Trochę teorii
Czym jest państwo?
Państwo to forma organizacji społeczeństwa posiadająca wytyczone granicami terytorium. Wyposażone jest w atrybuty władzy w celu zaprowadzenia ładu oraz ochrony przed czynnikami zewnętrznym i wewnętrznymi własnych obywateli. Państwo jest kierowane tak, by jego społeczność przestrzegała ustanowionych przez władze norm prawnych, dlatego mówi się o przymusowym charakterze państwa. O indywidualnym charakterze państwa świadczą także język, kultura i tradycja. Podstawowe elementy państwa to terytorium, społeczeństwo i władza.
Funkcje państwa
Funkcja wewnętrzna polega na koncentracji władzy do zapewnienia porządku i bezpieczeństwa obywatelom przebywającym w granicach państwa.
Funkcja zewnętrzna polega na dbałości o interesy państwa w kontaktach międzynarodowych. Zarówno w sferze gospodarczej jak i politycznej.
Obywatelstwo
Państwo bez obywateli nie istnieje. Czym zatem jest obywatelstwo? To przynależność do państwa. W nadawaniu obywatelstwa może obwiązywać zasada prawa krwi lub zasada ziemi. Zasada prawa krwi oznacza, że obywatelstwo dziedziczy się po rodzicach – obywatelstwo dziecka jest takie samo jak jego rodziców. Zasada prawa ziemi oznacza, że obywatelstwo uzyskuje się na podstawie urodzenia się na terenie danego państwa.
Państwo to terytorium, które jest otoczone granicami różnych państw. Inną formą jest enklawa, która jest terytorium państwa otoczonym całkowicie przez terytorium innego państwa. Do takich państw zalicza się Watykan czy San Marino, które są otoczone terytorium Włoch. Innym przykładem jest Lesotho, które otacza obszar RPA. Kolejna nietypowa forma państwa to eksklawa, czyli państwo oddzielone od głównego terytorium i otoczone przez inne państwa. Przykładem takiej eksklawy jest obwód królewi należący do Rosji.
Ważnym elementem budowy państwa są granice państwa. One definiują kształt i powierzchnię terytorium. Są to pionowe płaszczyzny oddzielające podziemie, terytorium i strefę powietrzną od innych państw lub ziemi niczyich.
Rodzaje granic ze względu na ich genezę
Subsekwentne - powstały w wyniku zagospodarowania danego obszaru. Przykładem są granice Europy.
Antecedentne - wyznaczone przed zagospodarowaniem terenu. Przykładem jest granica między Kanadą i USA.
Narzucone, czyli takie, które zostały nałożone sztucznie na istniejący system osadniczy i kulturowy. Przykład stanowi większość granic kolonialnych w Afryce.
Formy zależności terytoriów
Taka zależność to przede wszystkim wpływ polityczny jednego państwa na inne. Możemy wyliczyć kilka form zależności terytoriów.
Terytoria zamorskie posiadają: Wielka Brytania, Australia czy Nowa Zelandia. Mają one własny rząd, nie odpowiadają jednak za wewnętrzne bezpieczeństwo i politykę zagraniczną i handlową. Przykładami terytoriów zamorskich są Bermudy, Gibraltar i Falklandy.
Departamenty zamorskie to terytoria położone poza integralną częścią Francji stanowiące jednak jej część. Mieszkańcy mają ten sam status polityczny, co Francuzi. Należą do niech: Gujana Francuska, Gwadelupa, Martynika, Reunion.
Dependencja to obszar zależny od Wielkiej Brytanii. Posiada wszystkie atrybuty państwa: rząd, parlament, administrację i sądownictwo. Przykładem są Wyspy Normandzkie, Wyspa Jersey, Wyspy Guernsey.
Protektorat to terytorium posiadające rząd, administrację, ale jest kontrolowane przez inne państwo. Prowadzi ono politykę zewnętrzną i gospodarczą. Przykładem takiego państwa jest Bhutan, które jest kontrolowane przez Indie.
Państwa świata współcześnie
Obecnie na mapie świata znajduje się 195 państw powszechnie uznawanych, z czego 193 są członkami Organizacji Narodów ZjednoczonychOrganizacji Narodów Zjednoczonych. Watykan i Monako są przykładami miast‑państw o najmniejszej powierzchni terytorium: Watykan 0,44 kmIndeks górny 22, Monako 1,95 kmIndeks górny 22. Na świecie istnieje również kilka państw nieuznawanych przez inne, mimo że ogłosiły niepodległość i mają własne terytorium, ludność i władzę. Wśród nich są Abchazja, Górny Karabach, Czeczenia czy Osetia Południowa.
Największe państwa pod względem terytoriów zazwyczaj mają wpływ na resztę świata. To one w dużej mierze decydują o kształcie polityki światowej z racji potęgi gospodarczej. Stawiają na rozwiązania zaawansowane technologicznie. Są również decyzyjne w kwestii pokoju światowego.
