Ruchy górotwórcze to ogół procesów tektonicznych prowadzących do powstania wielkich struktur zwanych orogenami, czyli pasm górskich. Ruchy wypiętrzające wynoszą warstwy skalne na znaczną wysokość, tworząc górotwór (łańcuch górski) o budowie fałdowej (płaszczowinowej). Ruchom tym towarzyszą zwykle trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów, dlatego góry wulkaniczne są na ogół rozmieszczone w obrębie łańcuchów górskich powstających na styku płyt litosfery, chociaż mogą też być pojedynczymi stożkami w obrębie plam gorąca.
Góry na świecie powstały w trakcie trwania orogenezy kaledońskiej, hercyńskiej i alpejskiej.
Dlatego ze względu na wiek gór można je podzielić na góry młode, czyli powstałe podczas orogenezy alpejskiej, oraz góry stare, które zostały wypiętrzone podczas orogenezy hercyńskiej i kaledońskiej.
Przeczytaj, aby lepiej zrozumieć
Aby móc rozmawiać o wieku poszczególnych gór warto przypomnieć sobie tabele stratygraficzna. Dzieje Ziemi podzielono na jednostki geologiczne – ery, okresy, epoki i piętra. Podział ten przedstawia właśnie tabela stratygraficzna. Tabela skonstruowana jest w taki sposób, że na górze tabeli są najmłodsze ery, okresy lub epoki geologiczne; każda następna epoka lub okres jest starsza od poprzedzającej; taki sposób konstrukcji tabel stratygraficznych spowodowany jest odniesieniem do stanu rzeczywistego; w naturze najczęściej na powierzchni są skały najmłodsze, im głębiej, tym skały są starsze. Granice między erami, okresami i epokami geologicznymi wyznaczone zostały przez poszczególne wydarzenia w rozwoju skorupy ziemskiej; najczęściej były to ruchy górotwórcze oraz pojawienie się lub wymarcie charakterystycznych organizmów roślinnych i zwierzęcych.
RAItZp1DEa680
Ilustracja zawiera rozrysowany liniami podział dziejów Ziemi na ery, okresy i wiek w milionach lat. Najstarsza jest era archaiczna (archaik) od 4,6 do 2,6 miliarda lat temu. Po niej era proterozoiczna (proterozoik) - od 2,6 miliarda do 570 milionów lat temu. Po niej nastąpiła era paleozoiczna (paleozoik). Era ta dzieli się na sześć okresów. Najstarszy z nich to kambr - od 570 do 495 milionów lat temu, następnie ordowik od 495 do 425 milionów lat temu, sylur - od 425 do 400 milionów lat temu, dewon - od 400 do 360 milionów lat temu, karbon - od 360 do 290 milionów lat temu oraz perm - od 290 do 245 milionów lat temu. Kolejna była era mezozoiczna (mezozoik). Dzieli się ją na trzy okresy. Najstarszy z nich to trias - od 245 do 204 milionów lat temu, następnie jura - od 204 do 130 milionów lat temu i kreda - od 130 do 65 milionów lat temu. Ostatnia, trwająca do dzisiaj era to era kenozoiczna. Dzieli się ją na trzy okresy. najstarszy z nich to paleogen - od 65 do 24 milionów lat temu. Środkowy okres to neogen - od 24 do 1,87 miliona lat temu. Ostatni okres kenozoiku to czwartorzęd. Dzieli się go na dwa podokresy: plejstocen i holocen. Plejstocen miał miejsce od 1,87 miliona lat temu do 12 tysięcy lat temu. Holocen zaczął się 12 tysięcy lat temu i trwa do dziś.
Podział dziejów Ziemi
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., domena publiczna.
Trzy orogenezy w dziejach Ziemi - opisy do rozwijania
R1SS9FMFR1NHX
Orogeneza kaledońska Miała miejsce w erze paleozoicznej, od kambru do początku dewonu. Sfałdowaniu uległy wówczas struktury nazywane obecne kalenoidami, np.: Góry Skandynawskie, Kaledońskie, Apallachy., Orogeneza hercyńska Doszło do niej w drugiej połowie paleozoiku, od środkowego dewonu do końca permu. Wówczas sfałdowaniu uległy struktury zwane obecnie hercynidami: Wogezy Harz, Góry Przylądkowe, Góry Smocze, Góry Kantabryjskie, Góry Iberyjskie., Orogenezy alpejskiej Struktury wypiętrzone w trakcie trwania tej orogenezy nazywane są alpidami. Wskutek ruchów górotwórczych orogenezy alpejskiej odmłodzeniu uległy wcześniej niemal całkowicie zniszczone orogeny z wcześniejszych orogenez, w wyniku czego przekształciły się w góry zrębowe, m.in.: Masyw Centralny, Harz, Wogezy, Schwarzwald, Masyw Czeski, Sudety, Ałtaj, Tienszan, Góry Smocze.
