Dyskryminacja

Zróżnicowanie rasowe, językowe czy religijne ludności, obok konsekwencji pozytywnych, posiada również aspekty negatywne. Zalicza się do nich dyskryminacjędyskryminacjadyskryminację, ksenofobięksenofobiaksenofobię i nietolerancjęnietolerancjanietolerancję, które mogą prowadzić do aktów przemocy, zbrodni, a nawet działań wojennych.

Czym dokładnie są? Dyskryminacja to według Słownika języka polskiego PWN prześladowanie poszczególnych osób lub grup społecznych albo ograniczanie ich praw ze względu na rasę, narodowość, wyznanie, płeć itp..

Dyskryminacja występuje zarówno w skali mikro, jak i makro. Może dotyczyć jednostkowych zachowań, kiedy np. w pracy czy w przestrzeni publicznej jakaś osoba jest dyskryminowana ze względu na swoje pochodzenie lub wyznawaną religię. To negatywne zachowanie występuje też na znacznie większą skalę, kiedy np. w danym kraju przepisy prawa wykluczają pewne grupy z dostępu do dóbr i praw ze względu na narodowość, kolor skóry, płeć czy wyznanie.

Rodzaje dyskryminacji

• Dyskryminacja bezpośrednia

Dotyka grupy lub jednostki, która jest traktowana w mniej korzystny sposób niż inna osoba/grupa będąca w podobnej sytuacji. Do dyskryminacji bezpośredniej dochodzi w sposób jawny.

• Dyskryminacja pośrednia

Dotyka osoby lub grupy. Jest następstwem pozornie nieszkodliwego kryterium, postępowania lub działania, na skutek którego wystąpiły dysproporcje pomiędzy grupami w tej samej sytuacji, ale o określonych cechach i różnicach.

R1OTBzlG3Avfp

Zdjęcie przedstawia kobietę i mężczyznę wchodzących do budynku. Kobieta jest czarnoskóra. Fotografuje ich kilka osób. Po lewej stronie przy wejściu do budynku stoją mężczyźni w garniturach.

Dyskryminacja a praca zawodowa

Dyskryminacja w pracy jest zjawiskiem dość powszechnym i coraz częściej zauważanym i eliminowanym.

• Dyskryminacja w ogłoszeniach o pracę i na rozmowie kwalifikacyjnej

Z przejawami dyskryminacji zawodowej można się spotkać już w ogłoszeniach o pracę, gdzie często preferuje się młode osoby, studentów lub atrakcyjne kobiety. Takie wymagania dotyczące wieku, płci, wyglądu czy niepełnosprawności są niezgodne z prawem. Również podczas rozmów kwalifikacyjnych pojawiają się pytania o plany rodzinne czy życie prywatne, co narusza zasady równego traktowania kandydatów.

• Dyskryminacja w pracy

Dyskryminacja w pracy często przybiera subtelne formy, takie jak pomijanie starszych pracowników przy szkoleniach na rzecz młodszych osób na tych samych stanowiskach. Szczególnym przejawem dyskryminacji jest mobbing i molestowanie seksualne. Mobbing to długotrwałe działania mające na celu upokorzenie pracownika, co negatywnie wpływa na jego zdrowie psychiczne, wydajność i może prowadzić do zwolnienia.

Przyczyny dyskryminacji

Dyskryminacja, czyli niesprawiedliwe i krzywdzące traktowanie danej osoby w porównaniu do innych, ma swoje źródło w stereotypizacji, która zamienia się w uprzedzenia. Uprzedzenia w połączeniu z władzą zamieniają się w dyskryminację.

R1c2Zl3cDb0k2

Grafika przedstawia model psychologiczny mechanizmu powstawania dyskryminacji. Wyróżniono: stereotypy (wiedza) i emocje (negatywne nastawienie)=uprzedzenia. Uprzedzenia i władza=dyskryminacja.

Przejawy dyskryminacji

Dyskryminacja może zachodzić na wielu płaszczyznach tematycznych i może dotyczyć każdego. Ludzie są dyskryminowani ze względu na płeć, wiek, narodowość, przynależność do określonej grupy społecznej, wyznanie, orientację seksualną, niepełnosprawność i wiele innych.

