Praca dzieci

Praca dzieci to pojęcie odnoszące się do zatrudniania małoletnich w każdej pracy, co wiąże się z pozbawieniem ich dzieciństwa jako ważnego elementu rozwoju. Zatrudnianie dzieci jest szkodliwe moralnie, utrudnia małoletnim dostęp do edukacji. Praktyka zatrudniania dzieci uznawana jest za wyzysk i współczesną formę niewolnictwa - z tego względu zakazana jest przez większość krajów.

Pracujące dzieci dawniej

Praca dzieci ma głębokie uwarunkowania historyczne. Małoletni od zawsze pomagali rodzicom, przejmując ich zajęcia i stając się już w młodości wykwalifikowanymi pracownikami. W małych i dużych społecznościach młodzi byli niezbędni do utrzymania produkcji na poziomie zaspokajającym potrzeby grupy.

W przeszłości, gdy średnia długość życia wynosiła 40–50 lat, nastolatkowie uważani byli za dorosłych i podejmowali pełne obowiązki. Edukacja nie była powszechna ani instytucjonalna, dostępna jedynie dla najbogatszych, dlatego większość praktycznej wiedzy dzieci zdobywały przez obserwację i pomoc dorosłym, także w pracy.

Rewolucje przemysłowe od XVIII wieku spowodowały masowe wykorzystywanie pracy dzieci w fabrykach, gdzie były one słabo opłacane i łatwe do kontrolowania. Część dzieci pracowała z własnej woli, by wspomóc rodzinny budżet, zwłaszcza w środowiskach dotkniętych ubóstwem.

Praca dzieci - galeria fotografii

RgEJo8duRwvOF

Zdjęcie przedstawia kilkuletnie dzieci pracujące w fabryce. Chłopcy stoją na boso na konstrukcji, na której znajdują się liczne szpulki nici.

R1XPAvf2lz928

Archiwalne zdjęcie przedstawia dzieci stojące przed budynkiem, przed drzwiami. To kilkuletnie dziewczynki ich rówieśnicy chłopcy. Dzieci są ciepło ubrane.

RaJTlBAV6qu2c

Na zdjęciu jest wnętrze hali fabryki. Pomiędzy rzędami krosien stoi kilkuletnia dziewczynka.

W XIX wieku zaczęto wprowadzać pierwsze regulacje, jak brytyjski Cotton Mills and Factories Act z 1819 roku, który zakazał pracy dzieciom poniżej 9 lat, choć starsze dzieci nadal mogły pracować bardzo długo. Z czasem podnoszono minimalny wiek pracownika, ale wyzysk dzieci utrzymywał się jeszcze w XX wieku, szczególnie w ciężkich i szkodliwych warunkach, np. w przemyśle szklarskim.

Dzieci, które nie pracowały w fabrykach, często pomagały w tak zwanej produkcji domowej, wykonując prace rzemieślnicze, gastronomiczne czy rolnicze, zwykle u boku dorosłych kobiet z rodziny.

Pracujące dzieci współcześnie

Współcześnie praca dzieci uznawana jest za formę niewolnictwa. Szacuje się, że na świecie od 150 do 250 milionów małoletnich jest zmuszanych do pracy ponad siły, często za symboliczne wynagrodzenie.

Najwięcej dzieci pracuje w Indiach, gdzie już pięciolatki są zatrudniane m.in. przy produkcji piłek, sztucznych ogni, cegieł czy sprzedaży kwiatów. W Bangladeszu dzieci szyją ubrania i buty, a w Chinach pracują przy produkcji zabawek. Szczególnie trudne i niebezpieczne warunki panują na plantacjach – na Wybrzeżu Kości Słoniowej dzieci pracują przy uprawie kakaowca, a w Uzbekistanie przy zbiorze bawełny. Często są one karane za niespełnienie norm, a ich wynagrodzenie bywa symboliczne lub ogranicza się do posiłku.

Praca dzieci - galeria fotografii

Rhwgv1k1xe6vN

Na zdjęciu jest kilkuletnia dziewczynka. Siedzi na szerokich schodach na małym dywanie i pracuje przy krosnach.

R5wsM7opQ2x38

Na zdjęciu jest dwoje dzieci. Każde z nich na głowie niesie po sześć cegieł ułożonych po dwie w stos. Dzieci mają śniadą cerę. Znajdują się na terenie fabryki cegieł.

RwPAzfMLXfXpV

Na zdjęciu jest kilkuletni ciemnoskóry chłopiec. Siedzi na okrągłych płaskich kamieniach. W dłoni trzyma młotek. Chłopiec jest boso, jest brudny.

Nieco łagodniejsze formy pracy dzieci występują także w krajach rozwiniętych, gdzie młodzi ludzie pomagają rodzinom w gospodarstwach, restauracjach czy pensjonatach, zwykle bez wynagrodzenia. Regularne wykorzystywanie dzieci do pracy, nawet w rodzinnych biznesach, jest jednak niezgodne z prawem.

