Pojęcie jakość życia po raz pierwszy pojawiło się w dyskursie naukowym w 1920 r. za sprawą brytyjskiego ekonomisty Arthura Pigou, autora Ekonomii dobrobytu (Economics of Welafare). Wkrótce potem na temat jakości życia zaczęły powstawać opracowania naukowe przedstawicieli innych dyscyplin: pedagogiki, psychologii, socjologii oraz medycyny.

Stosowana przez poszczególne nauki różna metodyka badań oraz podejścia interpretacyjne spowodowały trudności w wypracowaniu wspólnej definicji jakości życia. Z tego powodu w literaturze naukowej używanych jest wiele synonimów, takich jak poziom życia, dobrostan, satysfakcja z życia, zadowolenie z życia czy szczęście.

Teorie potrzeb człowieka

Ocena jakości życia opiera się przede wszystkim na określeniu potrzeb materialnych oraz niematerialnych człowieka, które próbuje on zaspokajać lub realizować. Problematyka ludzkich potrzeb jest przedmiotem zainteresowania wielu nauk.

Jedną z najbardziej znanych teorii opracował w latach 40. XX wieku amerykański psycholog Abraham Maslow. Według jego koncepcji w pierwszej kolejności realizowane są potrzeby niższego rzędu, a następnie wyższego. Do potrzeb podstawowych Maslow zaliczył potrzeby fizjologiczne (pokarm, woda, tlen, sen), warunkujące przeżycie. Hierarchia potrzeb obrazuje kierunek, w którym dąży człowiek do satysfakcjonującego, szczęśliwego życia.

RNiEqHowTZBzA

Na ilustracji w postaci piramidy przedstawiono hierarchię potrzeb człowieka. Piramida ma pięć poziomów, każdy ma inny kolor. Są na nich obrazki. Na samym dole piramidy są potrzeby fizjologiczne (na schemacie jest obrazek mężczyzny spożywającego posiłek przy stole): pożywienie, miejsce zamieszkania, ubranie, prokreacja. Następnie są potrzeby bezpieczeństwa (na schemacie jest obrazek mężczyzny z parasolem, w tle są chmury i deszcz): zabezpieczenie przed agresją ze strony innych ludzi lub przed żywiołami, zabezpieczenie przed chorobą, bezrobociem, starczą niezdolnością do pracy. Jako trzecie wymieniono potrzeby przynależności (na schemacie jest obrazek z trzema mężczyznami w piłkarskich strojach, mężczyżni stoją obok siebie i trzymają ręce na ramionach kolegi): akceptacja ze strony rówieśników oraz innych ludzi, miłość, przyjaźń, sympatia, przynależność do grupy. Jako czwarte wyróżniono potrzeby uznania (na schemacie jest obrazek mężczyzny trzymającego wieniec laurowy): sukces, szacunek, znaczenie, prestiż. Na samym szczycie piramidy są potrzeby samorealizacji (na schemacie jest obrazek mężczyzny stojącego na drabinie, w tle jest niebo z gwiazdami): rozwijanie siebie – umysłu, ciała i duchowości, rozwijanie zdolności i zainteresowań, potwierdzenie własnej wartości.

Koncepcja Maslowa stała się przyczynkiem do ożywionego dyskursu, zarówno zwolenników, jak i przeciwników teorii. Obecnie naukowcy skłaniają się częściej ku teoriom opartym na równoczesnej realizacji potrzeb materialnych oraz potrzeb społecznych i rozwoju osobistego.

Obiektywne i subiektywne kategorie jakości życia

Wieloznaczne podejście do zagadnień jakości życia spowodowało konieczność wyróżnienia obiektywnych oraz subiektywnych kategorii jakości życia.

Do pierwszej grupy zaliczane są wszystkie wskaźniki, które można przedstawić wartościowo lub ilościowo, co umożliwia stosunkowo łatwe porównywanie ich zmienności w czasie oraz analizę zróżnicowania regionalnego. Obiektywna jakość życia tożsama jest z poziomem życia i w przeszłości była bezpośrednio lub pośrednio związana z czynnikami ekonomicznymi, takimi jak: produkt krajowy brutto per capita, dochód narodowy czy dochód rozporządzalny na osobę.

Kryteria ekonomiczne wpływają na zaspokojenie podstawowych potrzeb żywieniowych i mieszkaniowych ludności. Z czasem zauważono, że przyrost PKB często nie ma bezpośredniego przełożenia na poprawę standardu życia mieszkańców krajów. Wynikało to np. z nierównej dystrybucji zysków lub inwestowania przez państwo kapitału w sfery gospodarki (np. przemysł zbrojeniowy), które nie podnosiły jakości życia. Okazuje się, że w starym powiedzeniu pieniądze szczęścia nie dają może być psychologiczna i socjologiczna prawda.

Obecnie przyjmuje się, że na zadowolenie z życia obok materialnych warunków życia, takich jak dochody, mieszkanie, dostęp do wody, energii, wpływają również kwestie związane ze zdrowiem, edukacją, kontaktami społecznymi w rodzinie, grupie przyjaciół lub znajomych. O jakości życia decyduje również nasze najbliższe otoczenie oraz stan środowiska przyrodniczego.

Z nauk społecznych wywodzą się również subiektywne kryteria jakości życia, uzupełniające wcześniejsze grupy wskaźników. Ocena subiektywna określana jest jako dobrostan. Składa się na niego zarówno sfera psychiczna (emocjonalno‑mentalna), jak i duchowa (sfera uczuć). Są to wszelkie pozytywne lub negatywne emocje oraz uczucia, które towarzyszą ludziom w różnych aspektach ich życia. Subiektywną ocenę uzyskujemy np. w odpowiedzi na pytania: co słychać? jak leci? jak się czujesz? co sądzisz? Reakcje zadowolenia, poczucie satysfakcji i szczęścia lub przeciwnie, niezadowolenia czy rozczarowania, wynikają z indywidualnego postrzegania rzeczywistości. Mogą zależeć także od wieku, płci, miejsca zamieszkania, dochodów, a także wykształcenia czy doświadczenia życiowego konkretnej osoby. Z tego względu subiektywne kryteria trudno jest zmierzyć i wyrazić wartościami liczbowymi. Informacje na temat dobrostanu uzyskuje się najczęściej za pomocą badań ankietowych.

Wskaźniki jakości życia

Odejście od wskaźników ekonomicznych jako jedynego kryterium jakości życia skutkowało stworzeniem nowych, uniwersalnych wskaźników. Do najczęściej stosowanych należą:

Indeks rozwoju społecznego HDI (Human Development Index)

HDIHDIHDI uwzględnia trzy płaszczyzny życia społecznego: zdrowie, edukację oraz dostatni standard życia. Jego miernikami są:

• oczekiwana długość życia,

• średnia liczba lat edukacji otrzymanej przez mieszkańców w wieku 25 lat i starszych,

• oczekiwana liczba lat edukacji dzieci rozpoczynających proces kształcenia,

• dochód narodowy per capita w USD, liczony według parytetu siły nabywczej danej waluty.

Wskaźnik HDI przyjmuje wartości od 0 (niski poziom rozwoju) do 1 (wysoki poziom rozwoju). W tabeli poniżej przedstawiono kraje o najwyższej i najniżej wartości wskaźnika oraz Polskę.

Tabela. Kraje o najwyższej i najniższej wartości wskaźnika HDI w 2023 r.

Źródło: Na podstawie oficjalnych danych z raportu UNDP Human Development Report 2025, CC BY 4.0

Globalny indeks postępu społecznego (Social Progress Index)

Wskaźnik stworzony został przez pozarządową organizację Social Progress Imperative (https://www.socialprogress.org/), założoną w 2012 roku w Stanach Zjednoczonych. Indeks określa stopień, w jakim państwo zaspokaja potrzeby swoich obywateli w zakresie:

• potrzeb materialnych (wyżywienie, podstawowa opieka zdrowotna, dostęp do wody i kanalizacji, warunki mieszkaniowe, poczucie bezpieczeństwa);

• podstaw dobrego samopoczucia (dostęp do podstawowej edukacji, informacji i komunikacji, stan zdrowotny oraz samopoczucie, stan środowiska naturalnego);

• możliwości rozwoju osobistego (poszanowanie praw człowieka i obywatela, realizowanie wolności osobistych w atmosferze tolerancji i akceptacji, możliwości rozwoju edukacyjnego, naukowego i zawodowego).

Tabela. Kraje o najwyższej i najniższej wartości wskaźnika SPI w 2024 r.

Źródło: Global Social Progress Index 2025, Social Progress Imperative, dostępne na stronie https://www.socialprogress.org/social-progress-index, WorldPopulationReview

W 2016 roku zastosowano analogiczny indeks do oceny stopnia rozwoju poszczególnych regionów w krajach Unii Europejskiej. Najnowszy ranking opublikowano w 2024 roku. Najwyższe wartości osiągnęły regiony położone na północy Europy -  region Helsinki-Uusimaa (Finlandia),  Sztokholm (Szwecja), Pohjois- ja Itä‑Suomi (Finlandia) oraz  Östra Mellansverige (Szwecja) a najniższe  regiony położone w Rumunii i Bułgarii. Więcej informacji można uzyskać na stronie projektu: European Social Progress Index (https://ec.europa.eu/regional_policy/en/information/maps/social_progress2020/).

Raport o szczęściu na świecie (World Happiness Report)

Podstawą tego rankingu subiektywnego samopoczucia i dobrostanu, określanego mianem „światowej mapy szczęścia” są wyniki badania respondentów, którzy mają za zadanie ocenić swoje życie na skali od 0 (najgorsze możliwe życie) do 10 (najlepsze możliwe życie). Zebrane dane wskazują, że odczucie szczęście jest najmocniej związane ze zdrowiem, a następnie z bogactwem i poziomem wykształcenia. W grupie 20 „najszczęśliwszych” państw świata znalazły się zarówno kraje o wysokim, jak i niskim PKB.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych:  World Happiness Report 2025 (https://www.worldhappiness.report)

Wskaźnik jakości życia (Quality of Life Index)

Wskaźnik jakości życia obejmuje następujące płaszczyzny: siłę nabywczą pieniądza, poziom bezpieczeństwa, opieki zdrowotnej, kosztów utrzymania, stosunek ceny nieruchomości do zarobków, czas dojazdów do pracy, poziom zanieczyszczenia i warunki klimatyczne.

Światowy wskaźnik szczęścia HPI (Happy Planet Index)

Miernik poziomu dobrostanu opracowała w 2006 roku New Economics Foundation. Przy wyznaczaniu rankingu państw brano pod uwagę subiektywną ocenę stanu życia, oczekiwaną długość życia, nierówności między ludźmi w kraju pod względem tego, jak długo żyją i jak czują się szczęśliwi oraz ślad ekologiczny określający zużycie zasobów naturalnych w stosunku do możliwości ich odtworzenia.

Kraje o najwyższym i najniższym światowym wskaźniku szczęścia przedstawiono w poniższej tabeli (szczegóły metodyki wraz z mapą na stronie: Happy Planet Index (http://happyplanetindex.org/resources)).

Tabela. Kraje o najwyższym i najniższym światowym wskaźniku szczęścia (HPI)

Źródło: Happy Planet Index 2024, Hot or Cool Institute (https://happyplanetindex.org/countries/)

Przyczyny i konsekwencje zróżnicowania jakości życia na świecie

Jakość życia wykazuje znaczące zróżnicowanie w skali globalnej, odpowiadające w przybliżeniu dysproporcjom pod względem ekonomicznym pomiędzy określonymi rejonami świata. Zaznacza się wyraźnie podział na dwie umowne strefy – Północ, do której należą kraje charakteryzujące się wysoką jakością życia, co po części wynika z poziomu rozwoju gospodarczego, zasobności mieszkańców i państw, oraz Południe – o niskiej jakości życia, do którego należą zacofane pod względem gospodarczym i bardzo biedne tzw. kraje Trzeciego Świata, zmagające się ze skrajnym ubóstwem i głodem. Oczywiście podział ten ma charakter umowny, gdyż w każdej z tych stref odpowiadających poszczególnym półkulom leżą państwa, które odbiegają od tego stereotypu – w granicach „zadowolonej z jakości życia Północy” znajdują się również Australia czy Nowa Zelandia, z kolei „biedne, o niskiej jakości życia Południe” obejmuje np. większą część Azji. Regionem o najniższym poziomie jakości życia jest Afryka, a w szczególności jej wschodnia część. 

 Tradycyjny podział na „Północ” – kraje wysoko rozwinięte i zasobne o wysokiej jakości życia oraz „Południe” – kraje biedne, borykające się z ubóstwem i głodem, wymaga dziś uzupełnienia bardziej złożonymi analizami. Wzrost gospodarczy i poprawa warunków życia w niektórych krajach Południa, jak również nierówności wewnątrz państw, ukazują, że podział ten jest uproszczony i nie oddaje pełnej wielowymiarowości współczesnych wyzwań społecznych i demograficznych.

Zróżnicowanie jakości życia w różnych regionach i krajach świata rodzi szereg konsekwencji natury politycznej, gospodarczej i społecznej. Do najważniejszych należy zjawisko migracji zewnętrznych i wewnętrznych uwarunkowanych potrzebą zwiększenia poczucia bezpieczeństwa (ekonomicznego, socjalnego, politycznego, kulturowego itp.) i dzięki temu osiągnięcia lepszej jakości życia.

Migracja ekonomiczna jest związana z niskimi standardami pracy, bezrobociem i na ogół słabą kondycją gospodarki danego kraju. Jego mieszkańcy, mając na względzie poprawę jakości życia, migrują do krajów oferujących wyższe płace, lepsze możliwości zatrudnienia, wyższy standard życia i możliwości edukacyjne. W 2024 roku liczba pracowników migrujących w celu zatrudnienia wynosiła ok. 170 milionów na całym świecie i stanowiła około 56% migrantów międzynarodowych. Prawie 68% osób przebywało w krajach o wysokim dochodzie, 19% w krajach o wyższym średnim dochodzie, 9% w krajach o niższym średnim dochodzie i 4% w krajach o niskim dochodzie..

Istotny wpływ na jakość życia mają także uwarunkowania etniczne, religijne, rasowe, polityczne i kulturowe. Prześladowania na tym tle, wojna lub konflikt, zagrożenie konfliktem i prześladowania ze strony rządu zmuszają ludzi do opuszczenia kraju. W 2023 roku około 17,5% z prawie 1,05 miliona osób ubiegających się o azyl w krajach Unii Europejskiej pochodziło z ogarniętej wojną Syrii. Znaczne grupy stanowili także uchodźcy z Afganistanu i Turcji, które były drugą i trzecią najliczniejszą grupą wnioskodawców. Jednak liczba wniosków od Syryjczyków spadła o 17% w porównaniu do 2022 roku, co wiąże się m.in. ze zmianą sytuacji politycznej w Syrii oraz zawieszeniem rozpatrywania wniosków w niektórych krajach UE.

Spektakularnym przykładem dążenia do poprawy jakości życia były rekordowe przepływy migracyjne, głównie drogą morską przez Morze Śródziemne do Europy w 2015 i 2016 roku. Tylko w 2015 roku szacowane były na ponad 1 mln osób. Intensywność tego zjawiska w kolejnych latach zmalała – w 2019 roku dotarło do Europy 120 tys. osób, głównie z Bliskiego Wschodu i Afryki.

Zróżnicowanie jakości życia w różnych regionach świata jest także związane z czynnikami środowiskowymi. Czynniki środowiskowe, zwłaszcza klęski żywiołowe – powodzie, huragany i trzęsienia ziemi – przynoszą znaczne straty ekonomiczne i społeczne (zniszczenie mienia, infrastruktury, utrata miejsc pracy, zagrożenie życia i zdrowia itp.), a przez to wpływają na obniżenie poczucia bezpieczeństwa, co z kolei negatywnie oddziałuje na percepcję jakości życia mieszkańców zagrożonych terenów. Można się spodziewać, że zjawiska te ulegną nasileniu wraz z postępującymi zmianami klimatu. Trudno jest określić liczbę migrantów środowiskowych na całym świecie, szacuje się jednak, że wynosi ona około 25 mln z perspektywą wzrostu do 1 mld w roku 2050.

Jak widać na powyższych mapach, jakość życia zależy od poziomu rozwoju gospodarczego - najlepsza jakość życia występuje w krajach wysoko rozwiniętych, a najgorsza - w krajach słabo rozwiniętych. 

• Przyczynami zróżnicowania jakości życia na świecie są m.in. różnice w poziomie dochodów, możliwościach znalezienia i satysfakcji z pracy, warunkach mieszkaniowych, zdrowotnych, sanitarnych, poziomie bezpieczeństwa, edukacji, wyżywienia, dostępu do wody pitnej itp. Wpływają na to m.in. liczba ludności, sytuacja polityczna, warunki przyrodnicze do rozwoju gospodarki.

• Konsekwencją zróżnicowania jakości życia na świecie jest przede wszystkim pogłębianie tych dysproporcji. Ludność w krajach wysoko rozwiniętych, dzięki wysokim wartościom ilościowym i wysoką oceną subiektywną jakości życia, może pozwolić sobie na rozwój osobisty, dbanie o sferę fizyczną i psychiczną zdrowia czy podnosić poziom wykształcenia. To z kolei sprzyja rozwojowi nauki, tworzeniu nowych technologii, rozwojowi gospodarki i dalszemu podnoszeniu dochodów i w konsekwencji - jakości życia. Znacznie trudniej i wolniej rozwój gospodarczy przebiega w krajach słabo rozwiniętych o niskiej jakości życia. Występuje tam tzw. zaklęty krąg ubóstwa, którego istotę przedstawiono poniżej.