Szczególnym rodzajem dyskryminacji jest ksenofobia, czyli niechęć lub wręcz wrogość wobec cudzoziemców i wszystkiego, co obce. Ksenofob to człowiek niechętnie usposobiony do osób o innym pochodzeniu. Za taką postawą bardzo często kryje się strach lub obawa, które niejednokrotnie powodowane są niedostateczną wiedzą o świecie. Postawa ksenofobiczna może prowadzić do zachowań dyskryminacyjnych.

Przykłady dyskryminacji

Przykłady ze świata - opisy do rozwinięcia

apartheid

apartheid

Encyklopedia PWN definiuje apartheid jako doktrynę społeczno‑polityczną realizowaną w Związku Południowej Afryki (RPA) w latach 1948–1994. Doktryna ta stanowiła podstawę polityki białej mniejszości i opierała się na segregacji rasowej oraz dyskryminacji osób czarnoskórych, kolorowych czy Azjatów.

W życiu codziennym oznaczało to wiele utrudnień i zakazów dla ludzi o innym kolorze skóry niż biały. Tak zwana przez białych „ludność kolorowa” musiała sprostać dziesiątkom ograniczeń oraz dyskryminujących ją praw i regulacji. Ludzie ci mieli zakaz zrzeszania się w związkach zawodowych, ich płace za taką samą pracę były o wiele niższe niż osób zaliczanych do rasy białej. W przypadku trwałego inwalidztwa spowodowanego wypadkiem w miejscu pracy miesięczna pensja białego niepełnosprawnego wynosiła więcej niż jednorazowa rekompensata wypłacana pracownikom o odmiennym kolorze skóry (oczywiście nie mogli oni liczyć na regularną rentę). W 1955 roku zniesiono obowiązek szkolny dla osób czarnoskórych i wprowadzono zakaz studiowania na uczelniach „dla białych”. Otwierano specjalne uniwersytety dla innych ras, gdzie poziom kształcenia był o wiele niższy, co na starcie zmniejszało szanse na lepszą pracę w przyszłości i skutkowało pogłębianiem się nierówności społecznych.

Ideologia apartheidu została kategorycznie potępiona przez ONZ. Segregacja ludzi w RPA została uznana, wraz ze wszystkimi czynami z nią związanymi lub z jej powodu wykonanymi, za zbrodnię przeciwko ludzkości, czyli przestępstwo, które nigdy nie ulegnie przedawnieniu. Od 1989 roku roku rozpoczął się proces upadku tego systemu, a pierwszym czarnoskórym prezydentem wybranym w powszechnych wyborach parlamentarnych w 1994 roku został Nelson R. Mandela.

R1677kl9GaoT1

Na zdjęciu jest uśmiechnięty starszy mężczyzna. Jest czarnoskóry. Ma krótkie, siwe włosy. Ma na sobie koszulę w złotym kolorze. W tle są ludzie w garniturach.

Hindusi w Bangladeszu

Hindusi w Bangladeszu

Z prześladowaniami na tle religijnym mamy do czynienia także współcześnie. W 2019 r. został wydany raport sporządzony przez Pew Research Center, w którym umieszczono bardzo niepokojące dane. Po przebadaniu sytuacji w blisko 200 krajach okazało się, że w zatrważającej większości dochodzi do rozmaitych przypadków prześladowań ze względu na wyznawaną religię. Okazuje się, że w 143 krajach zagrożeni są chrześcijanie, a w 140 to muzułmanie nie mogą czuć się bezpiecznie.

Przykłady prześladowań podzielone zostały na cztery kategorie:

• wyraźne faworyzowanie jednego wyznania kosztem innych,

• prowadzenie działań zmierzających do ograniczenia wolności religijnej (m.in. zmiana prawodawstwa),

• prześladowanie wyznawców określonej religii,

• wprowadzenie ograniczeń dla swobodnego wyznawania danej religii.

Jak łatwo zauważyć, nie wszystkie formy prześladowań muszą przybierać formy wyraźnej agresji fizycznej lub psychicznej. Bardzo rozpowszechnioną formą ograniczania wolności religijnej jest faworyzowanie jednego wyznania kosztem innych (np. zezwalanie na publiczne zgromadzenia wyznawcom jednej religii przy jednoczesnym zabranianiu tego samego innym).