Orogeneza kaledońska Miała miejsce w erze paleozoicznej, od kambru do początku dewonu. Sfałdowaniu uległy wówczas struktury nazywane obecne kalenoidami, np.: Góry Skandynawskie, Kaledońskie, Apallachy., Orogeneza hercyńska Doszło do niej w drugiej połowie paleozoiku, od środkowego dewonu do końca permu. Wówczas sfałdowaniu uległy struktury zwane obecnie hercynidami: Wogezy Harz, Góry Przylądkowe, Góry Smocze, Góry Kantabryjskie, Góry Iberyjskie., Orogenezy alpejskiej Struktury wypiętrzone w trakcie trwania tej orogenezy nazywane są alpidami. Wskutek ruchów górotwórczych orogenezy alpejskiej odmłodzeniu uległy wcześniej niemal całkowicie zniszczone orogeny z wcześniejszych orogenez, w wyniku czego przekształciły się w góry zrębowe, m.in.: Masyw Centralny, Harz, Wogezy, Schwarzwald, Masyw Czeski, Sudety, Ałtaj, Tienszan, Góry Smocze.
Pod względem budowy geologicznej góry na świecie dzielą się na fałdowe, zrębowe i wulkaniczne.
Podział gór ze względu na budowę geologiczna - mapa myśli
RP8bfoE19bjQa
Mapa myśli. Lista elementów:
Nazwa kategorii: góry na świecie
Elementy należące do kategorii góry na świecie
Nazwa kategorii: fałdowe
Nazwa kategorii: zrębowe
Nazwa kategorii: wulkaniczne
Koniec elementów należących do kategorii góry na świecie
Mapa myśli. Lista elementów:
Nazwa kategorii: góry na świecie
Elementy należące do kategorii góry na świecie
Nazwa kategorii: fałdowe
Nazwa kategorii: zrębowe
Nazwa kategorii: wulkaniczne
Koniec elementów należących do kategorii góry na świecie
Orogenezy
Najważniejsze orogenezy
kaledońska
(od kambru do dewonu)
hercyńska/ waryscyjska
(od dewonu do permu)
alpejska
(od triasu do dziś)
Typy gór
góry zrębowe – kaledonidy
góry zrębowe – hercynidy/ waryscydy
góry fałdowe – alpidy
p r z y k ł a d y
g ó r
Europa
Góry Kaledońskie
Grampian,
Góry Pennińskie
Góry Skandynawskie
Góry Świętokrzyskie
zachodnie Sudety
Wogezy
Rudawy
Harz
Las Turyński
Ardeny
Masyw Czeski
Sudety
Góry Świętokrzyskie
Ural
Masyw Centralny
Góry Iberyjskie
Schwarzwald
Rodopy
strefa śródziemnomorsko‑himalajska:
Pireneje
Góry Betyckie
Apeniny
Alpy
Karpaty
Góry Dynarskie
Azja
północny Tienszan
Sajany
Ałtaj
Góry Jabłonowe
Ałtaj
Tienszan
Góry Czerskiego
Kunlun
strefa śródziemnomorsko- -himalajska:
Kaukaz
Zagros
Elbrus
Taurus
Góry Pontyjskie
Hindukusz
Karakorum
Pamir
Himalaje
Góry Południowochińskie
strefa pacyficzna:
Góry Wierchojańskie
góry Japonii
góry Kamczatki
góry Sachalinu
góry Filipin
Afryka
Góry Przylądkowe
strefa śródziemnomorsko- -himalajska:
Atlas
Ameryka Północna
NE Appalachy
Appalachy
strefa pacyficzna:
Kordyliery
Góry Skaliste
Sierra Nevada
Ameryka Południowa
strefa pacyficzna:
Andy
Australia
Góry Flindersa
Wielkie Góry Wododziałowe
Góry Macdonnella
strefa pacyficzna:
Alpy Południowe
Występowanie i charakterystyka gór fałdowych
Większość łańcuchów górskich na Ziemi ma budowę fałdową. Ruchy górotwórcze poprzedzone są ruchami fałdowymi. Dzięki nim dochodzi do powstania fałdów, uskoków, nasunięć i płaszczowin.
Góry fałdowe powstają w strefie subdukcji i strefie kolizji płyt litosfery.
RQmaMvG6wCOvK
Schemat powstawania gór fałdowych przedstawiony jest za pomocą przekroju powierzchni Ziemi. Na powierzchni zobrazowano skorupę ziemską z wulkanami, która łączy się z oceanem. Przy jego brzegu znajduje się rów oceaniczny. Pod wulkanem na lądzie usytuowany jest z kolei łuk wulkaniczny. Bezpośrednio pod powierzchnią oceanu znajduje się cienki pas równoległy od powierzchni Ziemi podpisany jako skorupa oceaniczna. Pod nią jest kolejny równoległy, ale grubszy pas, pod powierzchnią lądu kierujący się ku wnętrzu ziemi. Na nim widoczna jest strzałka skierowana w stronę lądu oznaczająca ruchy tektoniczne. Pod powierzchnią lądu kolorem szarym przedstawiony jest pas o nazwie skorupa kontynentalna. Pod wpływem ruchów tektonicznych pas ten jest położony wyżej niż powierzchnia oceanu. Pod skorupą kontynentalną jest zobrazowana kolejna warstwa - litosfera. Pod litosferą zarówno pod lądem, jak i oceanem widoczny jest jeden gruby pas o nazwie astenosfera.
Powstawanie gór fałdowych
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o, licencja: CC BY-SA 3.0.
Fałdowanie osadów morskich tworzących łańcuchy górskie odbywa się głównie w strefach zbieżności płyt litosfery. W pierwszej kolejności osady gromadzą się na dnie oceanów, by następnie zostać sfałdowane i wypiętrzone. Ponieważ masy skalne są plastyczne, nie niszczą się nawzajem, ale ściskają, powoli podnoszą się do góry. W budowie gór fałdowych wyróżnia się fałdy i płaszczowiny. Wniesienia fałdów nazywane są antyklinami, a zagłębienia - synklinami.
RTO873UD2SC1G
Ilustracja przedstawia schemat wyniesienia antykliny i obniżenia synklinalnego w postaci przekroju pasma górskiego. Powierzchnia Ziemi przedstawiona jest w kolorze zielonym, przecięta liniami koloru czarnego. Linie te oznaczają granice wypukłych form skalnych. W środku schematu widoczne jest koryto rzeczne jako niebieska linia o zaokrąglonym kształcie. W głąb ziemi ukazane są pasy ułożone jeden na drugim, które obrazują uwarstwienie gleby. Miejsce, gdzie utworzyła się wypukła forma terenu to wyniesienie antykliny. Obniżony teren zaznaczony w miejscu, gdzie są okolice doliny rzecznej to obniżenie synklinalne.
Wyniesienie antykliny i obniżenie synklinalne
Źródło: J. Wójcik, Geografia 1. Ziemia, Nowa Era, Warszawa 2006, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Deformacje tektoniczne powstają w wyniku naprężeń w skorupie ziemskiej. Jeżeli naprężenia są niewielkie, nie powodują żadnych widocznych zmian w skałach. Dopiero gdy zostanie przekroczona ich wartość krytyczna, skały zaczynają się deformować. W zależności od charakteru odkształceń w skałach wyróżnia się dwa główne typy deformacji: ciągłe i nieciągłe.
Deformacje ciągłe – fałdy skalne
Fałd to deformacja ciągła (w których ciągłość warstwy nie została przerwana), o zróżnicowanej genezy i wielkości. Są to wygięcia warstw skalnych powstałe w wyniku ruchów tektonicznych spowodowanych bocznymi naciskami na poziome warstwy skalne. Składa się z dwóch głównych części: antykliny (tzw. siodła) wygiętej ku górze i synkliny (tzw. łęku) w postaci zagłębienia. Część synkliny lub antykliny nachylonej w jednym kierunku nazywa się skrzydłem, zaś obszar między nimi przegubem, po środku którego znajduje się jądro antykliny/synkliny (jądrem nazywa się wewnętrzną część fałdu). Antyklina posiada w swoim jądrze utwory starsze, natomiast synklina młodsze.
R1OuUZLihHNbQ
Schemat fałdu został przedstawiony za pomocą pofalowanego prostopadłościanu. Falistymi liniami podzielony jest na cztery warstwy. Pierwsza od góry ma kolor pomarańczowy i czarne kropki. W jej wyższym punkcie, tam gdzie łączy się z drugą strefą jest napis: antyklina. W niższym punkcie napis skrzydło. Druga sfera oznaczona kolorem różowym. Trzecia ma kolor niebieski i poziome przerywane linie. Podpisana jest jako synklina. Na samym dole jest strefa zielona z ukośnymi kreskami i podpis: oś fałdu.
Fałd skalny
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R9jZT8ht7DMUU
Zdjęcie przedstawia fragment górskiego grzbietu. Układ skał tworzy fale w poziomie. Zaznaczono antyklinę - wypukły fałd, jądro antykliny - wewnętrzna część fałdu, przegub - odcinek warstwy fałdowanej o największej krzywiźnie, synklinę - wklęsły fałd, skrzydło - część fałdu zawarta między powierzchnią osiową fałdu a powierzchnią osiową fałdu przyległego.
Budowa fałdu.
Źródło: CC BY-SA 3.0, http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=593286.
Czasami w wyniku silnego nacisku z jednej strony (z boku) może dojść do powstania płaszczowiny – pokrywy mas skalnych oderwanej od podłoża i przesuniętej na znaczną odległość. Góry są zbudowane przede wszystkim z płaszczowin. Podczas przemieszczania dochodzi do sfałdowań i spękań, w wyniku tego płaszczowina jest wewnętrznie bardzo zdeformowana.
RmmZzCxlqdADC
Ilustracja pokazuje cztery rodzaje fałdów i wykres kąta zbieżności fałdu. Pierwszy od góry jest wykres. Przedstawia podwójną sinusoidę. Na niej zaznaczone są kąty proste. Obok kątów prostych są małe trójkąty podpisane jako kąt zbieżności fałdu. Następnie obok znajduje się schemat przedstawiający fałd, jako zielony płaski prostokąt równomiernie, łagodnie pofalowany. Podpisany jest „normalny stojący”. Na kolejnym przykładzie widzimy fałdy dość wysokie i wąskie, skierowane lekko w prawą stronę. Podpisany jest: izoklinalny. Na dole od lewej strony jest przykład z dwoma pofalowaniami. Fałdy są dość szerokie, rozszerzają i spłaszczają się przy wierzchołkach. Przykład podpisany jest jako: wachlarzowaty. Ostatni przykład to pojedynczy bardzo szeroki i spłaszczony fałd podpisany jako: kuferkowy.
Płaszczowina
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R1MXgmhguZsV2
Ilustracja przedstawia schemat płaszczowiny. Dolna jej część to poziome pasy o falistym kształcie umiejscowione jeden na drugim. Na nich ułożone są kolejne warstwy, obrazujące warstwy gleby. Na samym wierzchu znajduje się pokrywa mas skalnych oderwana od podłoża i przemieszczona wzdłuż prawie poziomej powierzchni nasunięcia. Wewnętrznie jest silnie sfałdowana i zdeformowana.
Płaszczowina
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/.
Skoro mowa o osadach morskich, wspomnijmy o fliszu.
Flisz jest przykładem osadu morskiego. Jest to zespół okruchowych skał osadowych składający się z wielokrotnie powtarzających się warstw piaskowców, mułowców, łupków ilastych i zlepieńców. Występuje na przykład w Karpatach.
R11t7gKSkNgn5
Zdjęcie przedstawia flisz karpacki. Skały są widoczne w przekroju stromego brzegu rzeki. Flisz to struktura składająca się z płaskich kamieni ułożonych warstwowo jeden na drugim. Są one najczęściej prostopadłościenne i powiązane ze sobą.
Flisz karpacki
Źródło: Tomasz Kuran (Meteor2017), Praca własna, CC BY-SA 3.0, http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org.
Końcowym efektem ruchów górotwórczych jest powstanie łańcucha górskiego (orogen) o budowie fałdowej zbudowanego między innymi ze skał osadowych.
Geosynkliny
W 1. połowie XIX wieku James Hall zwrócił uwagę na znaczną grubość osadów budujących Appalachy w stosunku do terenów nieobjętych fałdowaniem. Na podstawie obserwacji i badań wysunął on teorię, że pasma górskie powstawały wskutek wypiętrzenia osadów gromadzonych pierwotnie w długich, wąskich i bardzo głębokich strefach dna oceanicznego. W 1873 roku James Dana zaproponował do opisu tych form określenie geosynklina. Współcześnie termin ten oznacza podłużne zagłębienia w skorupie ziemskiej (np. rowy oceaniczne, ale również części przybrzeżne oceanu), w których gromadziły się osady. Ze względu na głębokość sedymentacji powstające skały reprezentowały zarówno facje płytkowodne, np. rafowe, jak również głębokowodne. O głębokości powstawania osadów świadczyły również ich frakcje. Osady gruboziarniste są charakterystyczne dla akwenów płytszych, a drobniejsze dla głębszych.
Cały cykl rozwoju i przekształcenia geosynklin w górotwór składał się z kilku etapów i trwał kilkadziesiąt lub nawet kilkaset milionów lat. Duże znaczenie miały w nim subsydencja oraz kompresja.
subsydencja
obniżanie się dna zbiornika w miarę sedymentacji
kompresja
proces ściskania skał
R4P21myvHPI28
Schemat przedstawia cykl rozwoju i przekształceń geosynklin. Składa on się ze strzałek pokazujących kolejny etap cyklu. Pierwsza strzałka jest podpisana jako STADIUM POCZĄTKOWEJ SUBSYDENCJI, przechodzi w koleją strzałkę podpisaną STADIUM PRZEGŁĘBIENIA, dalej w następną z podpisem STADIUM PRZEDOROGENICZNE oraz w przedostatnią strzałkę z napisem STADIUM WCZESNOOROGENICZNE. Ostatnim etapem jest strzałka z podpisem WŁAŚCIWA FAZA OROGENICZNA.
Cykl rozwoju i przekształcenia geosynklin
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Na początkowych etapach rozwoju geosynkliny następowało powolne obniżanie się dna basenu sedymentacyjnego położonego w pobliżu graniczących z płytami oceanicznymi krawędzi płyt kontynentalnych lub między płytami kontynentalnymi, połączone z jej rozciąganiem (tensją) i intensywnym dopływem materiału osadowego. Prowadziło to do powstawania sekwencji osadów i skał osadowych o dużych miąższościach. W wielu geosynklinach rozwijał się także silny wulkanizm podmorski powodujący występowanie zasadowych pokryw lawowych.
Przyjmuje się, że stopniowe obniżanie się dna basenu oceanicznego było spowodowane ruchami izostatycznymi, głównie obciążaniem dna przez narastającą masę osadów oraz zmniejszaniem się objętości (kompakcji) gromadzących się osadów pod wpływem ciśnienia nadkładu. Niektórzy badacze łączyli jednak ten proces także z innymi czynnikami wewnętrznymi, np. ze zwiększeniem gęstości skał wywołanym przez zbieżne prądy konwekcyjne w astenosferze.
ruchy izostatyczne
pionowe ruchy płyt litosfery wywołane siłami egzogenicznymi, które związane są np. z naciskiem lądolodu
Po stadium głębokowodnej sedymentacji osadów i wulkanizmie w rozwoju geosynkliny zaznaczały się pierwsze ruchy tektoniczne. Geosynklina ulegała ściskaniu (kompresji), wskutek czego pojawiły się podwodne lub nadwodne grzbiety lub pasma wysp rozdzielające geosynklinę na mniejsze baseny. Ich części wyniesione ponad powierzchnię wody ulegały intensywnemu niszczeniu wskutek procesów zewnętrznych (erozja, wietrzenie), a powstające w ich efekcie osady gromadziły się w obniżeniach geosynkliny w postaci fliszu.
W kolejnej fazie rozwoju geosynkliny wskutek postępującej kompresji następowały ruchy orogeniczne powodujące fałdowanie i wypiętrzanie osadów oraz ich poziome przemieszczanie na znaczne odległości wzdłuż powierzchni nasunięć i uformowanie płaszczowin. Jednocześnie pojawiały się intruzje granitoidów i metamorficzne przekształcenia skał. Procesy te doprowadziły do likwidacji geosynkliny. Morze wypełniało jedynie rów przedgórski na przedpolu górotworu, w którym gromadziły się grube serie osadów. Na ostatnim etapie orogenezy nastąpiło ostateczne uformowanie się łańcucha górskiego i jego izostatyczne wydźwignięcie, którym to procesom towarzyszył aktywny wulkanizm.
R1Zi9fO8DdTiJ
Ilustracja przedstawia trzy etapy rozwoju geosynkliny. Zaprezentowany jest proces ściskania i zanikania basenu, na miejscu którego powstaje pofałdowana i wypiętrzona struktura.
Etapy rozwoju geosynkliny
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Teoria oparta na geosynklinalnej genezie wszystkich orogenów funkcjonowała w naukach geologicznych aż do lat 60. XX wieku, kiedy została zastąpiona przez teorię tektoniki płyt. Ta ostatnia jest dzisiaj najczęściej uznawaną, chociaż coraz częściej wśród geologów podejmowane są próby syntezy obu teorii. Istnienie cyklu geosynklinalnego nie byłoby wówczas nadrzędnym, ale uzupełniającym elementem procesów górotwórczych.
Przykłady gór fałdowych
Przykładami gór o takiej właśnie budowie są m.in. Andy, Alpy, Himalaje, Karpaty, Góry Świętokrzyskie, Atlas, Kordyliery. Zazwyczaj stanowią one rozległe pasma o znacznych wysokościach i zlokalizowane są w strefach krawędziowych płyt litosfery.
REUUNOKGPJPPH
Himalaje zostały wypiętrzone w wyniku kolizji dwóch płyt kontynentalnych
Źródło: Brodip https://commons.wikimedia.org/wiki/ File:Nepalese_mountain .jpg, licencja: CC BY 4.0.
Występowanie i charakterystyka gór zrębowych
Kolejnym rodzajem są góry zrębowe. Powstają one wskutek pionowego przemieszczania się mas skalnych wzdłuż uskoków. Jeżeli masyw lądowy jest sztywny i odporny na fałdowanie, to podczas ruchów górotwórczych zostaje odcięty uskokami. Fragmenty ulegające wyniesieniu nazywamy zrębami, a ulegające obniżeniu – rowami.
R1JZZJAFXVZUQ
Ilustracja przedstawia przekrój przez góry zrębowe. Zaznaczono zrąb. Ma płaski wierzchołek. To struktura ograniczona z dwóch stron uskokami i wypiętrzona wzdłuż nich względem otoczenia. Obniżenie terenu to rów.
Góry zrębowe
Źródło: Na podstawie: Wójcik J., Geografia 1 Ziemia, Nowa Era, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Góry zrębowe powstały w wyniku pionowego przemieszczania mas skalnych wzdłuż uskoków tektonicznych. Procesowi temu zostały poddane stare góry, sfałdowane najczęściej podczas orogenezy kaledońskiej i hercyńskiej, zbudowane ze skał mało plastycznych. Podlegały one następnie procesowi erozji. Wraz z upływem czasu oraz zmianami rozmieszczenia lądów i oceanów następowały zmiany klimatyczne oraz transgresje i regresje morskie, które doprowadziły do powstania na tych starych górotworach znacznej grubości warstwy osadów mezozoicznych. W wyniku orogenezy alpejskiej, po przekroczeniu punktu wytrzymałości skał, siły wewnętrzne spowodowały przerwanie ciągłości warstw oraz powstanie systemu uskoków i nasunięć. Doszło wówczas do pionowego przemieszczania się warstw skalnych wzdłuż uskoków. Wielkie masy skalne przesunęły się czasem nawet o setki kilometrów w poziomie oraz kilka kilometrów w pionie.
W wyniku tego procesu powstały zręby i rowy. Zrąb to wzniesienie wydźwignięte ponad dotychczasową powierzchnię, natomiast rów to wydłużone obniżenie powstałe po zapadnięciu się fragmentu skorupy wzdłuż uskoków (jeśli ma duże rozmiary, mówimy o zapadlisku tektonicznym).
Deformacje nieciągłe – uskoki
Za deformacje nieciągłe, w których ciągłość warstw została przerwana, uznaje się struktury związane z przemieszczaniem się warstw skalnych wzdłuż pęknięć w skorupie ziemskiej w wyniku przesunięć pionowych. Wskutek zmiany położenia następuje przerwanie ich ciągłości – powstanie uskoku. Wielkość przesunięcia może być bardzo różna od kilku centymetrów do kilkuset metrów
Uskoki głównie występują grupami, tworząc systemy uskokowe. W przypadku uskoków zrzutowych powstać mogą zręby i rowy tektoniczne. Rozległe struktury o podobnym pochodzeniu jak rowy tektoniczne, ale ograniczone uskokami, które nie są do siebie równoległe, nazywamy zapadliskami.
RNnaMVTHkXQyU
Schemat uskoku został przedstawiony za pomocą pofalowanego prostopadłościanu ukośnie przepołowionego na środku. Zaznaczone są na nim warstwy gleby. Pierwsza od góry ma kolor pomarańczowy i czarne kropki. Druga sfera oznaczona kolorem różowym. Trzecia ma kolor niebieski i poziome przerywane linie. Na samym dole jest strefa zielona z ukośnymi kreskami. Po lewej stronie czarnej linii podpisanej: linia uskoku, wszystkie warstwy są wzniesione ku górze i podpisane jako: skrzydło wiszące. Po prawej stronie linii uskoku warstwy są obniżone i podpisane jako: skrzydło zrzucone. W skrzydle wiszącym ponad ziemię wzniesione są dwie pierwsze warstwy, a ostatnia jest o wiele większa niż w skrzydle zrzuconym.
Uskok
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Uskoki mogą ulegać odmładzaniu, czyli uaktywniać się dłuższy czas po powstaniu. Ruch wzdłuż powierzchni uskokowej może być inny niż w czasie powstania uskoku. Tym sposobem uskok pierwotnie zrzutowy może stać się uskokiem przesuwczym lub zrzutowo‑przesuwczym.
Przykłady gór zrębowych
Do gór zrębowych należą między innymi Wogezy, Harz, Sudety, Schwarzwald w Europie oraz Góry Smocze w Afryce.
Przykłady gór zrębowych - galeria zdjęć
Rbmk3U9XhdXwm
Na zdjęciu widoczny jest krajobraz Sudetów. Fotografia przedstawia niewysoki szczyt górski o dość stromych zboczach. Porośnięty jest on lasem. Dookoła znajdują się drzewa, łąki oraz pola uprawne, a także zabudowania. W tle widoczne jest niewielkie pasmo górskie.
Sudety
Źródło: By Lech_Darski, CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=60972340.
R1MZ978ESJ7HM
Zdjęcie przedstawia krajobraz Gór Harz . Widać na nim dolinę górską. Otaczają ją z dwóch stron bardzo strome ściany. Z przeciwległej strony dolny góra jest odrobine bardziej łagodna i gęściej porośnięta lasami. Na dalszym planie również widoczne są dość strome, gęsto zalesione zbocza górskie.
Góry Harz
Źródło: Von I, ArtMechanic, CC BY-SA 3.0, http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=189341.
RtYnMwc2LEGp8
Zdjęcie przedstawia pasmo górskie Wogezy. Składa się ono ze szczytów o łagodnych stokach. Rosną na nich lasy. Pomiędzy nimi jest dolina. Na dalszym planie widać kolejne szczyty górskie, na których spoczywa śnieg. U podnóży widać zabudowania miejscowości – białe budynki z czerwonymi dachami.
Wogezy
Źródło: Von http://de.wikipedia.org/wiki/User:Mhp1255 - Eigenes Werk, CC BY-SA 3.0, http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1898941.
R1dd47XvIxEfO
Fotografia przedstawia fragment pasma górskiego Ardenów. Szczyt widoczny na zdjęciu składa się z pionowej ściany skalnej, który posiada stok porośnięty drzewami. Na nim znajduje się kamienny zamek. U podnóża góry widoczna jest miejscowość. Nad licznymi zabudowaniami góruje nad kościół. W tle widoczne jest kolejne wzniesienie pokryte drzewami liściastymi.
Ardeny
Źródło: CC0: https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.pl, dostępny w internecie: https://www.pxfuel.com/en/free-photo-xwqul.
R13DPX119PUD6
Na zdjęciu widoczny jest fragment pasma górskiego Schwarzald . Szczyty są zaokrąglone, prowadzą na nie łagodne zbocza w większości porośnięte są lasami. U podnóża gór znajdują się lasy i łąki.
Schwarzwald
Źródło: Von Jhtie - Eigenes Werk, CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=35548971.
Występowanie i charakterystyka gór wulkanicznych
Góry wulkaniczne jak sama nazwa wskazuje, powstają w wyniku procesów wulkanicznych. Gorąca magma wraz z utworami piroklastycznymi wydobywa się na powierzchnię ziemi i zastyga. Po każdym kolejnym wybuchu przyrasta nowa warstwa lawy, gazów i skał piroklastycznych, tworzy się podwyższenie, które przyjmuje postać stożków lub kopuł. Góry wulkaniczne na powierzchni Ziemi występują przeważnie pojedynczo, tworzą się na lądach lub istnieją jako wyspy. Ich występowanie na Ziemi jest ściśle związane:
ze strefami subdukcji płyt litosfery,
ze strefami spreadingu płyt litosfery, zarówno w obrębie oceanów, jak i kontynentów,
z plamami (punktami, pióropuszami) gorąca (z ang. hot spots), czyli miejscami przedostania się szczególnie gorącej magmy przez płytę litosfery pod wpływem wyjątkowo wysokich temperatur panujących w zewnętrznej warstwie płaszcza Ziemi. Ich występowanie jest niezależne od granic płyt litosfery.
RlmKY0zaps58a
Na przekroju poprzecznym przez warstwy ziemi przedstawiono, jak z głębi ziemi magma dostaje się do kominów wulkanicznych. Na powierzchni terenu są wzniesienia - wulkany.
Góry wulkaniczne
Źródło: J. Wójcik Geografia 1. Ziemia, Warszawa 2002, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Przykłady gór wulkanicznych
Najbardziej znane z gór to Kilimandżaro w Afryce, Mauna Loa i Orizaba w Ameryce Północnej, Fudżi i Krakatau w Azji, Cotopaxi w Ameryce Południowej i Hekla oraz Etna w Europie.
Wulkany świata- galeria zdjęć
R1DdwjtMzTSjj
Na zdjęciu jest wulkan położony nad morzem. Na szczycie wulkanu widoczny jest krater, z którego unosi się cienka smuga dymu.
Stromboli w archipelagu Wysp Liparyjskich
Źródło: By Patrick Nouhailler CC BY-SA 2.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/, dostępny w internecie: https://www.flickr.com/photos/patrick_nouhailler/9348902303.
R1JGKMT8LM57V
Zdjęcie przedstawia dwa wzniesienia wulkaniczne położone blisko siebie. Ich powierzchnia jest szara. Na zboczach w kilku miejscach leżą płaty śniegu. U podnóża wulkanów pasą się konie.
Bláhnjúkur na Islandii
Źródło: By Jerzy Strzelecki CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bl%C3%A1hnj%C3%BAkur01(js).jpg.
RDU15KGUJ4MAF
Zdjęcie przedstawia stożek wulkaniczny. Na pierwszym planie jest tafla wody, a dalej brzeg z zapalonymi latarniami.
Mayon na Filipinach
Źródło: By Archie Binamira, dostępny w internecie: https://www.pexels.com/photo/mayon-volcano-990871, domena publiczna.
R1eO2mSgyRgl2
Na zdjęciu znajduje się skaliste wzniesienie. W niektórych miejscach skały mają kolor pomarańczowy. U podnóża góry teren jest zielony - rośnie trawa i drzewa. Jest ścieżka, stoją drewniane ławki. W oddali przechadzają się ludzie. Na fotografii niebo jest bezchmurne.
Shōwa-shinzan na Hokkaido
Źródło: By 663highland, CC BY 2.5, https://creativecommons.org/licenses/by/2.5, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=28872807.
R1Lpi4Uud2aXe
Na zdjęciu w oddali jest wulkan. Tylko szczyt jest ośnieżony. Na pierwszym planie jest płaski teren pokryty ciemnymi grudami zastygłej lawy. Niebo nad wulkanem jest bezchmurne.
Mauna Kea na Hawajach
Źródło: By pedrik CC BY 2.0, https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/, dostępny w internecie: https://www.flickr.com/photos/pedrik/31642083920.
R16x5TUfRPA7T
Zdjęcie przedstawia stożkowatą, ośnieżoną górę. Z jej szczytu unosi się biały dym. Na pierwszym planie jest sucha trawa rosnąca w równoległych do siebie rzędach. Pomiędzy rzędami trawy są pasma pokryte śniegiem.
Kluczewska Sopka na Kamczatce
Źródło: By Natalia_Kollegova CC0, https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/, dostępny w internecie: https://www.needpix.com/photo/1079832/volcano-klyuchevskaya-sopka-the-eruption-a-plume-of-ash-train-kamchatka-mountain-plateau-height-tundra.