Największe państwa świata pod względem wielkości powierzchni:
Federacja Rosyjska 17,1 mln kmIndeks górny 22
Kanada 10 mln kmIndeks górny 22
Chiny 9,6 mln kmIndeks górny 22
Stany Zjednoczone 9,5 mln kmIndeks górny 22
Brazylia 8,5 mln kmIndeks górny 22
Państwa w XX i XXI wieku powstają w wyniku:
dekolonizacji – odzyskiwanie niepodległości przez kolonie,
secesji – oderwanie części terytorium od państwa już istniejącego,
dezintegracji – rozpad państw istniejących (najczęściej wielonarodowościowych),
integracji – zjednoczenie krajów dotychczas oddzielnych,
odzyskania niepodległości – np. po wcześniejszej aneksji.
Przykłady państw - opisy do rozwinięcia
Dekolonizacja przyczyniła się do rozpadu mocarstw kolonialnych – powstały nowe państwa, zwłaszcza w Afryce. Przyczyną tego procesu były wysokie koszty utrzymania władzy na terytoriach o silnych dążeniach niepodległościowych. Nakłady te przewyższały zyski wynikające z posiadania kolonii. Po II wojnie światowej niepodległość uzyskały najpierw kraje azjatyckie – Indie, Pakistan, Indonezja, Wietnam, Cejlon. Lata 50. i 60. to moment dekolonizacji Afryki, chociaż niektóre kraje uzyskały niepodległość o wiele później. Dekolonizacja Azji zakończyła się właściwie wraz z oddaniem Chinom dwóch terytoriów zależnych: Hongkongu (1997 r.) i Makau (1999 r.). Ważną zmianą na mapie politycznej Azji było ogłoszenie w 2002 roku niepodległości Timoru Wschodniego, który należał do Indonezji. Spornym obszarem jest jeszcze Tajwan, który ogłosił niepodległość uznaną przez niektóre kraje (państwa Unii Europejskiej oraz większość krajów Ameryki Północnej i Południowej utrzymują z Tajwanem relacje nieoficjalne). Chiny traktują zaś Tajwan jako swoją prowincję. Spór o Wyspy Kurylskie toczy się między Japonią i Rosją. Wyspy te zostały zagarnięte przez ZSRR w czasie II wojny światowej, jednak Japonia nigdy nie uznała tego faktu.
Po I wojnie światowej niepodległość uzyskały lub odzyskały państwa Europy Środkowej w wyniku osłabienia niektórych krajów (Niemcy, Rosja) lub ich rozpadu (Austro‑Węgry). Wtedy niepodległość odzyskała m.in. Polska (1918 r.). Po II wojnie światowej w Azji niepodległość uzyskały np. Indie, Pakistan, Jordania, Syria, Filipiny, co było początkiem upadku największych potęg kolonialnych (m.in. Francji i Wielkiej Brytanii).
Po II wojnie światowej glob podzielił się na trzy bloki: kapitalistyczny (zaliczono do niego kraje Europy Zachodniej, Stany Zjednoczone, Kanadę, Japonię, Australię i Nową Zelandię), socjalistyczny (Związek Radziecki i kontrolowane przez niego kraje Europy Środkowo‑Wschodniej, w tym Polska, niektóre kraje azjatyckie, np. Chińska Republika Ludowa, Mongolia, Socjalistyczna Republika Wietnamu, a także Kuba) i blok postkolonialny, do którego zaliczały się rozwijające się kraje Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej (podstawą ich gospodarki było rolnictwo lub wydobycie surowców mineralnych).
Wzrost świadomości narodowościowej oraz sprzyjające przemiany społeczno‑ustrojowe w Europie po 1989 roku doprowadziły do rozpadu kilku państw wielonarodowościowych. Do najważniejszych zaliczamy rozpad ZSRR oraz Jugosławii i Czechosłowacji.
W 1991 roku rozpadł się Związek Radziecki, z którego powstały: Rosja, Estonia, Łotwa, Litwa, Białoruś, Ukraina, Mołdawia oraz państwa azjatyckie: Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Turkmenistan i państwa na Kaukazie: Armenia, Azerbejdżan i Gruzja.
Rozpad Jugosławii wynikał z wielu niezależnych od siebie czynników. Najważniejszymi z nich były: problemy ekonomiczne, ożywienie idei narodowych (szczególnie po nowelizacji konstytucji 21 lutego 1974 roku i śmierci Broz Tity), animozje historyczne oraz wpływ przemian ustrojowych w Europie Środkowo‑Wschodniej.
Rozpad Jugosławii rozpoczął się od ogłoszenia niepodległości przez Słowenię w 1991 roku. Była to najmniejsza, ale także najbogatsza z dawnych republik federacji. W tym samym roku niepodległość ogłosiła Chorwacja, Macedonia, a w 1992 roku od dawnej Jugosławii oddzieliła się Bośnia i Hercegowina. W tym roku wybuchł najbardziej krwawy konflikt w Europie po II wojnie światowej, w który włączyła się Serbia. Dążyła ona do oderwania od Bośni i Hercegowiny terenów zamieszkałych przez bośniackich Serbów. W 2006 roku niepodległość ogłosiła Czarnogóra, a w 2008 roku – Kosowo. Wiele państw ciągle uważa Kosowo za część Serbii (w tym Rosja i sama Serbia).
Rozpad Jugosławii- galeria map
31 grudnia 1992 roku nastąpił podział Czechosłowacji na Republikę Czeską i Słowacką. Do podziału doszło w pokojowy sposób, nazwany „aksamitnym rozwodem”.
W 1990 roku zniknęło z mapy Europy jedno państwo – Niemiecka Republika Demokratyczna. Doszło do pokojowego zjednoczenia Niemiec. Polegało ono na wchłonięciu NRD przez Republikę Federalną Niemiec.
W 1994 roku doszło do połączenia Jemenu, podzielonego wcześniej na Jemen Północny i Ludową Republikę Jemenu (Jemen Południowy).
Czynniki wpływające na współczesny podział świata - grafika interaktywna
Źródło: kresy24.pl
Stany Zjednoczone kupowały więcej obszarów. Jednym z nich były zakupione od Danii w 1917 roku Wyspy Dziewicze.
Wyspy Dziewicze, stanowiące grupę wysp w północnej części Morza Karaibskiego, podzielone są pomiędzy Stany Zjednoczone oraz Wielką Brytanię. USA swoją część Wysp (Duńskie Indie Zachodnie) nabyły w 1917 r. od Danii, która miała tam swoje kolonie karne. Na transakcję Duńczycy wyrazili zgodę poprzez referendum, które odbyło się rok wcześniej. «Za» głosowało 64,2% Duńczyków. Cena za kilka wysp o powierzchni ok. 350 km² wyniosła 25 milionów dolarów (dziś ok. 490 milionów dolarów).
Źródło: historia.org.pl, 4. Rozpad państw wielonarodowościowych
Niewydolność gospodarcza ZSRR i przegrany wyścig zbrojeń ze Stanami Zjednoczonymi umożliwił w krajach bloku wschodniego powstanie silnych ruchów narodowych. W 1991 roku ZSRR przestało istnieć, z jego podziału wyodrębniło się 15 nowych państw.
Źródło: historia.org.pl
Mapa przedstawiająca kraje powstałe w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Oprócz największego kraju – Rosji – są to: Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, Ukraina, Mołdawia (leżące przy zachodniej granicy dawnego ZSRR), Gruzja, Armenia, Azerbejdżan (przy granicy między Morzem Czarnym a Kaspijskim), Turkmenistan, Uzbekistan, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan (państwa leżące przy południowej granicy). W wyniku rozpadu wielonarodowej Jugosławii powstało siedem niepodległych państw: Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Macedonia Północna, Czarnogóra, Serbia oraz Kosowo. Mapa przedstawiająca kraje powstałe po rozpadzie Jugosławii. Oznaczono je różnymi kolorami, zaznaczono stolice i dodatkowo podano daty ogłoszenia niepodległości. Słowenię oznaczono kolorem żółtym (stolica – Lublana, ogłoszenie niepodległości: dwudziestego piątego czerwca tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego pierwszego roku). Chorwację oznaczono kolorem szarym (stolica – Zagrzeb, ogłoszenie niepodległości: dwudziestego piątego czerwca tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego pierwszego roku). Bośnię i Hercegowinę oznaczono kolorem miętowym (stolica – Sarajewo, ogłoszenie niepodległości: trzeciego czerwca dwa tysiące szóstego roku). Na mapie zaznaczono współczesne granice, nie pokrywają się one w stu procentach z oznaczonymi kolorami niepodległymi terytoriami na mapie. Bośnia i Hercegowina na mapie oznaczona kolorem miętowym jest nieco mniejsza niż jej obecne granice. W obrębie jej aktualnych granic na północy wyznaczono Republikę Serbską ze stolicą w Banja Luce. Wschodnią część zajmuje Serbia Centralna, która za stolicę ma Belgrad, a niepodległość uzyskała dwudziestego siódmego kwietnia tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego drugiego roku. Na północ od Belgradu wyznaczono również obszar Serbii Wojwodiny ze stolicą w Nowym Sadzie, który niepodległość uzyskał dwudziestego siódmego kwietnia tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego drugiego roku. Wszystkie trzy części Serbii oznaczono na mapie odcieniami koloru różowego. Czarnogórę oznaczono kolorem jasnoszarym, jej stolica znajduje się w Podgoricy, niepodległość uzyskała trzeciego czerwca dwa tysiące szóstego roku. Kosowo oznaczono kolorem jasnobrązowym. Stolicą jest Prisztina, data uzyskania niepodległości to siedemnasty lutego dwa tysiące ósmego roku. Macedonia jest w kolorze niebieskim, jej stolica to Skopie, odzyskanie niepodległości nastąpiło dwudziestego piątego stycznia tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego pierwszego roku., 5. Zjednoczenie państw 3 października 1990 roku podzielone Niemcy stały się ponownie zjednoczonym państwem. Zjednoczenie Niemiec to jedno z najważniejszych wydarzeń politycznych i ekonomicznych końca XX wieku. Niemieckie zjednoczenie, któremu towarzyszyły ogromne transfery finansowe, doprowadziło do kryzysu całej gospodarki państwa. W 1993 roku Niemcy przeżyły recesję, kolejna miała miejsce w roku 2003. Zjednoczenie Niemiec było kosztowne także dla całej Unii Europejskiej. Wysokie stopy procentowe Bundesbanku miały wpływ na stopy w innych krajach, hamując wzrost. Mapa przedstawia dawne tereny komunistycznych republik niemieckich: RFN oraz NRD. Północnowschodnie landy dzisiejszych Niemiec wchodziły w skład NRD, a południowozachodnie landy w skład RFN. Miasto Berlin położone we wschodnich Niemczech również było podzielone - wschodnia część Berlina była częścią NRD, a zachodnia RFN., 6. Secesja Secesją nazywamy oderwanie części terytorium od macierzystego państwa w celu utworzenia nowego. W 2006 roku odłączyła się Czarnogóra od Serbii, w 2008 roku też od Serbii odłączyło się Kosowo. Mapa przedstawiająca współczesny podział polityczny krajów byłej Jugosławii. Wyszczególniono Słowenię, Chorwację, Bośnię i Hercegowinę, Macedonię, a także Serbię i dwa kraje, które w ostatnich latach odłączyły się od niej. Jest to Czarnogóra i Kosowo. Mapa polityczna świata przedstawiająca podział państw na te, które uznają niepodległość Kosowa (oznaczone kolorem czerwonym) i państwa nieuznające niepodległości tego państwa (oznaczone kolorem zielonym). U dołu mapy znajduje się napis: „Zastanów się, dlaczego nie wszystkie państwa świata uznały Kosowo? Czy uważasz, że jest to odosobniony przypadek?”. Państwa uznające niepodległość Kosowa to Finlandia, Litwa, Łotwa, Estonia, Polska, Czechy, Węgry, Chorwacja, Włochy i wszystkie europejskie kraje leżące dalej na zachód Europy z wyjątkiem Hiszpanii. Niepodległość uznaje także Bułgaria, Macedonia, Albania i Turcja. Państwa Ameryk uznające niepodległość Kosowa to Kanada, USA, Haiti, Dominikana, Portoryko, Honduras, Kostaryka, Panama, Kolumbia, Peru, Gujana, Gujana Francuska. Niepodległość uznaje również Australia i Nowa Zelandia, a z krajów Azjatyckich są to: Jordania, Arabia Saudyjska, Jemen, Pakistan, Afganistan, Bangladesz, Tajlandia, Malezja, Singapur, Brunei, Tajwan. Kraje afrykańskie uznające niepodległość Kosowa to: Libia, Egipt, Mauretania, Senegal, Gwinea Bissau, Gwinea, Sierra Leone, Liberia, Mali, Burkina Faso, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Benin, Niger, Nigeria, Czad, Somalia, Dżibuti, Tanzania, Malawi, Suazi. Pozostałe państwa nie uznają niepodległości Kosowa. Podpis pod mapą: Sudan Południowy powstał w 2011 roku. Jest najmłodszym państwem na Ziemi. Mapa przedstawiająca Sudan oraz Sudan Południowy, który odłączył się od niego w dwa tysiące jedenastym roku. Zajmuje około jednej trzeciej powierzchni dawnego Sudanu. Czerwonymi kropkami oznaczono stolice państw. Stolicą oznaczonego na mapie miętowym kolorem Sudanu jest Chartum, a stolicą Sudanu Południowego oznaczonego nieco ciemniejszym odcieniem jest położone na południu miasto Dżuba. Pomiędzy opisywanymi państwami, mniej więcej pośrodku ich granicy leży niewielkie terytorium sporne oznaczone na mapie ukośnymi biało‑miętowymi pasami. Jego stolicą jest Abyei. Kolejnym terytorium spornym, tym razem pomiędzy Sudanem Południowym, Kenią i Etiopią jest niewielki obszar leżący na granicy tych trzech państw, stykający się z południowo‑wschodnią granicą Sudanu Południowego. Przy północno‑wschodniej granicy Sudanu, tuż nad Morzem Czerwonym, leży ostatnie wyszczególnione na mapie terytorium sporne pomiędzy Sudanem i Egiptem ze stolicą w Hala’ib. Czy Hiszpanii grozi rozpad?
Separatystyczne i secesjonistyczne tendencje obecne są w historii Hiszpanii od wieków. W ostatnich latach Galicja, Kraj Basków, Nawarra i Katalonia żądały wystąpienia z państwowych struktur i uniezależnienia się od Hiszpanii. Plansza przedstawiająca mapę Hiszpanii z wyszczególnionymi prowincjami. Prowincje o tendencjach secesjonistycznych oznaczono dodatkowo podłużnymi ukośnymi liniami w kolorze będącym odcieniem zielonego. Wyszczególnione na mapie Hiszpanii prowincje, zaczynając do północy, to leżąca na północnym‑zachodzie Galicja, dalej leży Asturia, Kantabria, Kraj Basków, Nawarra, Aragonia i położona na północnym‑wschodzie Katalonia. Ostatnie cztery wymienione prowincje graniczą na północy z terytorium Francji. Galicja, Kraj Basków, Nawarra i Katalonia to prowincje o tendencjach secesjonistycznych. Kolejnymi prowincjami Hiszpanii są Kastylia i Leon, La Rioja, płożony w centrum Madryt i na południe od niego Estremadura, Kastylia-La Mancha, Walencja oraz zlokalizowane na południu kraju Andaluzja i Murcja. Blisko wschodniego wybrzeża kraju na Morzu Śródziemnym leżą Baleary, a w ramce w prawym dolnym rogu wyszczególniono położone na Oceanie Atlantyckim Wyspy Kanaryjskie z podpisaną Teneryfą oraz prowincjami Santa Cruz i Las Palmas., 7. Aneksja W marcu 2014 roku Rosja przejęła kontrolę nad Krymem, który od 1954 roku należał do Ukrainy. Swoje postępowanie uzasadniła wolą rosyjskojęzycznej ludności wyrażoną w referendum, którego ważności nie uznało Zgromadzenie Ogólne ONZ. Mapa polityczna przedstawiająca Ukrainę i Rosję oraz kraje graniczące z Ukrainą – Białoruś, Polskę, Słowację, Węgry, Rumunię i Mołdawię. Na mapie kolorem kremowym wyróżniona jest Ukraina, a kolorem czerwonym – Rosja. Pozostałe kraje są szare. Ukośnymi kremowo‑czerwonymi pasami oznaczono leżący nad Morzem Czarnym Krym, czyli terytorium sporne między Ukrainą i Rosją. Na mapie oznaczono również największe miasta w prezentowanym regionie. Na Krymie to Sewastopol, Symferopol i Kercz. W Rosji to położone nieopodal Ukrainy Kursk i Biełgorad. Miastami oznaczonymi na Ukrainie są Lwów, Kijów (stolica), Odessa leżąca nad Morzem Czarnym, oraz leżące na wschodzie kraju Dniepropetrowsk, Zaporoże, Charków, Donieck i Ługańsk. Plansza zawierająca mapę Indonezyjskiej inwazji na Timor Wschodni w latach 1975 do 1979. Mapa przedstawia wschodnią część wyspy Timor. Kolorem piaskowym oznaczono terytorium Timoru Wschodniego, a kolorem różowym obszary będące pod kontrolą indonezyjską w październiku tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego szóstego roku. Wyróżniono również miasta i szczegółowe daty ich zajęcia. W podanym czasie zajęte części wyspy obejmowały między innymi pas północnego wybrzeża wyspy od miasta Maubara do Dili (stolica państwa zajęta siódmego grudnia tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego piątego roku), a następnie wąski pas ciągnący się na południe wyspy do miasta Betano. Pod kontrolą indonezyjską znalazł się również pas środkowej części północnego wybrzeża od miasta Manatuto do miasta Laga oraz wąski pas odBaucau na północy do Beaco na południu wyspy. Zajęty został również obszar w północno‑wschodniej części kraju między miastami Lautem, Lospalos i Tutuala. Zajęta była również niewielka wyspa Atauro na północ od Timoru oraz obszar państwa położony w zachodniej części wyspy (Dystrykt Oecusse) – został on zaprezentowany w dodatkowej ramce w prawym dolnym rogu mapy. Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego – państwo na wyspie Timor w Archipelagu Malajskim, na północ od Australii. Od zachodu graniczy z Indonezją. Do 1975 roku kolonia portugalska pod nazwą Timor Portugalski. W 1976 został anektowany przez Indonezję, która okupowała jego terytorium do 1999. Od 1999 do 2002 pod administracją Organizacji Narodów Zjednoczonych. Pełną niepodległość uzyskał 20 maja 2002 r., stając się jednocześnie pierwszym suwerennym państwem powstałym w XXI w.
Źródło: techpedia.pl, 8. Podział polityczny mórz i oceanów. Plansza przedstawiająca podział wód Morza Bałtyckiego u Polskich wybrzeży. W lewym dolnym rogu w ramce umieszczona legenda. Niebieskim kolorem oznaczono linię podstawową wybrzeża, kolorem bordowym granicę morza terytorialnego, kolorem pomarańczowym granicę strefy przyległej, a czarną przerywaną linią granicę wyłącznej strefy ekonomicznej. Obszary morza w obrębie poszczególnych stref oznaczono odpowiednio przyporządkowanymi kolorami – morze terytorialne oznaczono barwą szaro‑niebieską, strefę przyległą kolorem białym, a strefę ekonomiczną kolorem szarym. Na dole legendy pozioma podziałka, na której poszczególne odcinki wyznaczane są za pomocą użycia białego lub czarnego koloru. Opisano kilka odcinków, są to dwanaście i pół kilometra, dwadzieścia pięć, pięćdziesiąt, siedemdziesiąt pięć i sto kilometrów. Mapa polskiego wybrzeża została umieszczona w czarnej ramce, wokół której naniesiono współrzędne geograficzne (siatka współrzędnych naniesiona na mapę). Współrzędne wyszczególniono co jeden stopień, od czternastego do dwudziestego stopnia długości geograficznej wschodniej oraz od pięćdziesiątego czwartego do pięćdziesiątego szóstego stopnia szerokości geograficznej północnej. Niebieska linia podstawowa poprowadzona jest wzdłuż linii brzegowej aż do końca Mierzei Helskiej, po czym dalej biegnie na południowy wschód (przecinając Zatokę Gdańską) do Mierzei Wiślanej, a następnie wzdłuż niej do granicy państwa. Równolegle do niej, w odległości około trzydziestu kilometrów poprowadzono na mapie bordową linię wyznaczającą granicę morza terytorialnego. Wyjątkiem jest obszar położony na zachodniej granicy, gdzie omawiana linia biegnie na początku na północ na odległość około pięćdziesięciu kilometrów, po czym ponownie wraca na południe, tworząc w ten sposób bardzo wąską strefę o szerokości kilku kilometrów. Granica strefy przyległej poprowadzona została równolegle do granicy morza terytorialnego. Podobnie jak wcześniej, także i w tym przypadku położona jest w odległości około trzydziestu kilometrów na północ od poprzedniej granicy. Omawiana granica ma swój początek na północ od wschodniej części wyspy Wolin, kończy się na północ od zachodniej części Mierzei Wiślanej. Obszar o największej powierzchni wyznacza granica wyłącznej strefy ekonomicznej. Biegnie na północny‑wschód od początku granicy morza terytorialnego, a w odległości około trzydziestu kilometrów omija łukiem wyspę Bornholm, po czym dalej biegnie na północny‑wschód aż do wysokości zachodniej części Mierzei Helskiej. Do granic Bornholmu wyznaczona w ten sposób strefa ma szerokość około stu kilometrów (licząc od linii podstawowej), a następnie stopniowo się rozszerza, osiągając około sto siedemdziesiąt kilometrów na wysokości zachodniej części Mierzei Helskiej. Następnie linia biegnie lekko na południowy‑wschód, a od wysokości kilku kilometrów za końcem Mierzei Helskiej dynamicznie poprowadzona jest na południowy‑wschód do granicy morza terytorialnego na Mierzei Wiślanej, po czym do końca biegnie wraz z granicą morza terytorialnego. Nad linią wyłącznej strefy ekonomicznej opisano również państwa, z którymi na danych jej odcinkach graniczy Polska. Pierwszym z nich są Niemcy (odcinek między granicą morza terytorialnego i strefy przyległej), drugim Dania (mniej więcej do połowy długości linii), następnie Szwecja, a w południowo‑wschodniej części Rosja. Podpis pod zdjęciem: Podział wód Bałtyku u polskich wybrzeży. Mapa przedstawiająca granicę między wodami polskiej i duńskiej strefy ekonomicznej. W dolnej części mapy przedstawione zostało polskie wybrzeże. Równolegle do niego poprowadzona została przerywana linia oznaczająca morze terytorialne. Biegnie ona w odległości około trzydziestu kilometrów od linii brzegowej, na wysokości wyspy Wolin na zachodzie, a na wschodzie równolegle do linii Mierzei Helskiej, po czym biegnie prosto, przecinając część Zatoki Gdańskiej i kończy się około dziesięciu kilometrów przed granicą Polski i Rosji na Mierzei Wiślanej. Na północny‑wschód od wyspy Wolin, w odległości około stu pięćdziesięciu kilometrów od polskiej linii brzegowej, leży należąca do Danii wyspa Bornholm. Dokoła niej wyznaczono granicę morza terytorialnego, również w odległości około trzydziestu kilometrów od linii wybrzeża (granica ta ma kształt linii prostej w północno‑zachodniej części). Równolegle do południowej i południowo‑wschodniej części granicy morza terytorialnego wokół wyspy, w odległości kilkudziesięciu kilometrów, na mapie niebieską linią poprowadzona jest linia wyznaczająca granicę pomiędzy Polską a Danią. Na końcu zachodniej części wyznaczonego w ten sposób łuku linia biegnie dalej prosto na południowy zachód, a na końcu wschodniej części granicy linia prosta poprowadzona jest w kierunku północno‑wschodnim. Obie linie proste mają długość około pięćdziesięciu kilometrów. Linia na zachodzie kończy się na morskiej granicy (oznaczonej czerwoną przerywaną linią) z Niemcami, a na wschodzie na granicy ze Szwecją. Granica na Bałtyku między wodami polskiej i duńskiej wyłącznej strefy ekonomicznej
Przy takim podziale zyskują państwa o szerokim dostępie do oceanów lub rozległych mórz – mogą wydzielić całe 200 mil morskich wyłącznej strefy ekonomicznej. W tej strefie tylko one mogą dokonywać połowów lub wydobywać surowce mineralne z dna morskiego. Ilustracja prezentująca podział wód morskich i oceanicznych, zaczynając od linii wybrzeża. Ląd oznaczony jest kolorem piaskowym, a następnie na ilustracji przedstawiono coraz bardziej odległe od niego części morza, przybierające stopniowo coraz jaśniejszy odcień koloru niebieskiego. Po prawej stronie planszy znajduje się pionowa podziałka, na której wyznaczono odcinki będące kolejnymi strefami, naniesiono ich nazwy. Pierwszą strefą oznaczoną na podziałce jest ląd. Kolejna to wąski pas wód wewnętrznych. Ich zewnętrzna granica oznaczona została białą linią i wyróżniona strzałką z podpisem „linia podstawowa”. Następną strefą jest pas morza terytorialnego, na ilustracji określono jego szerokość jako około dwadzieścia kilometrów (dwanaście mil). Czwarta strefa to tak zwana strefa przyległa, również o szerokości dwunastu mil. Kolejną strefą jest wyłączna strefa ekonomiczna. Jej zasięg, liczony od linii podstawowej, wynosi około trzystu dwudziestu kilometrów (czyli dwieście mil). Za nią oznaczono strefę zwaną platformą kontynentalną (bez podanej szerokości), a ostatnią strefą jest pełne morze. Podział wód morskich i oceanicznych od wybrzeża
. Plansza przedstawia mapę polskiego wybrzeża z zaznaczoną projektowaną morską strefą przyległą. Mapa polskiego wybrzeża została umieszczona w ramce, wokół której naniesiono współrzędne geograficzne (siatka współrzędnych obecna również na mapie). Współrzędne wyszczególniono co jeden stopień, od czternastego do dwudziestego stopnia długości geograficznej wschodniej oraz od pięćdziesiątego czwartego do pięćdziesiątego szóstego stopnia szerokości geograficznej północnej. Równolegle do linii wybrzeża, w odległości około trzydziestu kilometrów poprowadzono na mapie przerywaną czarną linię wyznaczającą granicę państwa. Jest to jednocześnie strefa morza terytorialnego. Granica projektowanej morskiej strefy przyległej poprowadzona została równolegle do granicy morza terytorialnego. Podobnie jak wcześniej, także i w tym przypadku położona jest w odległości około trzydziestu kilometrów na północ od poprzedniej granicy. Omawiana granica ma swój początek na północ od wschodniej części wyspy Wolin, kończy się na północ od zachodniej części Mierzei Wiślanej. Obszar o największej powierzchni wyznacza granica wyłącznej strefy ekonomicznej. Biegnie na północny‑wschód od początku granicy morza terytorialnego, w odległości około trzydziestu kilometrów omija łukiem wyspę Bornholm, po czym dalej biegnie na północny‑wschód aż do wysokości zachodniej części Mierzei Helskiej. Do granic Bornholmu wyznaczona w ten sposób strefa ma szerokość około stu kilometrów (licząc od linii wybrzeża), a następnie stopniowo się rozszerza, osiągając około sto siedemdziesiąt kilometrów na wysokości zachodniej części Mierzei Helskiej. Następnie linia biegnie lekko na południowy‑wschód, a od wysokości kilku kilometrów za końcem Mierzei Helskiej dynamicznie poprowadzona jest na południowy‑wschód do granicy morza terytorialnego na Mierzei Wiślanej, po czym do końca biegnie wraz z granicą morza terytorialnego. Nad linią wyłącznej strefy ekonomicznej opisano również państwa, z którymi na danych jej odcinkach graniczy Polska – Danię, Szwecję i Rosję. Mapa polskich obszarów morskich z zaznaczoną projektowaną morską strefą przyległą
Ustanowienie morskiej strefy przyległej to zwiększenie możliwości nadzoru nad bezpieczeństwem żeglugi. To także wzmocnienie działalności służb takich jak Straż Graniczna i Urząd Celny. Na Bałtyku działają one teraz głównie w granicach wód terytorialnych. Ten obszar wykorzystywania ich uprawnień zostanie poszerzony o strefę przyległą.
Zostanie ustanowiona morska strefa przyległa. Stworzymy solidną bazę do wyznaczenia nowych granic morskich RP. W tym celu skorygujemy tzw. linię podstawową. Zmiany te zajdą po znowelizowaniu prawa; gdy akceptację parlamentu i prezydenta RP uzyska projekt ustawy o zmianie ustawy o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej oraz niektórych innych ustaw, opracowany w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju. Rzeczpospolita wyznaczy sobie dodatkową strefę na morzu, by mieć więcej władzy. To nie jest aneksja części europejskich wód, zgoda innych krajów będzie konieczna.
Źródło: netka.gda.pl, 9. Terytoria zależne Terytoria zależne mają:
- Wielka Brytania (np. Bermudy, Anguilla, Falklandy, Gibraltar, Kajmany, Jersey i Montserrat),
- Holandia (np. Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten),
- Dania (np. Grenlandia i Wyspy Owcze),
- Norwegia (np. Svalbard),
- Stany Zjednoczone (np. Portoryko, Mariany Północne, Samoa Amerykańskie, Guam i Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych),
- Australia (np. Norfolk, Wyspa Bożego Narodzenia),
- Nowa Zelandia (np. Wyspy Cooka, Tokelau),
- Francja (np. Gujana Francuska, Gwadelupa, Majotta, Martynika, Nowa Kaledonia, Reunion, Polinezja Francuska i Saint‑Martin).
Na mapie politycznej Europy w ostatnich latach zaszły drobne modyfikacje. Od 2019 roku funkcjonuje inna nazwa Macedonii – Macedonia Północna. Głównym powodem zmiany były żądania Grecji dotyczące zmiany nazwy tego państwa. Według Greków nazwa „Macedonia” dotyczy ich dorobku kulturowego i historycznego dziedzictwa. Nowa nazwa państwa oficjalnie weszła w życie 12 lutego 2019 roku. Macedonia Północna jest od 2020 roku członkiem NATO, a od 2022 roku kontynuuje proces negocjacji akcesyjnych do Unii Europejskiej. Mieszkańcy Holandii zaś zadecydowali, że od 2020 r. rezygnują z anglojęzycznej nazwy swojego kraju „Holland” na rzecz nazwy „The Netherlands”. Decyzja ta dotyczy głównie nazewnictwa w relacjach międzynarodowych i marketingu krajowego. W polskim języku zalecana nazwa pozostaje niezmiennie Holandia. Zmiana ta ma na celu poprawę wizerunku kraju, aby nie kojarzył się on wyłącznie z Amsterdamem i negatywnymi stereotypami, ale także z innymi symbolami, takimi jak tulipany czy wiatraki.
Państwa świata - grafika interaktywna
Warto dodać, że zarówno Hongkong (kolonia Wielkiej Brytanii do 1997 r.), jak i Makau (własność Portugalii do 1999 r.) wróciły do Chin i mają status Specjalnych Regionów Administracyjnych. Wspomniano o nich, chociaż nie są państwami, jednak w wielu statystykach międzynarodowych są ujmowane osobno.
Podział polityczny mórz i oceanów
Od kiedy pod dnem mórz i oceanów odkryto złoża surowców mineralnych (np. ropy naftowej i gazu ziemnego na Morzu Północnym czy w Zatoce Perskiej), obszary te są przedmiotem zainteresowania wielu państw. Do tego dochodzi eksploatacja łowisk i wykorzystanie energii wód morskich. Po wieloletnich negocjacjach ustalono zasady podziału mórz i oceanów (Konwencja o prawie morza z 1982 roku) w sposób następujący:
morskie wody wewnętrzne – zatoki, zalewy, których brzegi w całości należą do danego państwa nadbrzeżnego, podlegają wyłącznej władzy tego państwa;
wody terytorialne – pas wód o szerokości 12 mil morskich od uśrednionej linii brzegowej lub od granicy wód wewnętrznych; podlegają wyłącznej władzy państwa nadbrzeżnego;
wyłączna strefa ekonomiczna – pas wód o szerokości do 200 mil morskich od uśrednionej linii brzegowej lub od granicy wód wewnętrznych; państwo nadbrzeżne ma wyłączność na gospodarowanie zasobami morza, prowadzenie badań naukowych; występuje jednak swoboda żeglugi, układania kabli i rurociągów na dnie morskim oraz prawo swobodnego przelotu;
morze otwarte – wszystkie części mórz i oceanów, które nie są morskimi wodami wewnętrznymi, wodami terytorialnymi lub wyłączną strefą ekonomiczną.
Jedynym kontynentem, na którym nie ma ani jednego państwa, jest Antarktyda. Zgodnie z paktem antarktycznym stanowi ona obszar międzynarodowy objęty m.in. całkowitym zakazem wydobycia surowców naturalnych czy lokowania jakiejkolwiek broni masowego rażenia. W tym pakcie zawarta jest także gwarancja swobody prowadzenia badań naukowych i dostępu do ich wyników.