W muzułmańskim Bangladeszu bezpiecznie nie mogą czuć się z kolei wyznawcy hinduizmu. Prześladowania polegają zwykle na oskarżeniu kogoś, kto praktykuje hinduizm, o obrażenie islamskiego proroka Mahometa. To wystarczy, by muzułmanie z okolicznych miejscowości zebrali się i dokonali linczu na osobie podejrzanej o bluźnierstwo. Zdarza się, że podpalane są całe wioski mniejszości hinduskiej. Mimo apeli policja w Bangladeszu nie potrafi poradzić sobie z tego typu agresorami, którzy spontanicznie łączą się w bojówki gotowe zmusić do przesiedlenia hindusów od pokoleń zamieszkujących ten obszar.

R1E3RP79VTHLR

Muzułmanie w Birmie

Muzułmanie w Birmie

W Birmie w katastrofalnej sytuacji znajdują się muzułmanie Rohingya prześladowani przez ludność buddyjską. Konflikt wyznaniowy trwa od 1947 r., a perspektywy jego zakończenia póki co nie istnieją. Buddyści traktują mieszkających w Mjanmie od pokoleń muzułmanów jak nielegalnych imigrantów, przez co lud Rohingya nie może ubiegać się choćby o obywatelstwo czy jakąkolwiek pomoc socjalną ze strony państwa. Konflikt ten jest tak intensywny, że od lat przybiera znamiona ludobójstwa. W 2012 r. zginęło pół tysiąca osób, a prawie 100 tys. opuściło swoje domy po pielgrzymce, jaką odbył jeden z buddyjskich mnichów, przemierzając kraj i głosząc (bez żadnych dowodów), że lud Rohingya ma przygotowany zamach terrorystyczny. Tylko w 2017 r. wojska Birmy zabiły około 10 tys. osób po tym, jak rebelianci Rohingya zaatakowali i uśmiercili kilku strażników granicznych. Choć władze Mjanmy odpierają zarzuty, katastrofalna sytuacja muzułmanów w Birmie jest faktem. ONZ szacuje, że władze tego kraju represjami zmusiły do ucieczki do pobliskiego Bangladeszu nawet kilkaset tysięcy ludzi.

Zamachy na Utøya i meczety w Christchurch

Zamachy na Utøya i meczety w Christchurch

Niechlubnym symbolem prześladowań ze względu na wyznanie stały się ostatnimi czasy dwie osoby - Anders Breivik oraz Brenton Tarrant. Pierwszy z nich 22 lipca 2011 roku dokonał dwóch symultanicznych zamachów w Norwegii - detonacji bomby w centrum Oslo w pobliżu budynków rządowych oraz strzelaniny na wyspie Utøya. Łącznie zamachowiec odpowiada za śmierć 77 osób. Jego manifest pt. 2083 – A European Declaration of Independence zawierał hasła głoszące skrajną islamofobię,  m.in. konieczność deportacji muzułmanów z Europy. Brenton Tarrant z kolei dokonał zamachów 15 marca 2019 roku. Mężczyzna zabił z broni maszynowej 51 osób w Christchurch w Nowej Zelandii. Za cel obrał sobie modlących się w dwóch meczetach muzułmanów. Przed dokonaniem rzezi Tarrant napisał manifest głoszący rasistowskie hasło białej supremacji. Przyznał, że inspirował się zamachem dokonanym przez Andersa Breivika.

Colorado Springs, Stany Zjednoczone, prawo w Ugandzie

Colorado Springs, Stany Zjednoczone, prawo w Ugandzie

W listopadzie 2022 roku uzbrojony napastnik otworzył ogień w klubie nocnym Club Q, znanym jako miejsce spotkań społeczności LGBTQ+. Zginęło pięć osób, a co najmniej 25 zostało rannych. Atak został zakwalifikowany jako przestępstwo z nienawiści. Atak w Colorado Springs był jednym z najtragiczniejszych zamachów na społeczność LGBTQ+ w ostatnich latach i stał się symbolem walki z przemocą motywowaną nienawiścią na tle orientacji seksualnej i tożsamości płciowej.

