie seniorom lepszego dostępu do informacji, mediów oraz przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu. Zmieniająca się struktura wiekowa społeczeństwa wpływa na rynek pracy – wiele stanowisk nie jest dostosowanych do możliwości osób starszych, a ze względu na charakter niektórych zawodów, ich adaptacja jest trudna lub niemożliwa. To powoduje trudności dla pracodawców w pozyskiwaniu pracowników do określonych profesji. W odpowiedzi powstają programy aktywizujące seniorów, umożliwiające im zdobywanie nowych kwalifikacji i lepsze dostosowanie się do wymagań rynku pracy. Jednocześnie starzenie się społeczeństwa przyczynia się do zmian w strukturze zawodów oraz przekształceń w przestrzeni miejskiej, które muszą uwzględniać potrzeby rosnącej grupy osób starszych
Proces starzenia się społeczeństwa ma wiele konsekwencji, inny podział prezentuje rycina poniżej:
Jak zapobiec skutkom starzenia się społeczeństwa
Do głównych sposobów przeciwdziałania negatywnym skutkom starzenia się społeczeństwa zalicza się:
politykę pronatalistyczną (prorodzinną), mającą na celu zwiększenie odsetka osób młodych, a w konsekwencji zmniejszenie się odsetka osób starszych, która z różnym skutkiem prowadzona jest m.in. w takich krajach jak: Polska, Francja, Szwecja, Niemcy, Norwegia, Dania
podwyższanie wieku emerytalnego, mające na celu zwiększenie odsetka osób w wieku produkcyjnym (z uwagi na większą długość życia osoby starsze w wieku 60–65 lat są często jeszcze bardzo sprawne),
skracanie liczby godzin pracy,
dostosowywanie sfery społecznej, gospodarki i przestrzeni, np. tworzenie uniwersytetów trzeciego wieku, kształcenie lekarzy geriatrów, tworzenie nowych miejsc w domach opieki itp.
Silver economy
Starzenie się społeczeństwa to nie tylko wyzwanie, ale także szansa na rozwój tzw. silver economy, czyli gospodarki skoncentrowanej na potrzebach i potencjale osób starszych. Dynamicznie rosnąca liczba seniorów sprawia, że coraz więcej firm i instytucji dostrzega ogromny potencjał tej grupy – zarówno jako konsumentów, jak i aktywnych uczestników rynku pracy. W 2025 roku wartość globalnego rynku silver economy przekracza 1,5 biliona dolarów i stale rośnie, obejmując nie tylko sektor opieki zdrowotnej, ale także usługi finansowe, edukacyjne, turystykę, technologie i produkty poprawiające jakość życia osób starszych. Rozwój tej gałęzi gospodarki sprzyja innowacjom, powstawaniu nowych miejsc pracy oraz stymuluje wzrost gospodarczy. Co więcej, silver economy przyczynia się do poprawy jakości życia seniorów, zwiększa ich samodzielność i aktywność społeczną, a także wspiera rozwój społeczny poprzez projektowanie produktów i usług odpowiadających na ich potrzeby. Dzięki odpowiednim politykom i inwestycjom w ten sektor, starzenie się społeczeństwa może stać się impulsem do pozytywnych zmian i nowych możliwości rozwoju.