W jaki sposób Unia Europejska broni się przed centralizacją i dyktatem najsilniejszych państw?

Traktat o Unii Europejskiej wprowadził trzy zasady, które uniemożliwiają tej organizacji przejęcie nadmiernych uprawnień.

Po pierwsze, jest to zasada przyznania kompetencji. Oznacza ona, że organy unijne dysponują tylko takimi uprawnieniami, które zostały im przyznane przez państwa członkowskie w ratyfikowanych przez nie wszystkich traktatach. Żaden organ Unii Europejskiej nie może zatem postanowić o nadaniu tej organizacji nowych kompetencji. Jedyna droga do tego, to wynegocjowanie przez rządy wszystkich państw nowej umowy międzynarodowej, a następnie ratyfikowanie jej zgodnie z procedurami obowiązującymi w poszczególnych krajach.

Po drugie, jest to zasada pomocniczości. Oznacza ona, że w przypadku zadań nieprzyznanych Unii Europejskiej na wyłączność organy europejskie mogą podejmować aktywność tylko wówczas, gdy cel takich działań nie może zostać osiągnięty w wystarczający sposób przez same państwa członkowskie. Jeśli więc dany problem – dotyczący przykładowo edukacji lub ochrony środowiska – może zostać satysfakcjonująco rozwiązany na poziomie krajów członkowskich, organy Unii Europejskiej nie mogą podejmować żadnych działań w tym zakresie.

Po trzecie, jest to zasada proporcjonalności. Według niej zakres i forma działania organów unijnych nie mogą wykraczać poza to, co jest niezbędne dla realizacji celów Unii Europejskiej. Organy UE powinny realizować cele określone w traktatach założycielskich. Nie oznacza to jednak, że mogą podjąć dowolne działanie temu służące, a jedynie takie kroki, bez których tych celów nie da się zrealizować.

Ponadto, Traktat o Unii Europejskiej wprowadził zasadę poszanowania równości i tożsamości narodowej państw członkowskich, wyrażoną w ustępie 2 artykułu 4. Służy ona ograniczeniu kompetencji Unii, a także podkreśla autonomię i odrębność państw członkowskich oraz ich równość wobec traktatów. Wyrazem równości państw członkowskich UE, pomimo oczywistych dysproporcji, jeśli chodzi o wielkość poszczególnych krajów czy liczbę ich ludności, jest sposób organizacji procesów decyzyjnych. Szczególnym jego przykładem jest zasada podwójnej większości obowiązująca w Radzie Unii Europejskiej. Większość decyzji zapada tam kwalifikowaną większością głosów, co oznacza, że musi je poprzeć co najmniej 55% państw, których łączna liczba mieszkańców wynosi co najmniej 65% mieszkańców całej Unii Europejskiej. Ponieważ jednak w trzech dużych państwach – w Niemczech, Francji i we Włoszech – mieszka łącznie ponad 40% ludności Unii Europejskiej, przyjęto pewne zabezpieczenie przed możliwą obstrukcją ze strony największych krajów członkowskich. Wprowadzono zasadę, że mniejszość blokującą muszą stanowić co najmniej cztery państwa reprezentujące ponad 35% ludności UE. Jeżeli nie wszyscy członkowie Rady uczestniczą w danym głosowaniu (na przykład nie angażując się w pewne dziedziny polityki), decyzja zostaje podjęta, jeśli „za” głosuje 55% uczestniczących członków Rady reprezentujących co najmniej 65% ludności uczestniczących państw członkowskich. Jeżeli Rada głosuje nad wnioskiem niepochodzącym od Komisji ani Wysokiego Przedstawiciela, decyzja zostaje podjęta, jeśli zagłosuje za nią tak zwana wzmocniona większość kwalifikowana, czyli co najmniej 72% członków Rady reprezentujących co najmniej 65% ludności UE.

W obszarach szczególnie wrażliwych, państwa Unii Europejskiej chroni procedura specjalnej współpracy, zgodnie z którą grupa co najmniej dziewięciu państw może podjąć działania w węższym gronie, jeśli uzna, że nie ma możliwości zrealizowania danego celu przez całą Unię. Szczególnym przypadkiem stosowania tej procedury jest współpraca w zakresie wspólnej polityki zagranicznej i obronnej. Procedura specjalnej współpracy pozwoliła też między innymi na powołanie Prokuratury Europejskiej, nowego organu, który od 2020 roku będzie zwalczał oszustwa dotyczące finansów na terenie Unii Europejskiej. Prace nad nią zainicjowane zostały już w 2013 roku, ale rządy długo nie mogły dojść do porozumienia. Dzięki procedurze wzmocnionej współpracy ideę Prokuratury Europejskiej udało się zrealizować w gronie 20 zainteresowanych państw. Do współpracy nie przystąpiły: Polska, Dania, Holandia, Irlandia, Malta, Szwecja, Wielka Brytania i Węgry.