W Polsce obowiązkiem dzieci do 18. roku życia jest nauka, a prawo pracy pozwala na zatrudnianie młodocianych dopiero od 15 lat. W praktyce jednak młodzież, zwłaszcza na wsiach, często pomaga rodzinie przy pracach sezonowych lub w rodzinnych firmach, zazwyczaj bez wynagrodzenia, traktując to jako naturalną pomoc.

Współczesne przyczyny i skutki pracy dzieci

Zwalczanie pracy dzieci

Choć od epoki oświecenia dziecko uznawane jest za autonomiczną jednostkę, przez długi czas traktowano je jak własność dorosłych. Dopiero XX wiek przyniósł istotne zmiany prawne ograniczające wykorzystywanie pracy dzieci. Przełomem były międzynarodowe inicjatywy, takie jak Kongres Opieki nad Dzieckiem (1913), powstanie Międzynarodowego Związku Pomocy Dzieciom (1920) i przyjęcie Deklaracji Praw Dziecka przez Ligę Narodów (1924).

R1HvdPPHdCye7

Zdjęcie przedstawia tłum dzieci i dorosłych. Na pierwszym planie wyróżniają się dwie kilkunastoletnie dziewczynki, które mają na sobie szerokie szarfy z napisem po angielsku i w innym obcym języku. Napisy odwołują się do zakazu niewolniczej pracy.

Ochroną dzieci przed wyzyskiem zajmują się m.in. ONZ, Międzynarodowa Organizacja Pracy (od 1919 r.), UNICEFUNICEFUNICEF i UNESCOUNESCOUNESCO. Wprowadzono programy eliminacji pracy dzieci, promując edukację i wzmacniając instytucje chroniące prawa najmłodszych. Ważnym krokiem było przyjęcie Deklaracji Praw Dziecka przez ONZ (1959), a następnie Konwencji o Prawach Dzieckakonwencja o Prawach DzieckaKonwencji o Prawach Dziecka (1989). W Europie obowiązuje także konwencja o wykonywaniu praw dzieci (2000), a w wielu krajach działa Rzecznik Praw Dziecka.

Niektóre państwa, jak Indie, wprowadziły zakazy zatrudniania dzieci poniżej określonego wieku, choć dopuszczają pracę w rodzinnych gospodarstwach w celach nauki zawodu.

Handel ludźmi i niewolnictwo

Handel ludźmi to przestępstwo polegające na czerpaniu korzyści z działań skierowanych na wyzyskiwanie innych osób, naruszające ich prawo do decydowania o sobie. Proceder ten ścigany jest (na mocy konwencji międzynarodowych, m.in. z 1926 r. w sprawie niewolnictwa) niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu jego popełnienia i od obywatelstwa sprawcy.

Niewolnictwo oznacza sytuację, w której człowiek staje się własnością innej osoby lub instytucji. Choć XX wiek przyniósł międzynarodowe regulacje zakazujące niewolnictwa (m.in. konwencje z 1926, 1948, 1950, 1956 i 1966 roku), zjawisko to nadal występuje, zwłaszcza w Afryce.

Do różnych form handlu ludźmi zaliczamy:

• handel dziećmi w celu zatrudnienia ich jako służby domowej lub taniej siły roboczej na plantacjach czy w kopalniach,

• nielegalne adopcje, głównie zagraniczne – dzieci zmuszane są do popełniania drobnych przestępstw lub do żebrania,

• handel kobietami – zmuszanie ich do prostytucji poprzez nakłanianie do wyjazdu za granicę do pracy na innym stanowisku niż rzeczywiste,

• handel narządami – sprzedaż organów do przeszczepu; organy pobierane są za niewielką opłatą od żywych dawców w krajach ubogich; proceder ten zachodzi również w stosunku do dzieci, które są porywane w celu pobrania narządów,

• handel tanią siłą roboczą – osoby pracujące pod przymusem otrzymują o wiele niższe wynagrodzenie niż dopuszcza prawo danego państwa; pobyt i praca takich osób na terenie państwa są nielegalne.

Oprócz wyżej wymienionych form niewolnictwa wyróżnia się także niewolnictwo domowe oraz wyłudzanie świadczeń socjalnych. Niewolnictwo domowe jest procederem niezwykle okrutnym i bardzo trudnym do wykrycia. Zajmują się nim rodziny, które w zaciszu domowym znęcają się nad pomocą domową. W Polsce również można zetknąć się z przypadkami takiego niewolnictwa. Potwierdzają to badania Fundacji La StradaLa StradaLa Strada – jej członkowie natknęli się na osoby z Afryki, kobiety z Polski i Europy Wschodniej, które były bite, głodzone, a nawet wykorzystywane seksualnie. Wyłudzanie świadczeń polega natomiast na przymuszaniu do pobierania pomocy socjalnej – głównie za granicą.

Handel ludźmi na świecie

Problem handlu ludźmi zachodzi na całym świecie. Wyróżnia się kraje, z których pochodzą ofiary, kraje tranzytowe oraz miejsca docelowe, do których ofiary mają trafić.

Większość ofiar handlu ludźmi pochodzi z ubogich lub ogarniętych wojną regionów i trafia do bogatszych krajów, głównie w Europie. Najwięcej ofiar wywodzi się z Azji, a proceder ten często odbywa się także wewnątrz państw. Handel ludźmi stanowi jedno z głównych źródeł dochodu grup przestępczych, a najczęstszą formą wyzysku jest komercyjne wykorzystanie seksualne. Według Międzynarodowej Organizacji Pracy rocznie nawet 1,2 mln nieletnich pada ofiarą tego procederu lub jest zmuszana do pracy. W Unii Europejskiej najwięcej grup przestępczych zajmujących się handlem ludźmi pochodzi z m.in. społeczności romskiej, chińskiej, rumuńskiej, nigeryjskiej, węgierskiej, tureckiej i bułgarskiej.

Główne miejsca występowania przestępczości związanej z handlem ludźmi na obszarze Unii Europejskiej:

• północny zachód – Belgia i Holandia (w głównej mierze miejsca docelowe dla ofiar),

• północny wschód – obwód królewiecki w Rosji, Litwa, Łotwa i Estonia (kraje tranzytowe oraz miejsca pochodzenia ofiar),

• południe – Włochy  (kraj docelowy oraz tranzytowy dla ofiar),

• południowy zachód – Portugalia i Hiszpania (kraje tranzytowe dla ofiar),

• południowy wschód – Grecja, Rumunia i Bułgaria (kraje docelowe, tranzytowe oraz pochodzenia ofiar)

Indeks górny Źródło danych: D. Gajewska i in. (red.), Problem handlu dziećmi w Polsce i na świecie, Fundacja Dzieci Niczyje, Warszawa 2011. Indeks górny koniec^{Źródło danych: D. Gajewska i in. (red.), Problem handlu dziećmi w Polsce i na świecie, Fundacja Dzieci Niczyje, Warszawa 2011.}

ReV5treARaufc

Ilustracja przedstawia strukturę ofiar handlu ludźmi z podziałem na wiek i płeć. 51% stanowią kobiety, 21% mężczyźni, 8% chłopcy, 20% dziewczynki.

Jak wskazuje wykres powyżej, handel ludźmi najbardziej dotyka kobiet. Zastraszająca jest również liczba dzieci pokrzywdzonych w tym procederze. Najbardziej dotknięci są małoletni znajdujący się w podwyższonej grupie ryzyka:

• dzieci cudzoziemskie (migrujące) pozbawione bez opieki,

• dzieci żebrzące,

• dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej,

• dzieci, które w przeszłości doświadczyły przemocy,

• dzieci – świadkowie przemocy.

Handlarze ludźmi często pochodzą z tych samych regionów, mówią tym samym językiem i należą do tej samej grupy etnicznej co ofiary, co ułatwia zdobycie ich zaufania. Rzadko poszukują ofiar za granicą, ale podróżują do krajów docelowych, by tam je wykorzystywać. W krajach pochodzenia i docelowych handlarze zwykle są obywatelami tych państw lub mają takie samo obywatelstwo jak ofiary. Podobieństwo płci także sprzyja budowaniu zaufania. Większość ofiar to kobiety i dziewczynki, a choć handlarzami są głównie mężczyźni, kobiety częściej niż w innych przestępstwach są skazywane za udział w handlu ludźmi, zwłaszcza w krajach pochodzenia ofiar. Kobiety często rekrutują inne kobiety, a do przestępstwa wykorzystywane bywają także więzi rodzinne.

Handel ludźmi w Polsce

Handel ludźmi jest niezgodny z prawem. Przez swoje położenie Polska w handlu ludźmi może być zarówno krajem pochodzenia, krajem tranzytowym, jak i krajem docelowym. Ofiarami handlu ludźmi w Polsce padają najczęściej osoby młode (tak kobiety, jak i mężczyźni) z wykształceniem podstawowym, bezrobotne, o niskim statusie materialnym. Wśród pokrzywdzonych cudzoziemców dominują obywatele Ukrainy, Rumunii, Białorusi, Bułgarii oraz Wietnamu.

Organizacje i instytucje walczące z handlem ludźmi

Osoby poszkodowane zbrodnią handlu ludźmi po pomoc mogą zgłaszać się do różnych instytucji i fundacji. W Polsce ochroną poszkodowanych zajmują się:

• Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

• Urząd do Spraw Cudzoziemców

• Policja i Straż Graniczna

• Ogólnopolska Sieć Organizacji Pozarządowych Przeciwko Handlowi Ludźmi

• Fundacja Przeciwko Handlowi Ludźmi i Niewolnictwu La Strada

Handel ludźmi jest formą współczesnego niewolnictwa i narusza fundamentalne wartości współczesnego społeczeństwa XXI wieku oraz elementarne prawa człowieka, do których należą godność i wolność. Walka z tym przestępstwem jest bardzo trudna i nierówna. Jeśli jesteś świadkiem, zgłaszaj!