Po wprowadzeniu w 2023 roku w Ugandzie drakońskiego prawa anty‑LGBTQ, w 2025 roku odnotowano nasilenie represji, przemocy i kampanii nienawiści wobec osób nieheteronormatywnych. Organizacje praw człowieka alarmują o systematycznych zatrzymaniach, szantażach i napaściach na osoby LGBTQ+, a także o wykorzystywaniu prawa do prześladowań politycznych i społecznych

Przemoc na granicy z Meksykiem

Przemoc na granicy z Meksykiem

Ponad 15 000 uchodźców z Haiti zostało brutalnie potraktowanych przez służby graniczne – patrol konny używał batów, a migranci byli spychani do rzeki. Dochodziło do masowych deportacji bez rozpatrzenia indywidualnych przypadków, a dzieci oddzielano od rodziców i przetrzymywano w złych warunkach, co ONZ określiła jako „rządową przemoc wobec dzieci”

Skutki dyskryminacji

Skutki dyskryminacji dotykają nie tylko osób dyskryminowanych, ale i organizacji czy całych społeczeństw. Są odczuwalne:

Przykłady wpływu wykluczania grup ludności na życie społeczne i gospodarcze

Uzasadnienie potrzeby przeciwdziałania dyskryminacji

• Przestrzeganie praw człowieka: Każda osoba ma prawo do równego traktowania, niezależnie od rasy, pochodzenia, religii, orientacji czy innych cech. Przeciwdziałanie dyskryminacji to zarówno obowiązek moralny, jak i prawny państw oraz społeczeństw.

• Budowanie społeczeństwa inkluzywnego: Edukacja i działania na rzecz równości pomagają tworzyć środowisko, w którym każdy może czuć się bezpiecznie i mieć równe szanse na rozwój.

• Zapobieganie konfliktom i przemocy: Dyskryminacja i ksenofobia prowadzą do napięć społecznych, przemocy, a nawet konfliktów na tle etnicznym czy religijnym

Przeciwdziałanie dyskryminacji

Przeciwdziałanie dyskryminacji to jedno z najważniejszych zadań człowieka. Każde działanie podjęte przeciwko dyskryminacji ratuje ludzkie życie. Działania zatrzymujące postawy dyskryminujące powinny skupiać się na:

• edukacji antydyskryminacyjnej i podnoszeniu świadomości społeczeństw,

• reakcji i asertywności,

• znajomości przepisów prawa.

Edukacja odgrywa kluczową rolę w walce z nietolerancją, ponieważ niechęć do „obcych” najczęściej wynika z niewiedzy. Dlatego powstają programy i kampanie, które uczą, że różnice w pochodzeniu, religii, płci czy kolorze skóry nie mogą być powodem do gorszego traktowania. Wdrażanie zasad równości i szacunku do systemu edukacji wynika z przekonania, że wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi w godności i prawach.

Ważną rolę w przeciwdziałaniu dyskryminacji odgrywają także organizacje międzynarodowe i instytucje, takie jak Unia Europejska, które chronią prawa mniejszości i mogą nakładać sankcje na państwa łamiące zasady równego traktowania. Nietolerancja i dyskryminacja są szkodliwe dla ludzi i społeczeństw, naruszają prawa człowieka oraz poczucie bezpieczeństwa i wolności każdego z nas. Zgodnie z Konstytucją RP wszyscy są równi wobec prawa i nikt nie może być dyskryminowany z jakiejkolwiek przyczyny.

Dyskryminacja w Polsce

Współczesna Polska mierzy się z narastającymi przejawami dyskryminacji i nietolerancji wobec różnych grup społecznych, szczególnie wobec uchodźców z Ukrainy oraz osób LGBT+. Po 2015 roku, wraz z kryzysem migracyjnym, wzrosła wrogość wobec cudzoziemców i mniejszości, spotęgowana przez rozpowszechnianie fake newsów i dezinformacji w internecie. Część społeczeństwa obawia się utraty przywilejów i nieznanej kultury, co prowadzi do niechęci wobec migrantów i postulatów zamknięcia granic. Osoby LGBT+ nadal doświadczają dyskryminacji na rynku pracy oraz są narażone na mowę nienawiści i wykluczenie społeczne, a temat ich praw często wykorzystywany jest w debacie publicznej do budowania politycznego poparcia. Mimo że większość Polaków rozumie, że dyskryminacja jest zjawiskiem negatywnym, tylko niewielka część społeczeństwa zdaje sobie sprawę, że jest ona zakazana przez prawo. W ostatnich latach rośnie liczba incydentów motywowanych uprzedzeniami, a wyzwaniem pozostaje skuteczna edukacja i przeciwdziałanie nietolerancji w życiu codziennym.

Przykłady polskich organizacji przeciwko dyskryminacji

• Centrum Praw Kobiet

• Forum Żydów Polskich

• Fundacja Trans‑Fuzja

• Helsińska Fundacja Praw Człowieka

• Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej.