Istnieje wiele mierników społeczno‑ekonomicznych rozwoju społeczno‑gospodarczego państw i regionów. Wśród nich można wyróżnić m.in.: mierniki ekonomiczne, gospodarcze, demograficzne i społeczne. Dzięki nim możemy scharakteryzować dokładnie poszczególne płaszczyzny działalności państwa.

Produkt krajowy brutto

Jest to jeden z podstawowych mierników ekonomicznych. Wskaźniki z nim związane określają poziom wzrostu gospodarczego kraju, regionu itd., ponieważ dotyczą one płaszczyzny ilościowej. Produkt krajowy brutto (PKB, ang. gross domestic product, GPD) jest to wytworzona w ciągu roku w danym kraju (bądź regionie), zarówno przed podmioty krajowe, jak i zagraniczne, wartość dóbr i usług finalnych (pozostających po odliczeniu zużycia pośredniego). Liczony jest on w cenach rynkowych (bieżących)ceny rynkowecenach rynkowych (bieżących) na całym świecie (w celu ujednolicenia i porównywalności) w dolarach amerykańskich (USD).

Z produktem krajowym brutto związanych jest kilka wskaźników, na przykład:

• udział krajów w światowym PKB,

• PKB na jednego mieszkańca,

• PKB na jednego mieszkańca według parytetu siły nabywczej,

• PNB na jednego mieszkańca,

• udział poszczególnych sektorów gospodarki w tworzeniu PKB.

PKB na 1 mieszkańca

Jednym z  mierników ekonomicznych związanym z PKB jest jego wartość przypadająca na jednego mieszkańca danego kraju (lub regionu). Umożliwia on porównanie poziomu zamożności mieszkańców krajów o różnej liczbie ludności.

Polecenie 1

Przeanalizuj poniższy wykres i wyjaśnij, dlaczego kraje wysoko rozwinięte (np. Luksemburg, Singapur, Norwegia) mają znacznie wyższy PKB per capita niż kraje słabo rozwinięte (np. Niger, Burundi, Afganistan). W swojej odpowiedzi wskaż co najmniej trzy czynniki, które mogą wpływać na takie zróżnicowanie gospodarcze między państwami.

Zapoznaj się z opisem wykresu i  wyjaśnij, dlaczego kraje wysoko rozwinięte (np. Luksemburg, Singapur, Norwegia) mają znacznie wyższy PKB per capita niż kraje słabo rozwinięte (np. Niger, Burundi, Afganistan). W swojej odpowiedzi wskaż co najmniej trzy czynniki, które mogą wpływać na takie zróżnicowanie gospodarcze między państwami

REC13HPNOTTH6

Wykres słupkowy poziomy przedstawia PKB na jednego mieszkańca w dolarach USA w 2024 roku dla 21 krajów. W grupie 10 krajów wysoko rozwiniętych najwyższy PKB ma Luksemburg (ok. 139 000 USD), a najniższy Japonia (ok. 37 000 USD). Polska ma PKB na poziomie około 18 000 USD i jest wyróżniona kolorem niebieskim. Grupa 10 krajów słabo rozwiniętych ma PKB w zakresie od około 300 do 4 800 USD, najniższy ma Burundi (ok. 300 USD), a najwyższy Ukraina (ok. 4 800 USD). Kolory wykresu: zielony dla krajów wysoko rozwiniętych, niebieski dla Polski, czerwony dla krajów słabo rozwiniętych. Na dole wykresu jest podany napis Źródło: Bank Światowy, dane 2024.

R1NDT4R5FL4B3

(Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Pomyśl o czynnikach, które determinują poziom produkcji i efektywność gospodarczą danego kraju. Czy może to być dostęp do kapitału, wykształcenie obywateli, czy może coś związanego z instytucjami?

PKB według parytetu siły nabywczej na 1 mieszkańca

Często zdarza się, że w danym kraju za 1 USD można kupić więcej niż w innym. Parytet siły nabywczej (ang. purchasing power parity, PPP) uwzględnia siłę nabywczą waluty w danym kraju. Metoda ta lepiej oddaje względne nierówności w poziomie życia ludności, ponieważ porównuje ceny dóbr i usług w innych krajach wyrażonych w dolarach amerykańskich.

Polecenie 2

Przeanalizuj poniższy wykres PKB per capita według parytetu siły nabywczej w 2024 roku. Porównaj poziom PKB per capita Polski z krajami wysoko rozwiniętymi oraz krajami słabo rozwiniętymi. Opisz jaką pozycję zajmuje Polska? Co może wpływać na tę pozycję?

Zapoznaj się z opisem wykresu, PKB per capita według parytetu siły nabywczej w 2024 roku. Porównaj poziom PKB per capita Polski z  krajami wysoko rozwiniętymi oraz krajami słabo rozwiniętymi. Opisz jaką pozycję zajmuje Polska? Co może wpływać na tę pozycję?

RC4CMA37BKA53

Wykres słupkowy poziomy przedstawia PKB per capita według parytetu siły nabywczej (PPP) w dolarach amerykańskich w 2024 roku dla 21 krajów. W grupie 10 krajów wysoko rozwiniętych najwyższy PKB ma Luksemburg (130 000 USD), a najniższy Japonia (45 000 USD). Polska osiąga PKB na poziomie 45 700 USD i jest wyróżniona kolorem niebieskim. Grupa 10 krajów słabo rozwiniętych ma wartości od 450 do 25 000 USD, najniższy ma Burundi (450 USD), a najwyższy Bułgaria (25 000 USD). Kolory słupków: zielony dla krajów wysoko rozwiniętych, niebieski dla Polski, czerwony dla krajów słabo rozwiniętych. Na dole wykresu opisano źródło danych: Bank Światowy, dane 2024.

RDtsZNCsIntqD

(Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Zastanów się nad czynnikami, które wpływają na rozwój gospodarczy Polski, takie jak poziom industrializacji, edukacja, inwestycje zagraniczne, infrastruktura czy członkostwo w organizacjach międzynarodowych. Weź też pod uwagę, czy Polska jest uważana za kraj rozwijający się, rozwinięty. Spróbuj też pomyśleć, jakie wyzwania i atuty mogą wpływać na pozycję Polski na tle innych państw oraz jak tempo rozwoju gospodarczego może oddziaływać na przyszłą zmianę tej pozycji.

PNB według parytetu siły nabywczej na 1 mieszkańca PNB według parytetu siły nabywczej na 1 mieszkańca

Produkt narodowy brutto wyraża sumę wartości wyprodukowanych towarów i świadczonych usług na terenie danego kraju oraz wartości dochodów uzyskanych przez podmioty zagraniczne w kraju i podmioty krajowe za granicą. W tym przypadku uwzględniono parytet siły nabywczej.

Udział krajów w światowym PKB

Największy udział w światowym PKB mają kraje rozwinięte gospodarczo oraz dynamicznie się rozwijające (zasobne w surowce i o dużej liczbie ludności). Pierwszą światową gospodarką są Stany Zjednoczone. Na drugim miejscu są Chiny, a na trzecim Japonia.

HDI i jego składowe

Z uwagi na specyfikę poszczególnych krajów mierniki związane z PKB (PKB per capita, dochód narodowy per capita, PKB per capita liczony według parytetu siły nabywczej) mogą być niewystarczające. W związku z tym agenda ONZ do spraw rozwoju (UNDP - ang. United Nations Development Programme, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju) wprowadziła tzw. wskaźnik rozwoju społecznego (HDI), który uwzględnia następujące mierniki:

• oczekiwana długość życia,

• średnia liczba lat edukacji otrzymanej przez mieszkańców w wieku 25 lat i starszych,

• oczekiwana liczba lat edukacji dla dzieci rozpoczynających proces kształcenia,

• dochód narodowy per capita w USD, liczony według parytetu siły nabywczej danej waluty.

Pierwsza ze składowych charakteryzuje kondycję zdrowotną ludności. Jest ona wynikiem stylu życia, sposobu odżywiania czy poziomu medycyny. Dwie następne zmienne określają zdolność państwa do zapewnienia edukacji. Natomiast ostatnia z nich dotyczy poziomu zamożności społeczeństwa.

Wskaźnik rozwoju społecznego jest opracowywany corocznie. Przyjmuje on wartości od 0 (niski poziom rozwoju) do 1 (wysoki poziom rozwoju) i podawany jest najczęściej z dokładnością do trzech miejsc po przecinku.

Z uwagi na to, że HDI odzwierciedla nie tylko sferę zamożności (jak w przypadku mierników związanych z PKB), ale również edukacji i kondycji zdrowotnej obywateli. Przyjmuje się, że określa on poziom rozwoju społeczno‑gospodarczego. W związku z tym można powiedzieć, że wyższa wartość oznacza wyższy poziom rozwoju społeczno‑gospodarczego.

Źródła: opracowanie własne na podsatwie: Human Development Report 2023/24 ONZ, World Population Review 2025, Statista, Worldometers, Eurostat, licencja: CC BY 4.0

Wielowymiarowy wskaźnik ubóstwa (MPI)

Zastąpił on w 2010 roku HPI‑1 (wskaźnik ubóstwa społecznego wyznaczany dla krajów rozwijających się). Bierze on pod uwagę trzy płaszczyzny: zdrowie, edukację oraz standard życia. Podobnie jak HDI, przyjmuje on wartości od 0 do 1 i podaje się go z dokładnością do trzech miejsc po przecinku. Dotyczy on zarówno procentowego udziału osób żyjących w ubóstwie, jak i intensywności tego zjawiska (liczby płaszczyzn, na których występuje ubóstwo). Wyższa jego wartość wskazuje na wyższy poziom ubóstwa społecznego.

Indeks górny Źródło: opracowanie własne na podstawie: UNDP i OPHI, Global Multidimensional Poverty Index 2024, [online], dostępny w internecie: https://hdr.undp.org/system/files/documents/hdp-document/mpireport2024en.pdf; licencja: CC BY 4.0. Indeks górny koniec^{Źródło: opracowanie własne na podstawie: UNDP i OPHI, Global Multidimensional Poverty Index 2024, [online], dostępny w internecie: https://hdr.undp.org/system/files/documents/hdp-document/mpireport2024en.pdf; licencja: CC BY 4.0.}

Wskaźnik ten opiera się na badaniach pojedynczych gospodarstw domowych. Bierze pod uwagę tylko te, które spełniają określone wymagania. Wymagania te wynikają ze sztucznie wyznaczonych granic wartości wskaźników utworzonych dla każdej z płaszczyzn przedstawionych w powyższej tabeli. Dla przykładu: w obrębie płaszczyzny edukacyjnej analizuje się między innymi długość okresu edukacji. Ustalono, że dane gospodarstwo nie żyje w ubóstwie w momencie, gdy choć jeden dorosły jego członek ma co najmniej 6‑letnie wykształcenie.

W 2024 roku MPI (Multidimensional Poverty Index) zostało obliczone dla 112 krajów rozwijających się. Najwyższy poziom ubóstwa wielowymiarowego nadal występuje w państwach afrykańskich, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej, gdzie wartości MPI często przekraczają 0,2, a w wielu przypadkach osiągają nawet powyżej 0,4 lub 0,5. Spoza Afryki, wysokie wartości tego wskaźnika zanotowano w takich krajach jak Afganistan (MPI około 0,36), Jemen (około 0,37), Timor Wschodni (około 0,22) oraz Haiti (około 0,41). Dane wskazują, że pomimo globalnych wysiłków w walce z ubóstwem, sytuacja w tych regionach pozostaje poważna i wymaga dalszych działań na rzecz poprawy warunków życia mieszkańców tych państw .

Współczynnik Giniego

Należy mieć na uwadze, że nie wszystkie wskaźniki pomocne w opisie rozwoju społeczno‑ekonomicznego są w danym kraju spełnione na takim samym poziomie. Uzupełnieniem informacji o rozwoju społeczno‑gospodarczym są dane o zróżnicowaniu wewnątrz państw. Opisuje je współczynnik Giniego (wskaźnik nierówności społecznej). Przyjmuje on wartości od 0 do 100, przy czym wyższa wartość w danym kraju wskazuje na większe rozwarstwienie społeczne.

Polecenie 4

Przeanalizuj poniższy wykres i zapisz wniosek, jaki nasuwa Ci się podczas analizy wartości wskaźnika Giniego i poziomu rozwoju gospodarczego (np. na podstawie PKB per capita).

Zapoznaj się z opisem wykresu i zapisz wniosek, jaki nasuwa Ci się podczas analizy wartości wskaźnika Giniego i poziomu rozwoju gospodarczego (np. na podstawie PKB per capita).

RR9XP9RU2BSO2

Wykres słupkowy poziomy przedstawia wskaźnik Giniego dla 14 krajów w 2024 roku. Najniższe wartości nierówności dochodowych odnotowano na Ukrainie (25,6), w Czechach (25,9), Belgii (26,4) i Polsce (27,0). Średnie nierówności występują we Francji (31,2), Wietnamie (36,1), Syrii (26,6), Jemenie (36,7), Tanzanii (40,5) i Peru (40,7). Stosunkowo wysokie nierówności występują w Mozambiku (50,3), Brazylii (51,6) i RPA (63,0); podobnie wysoki wskaźnik odnotowano także w Stanach Zjednoczonych (41,8). Wartości na wykresie umożliwiają porównanie nierówności ekonomicznych między krajami o różnym poziomie rozwoju gospodarczego.

R15vQ5gpWbuSG

(Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Zastanów się nad tymi trzema rodzajami czynników: technologiczne, edukacyjne oraz instytucjonalne, które mogą tłumaczyć różnice w poziomie PKB per capita między krajami wysoko i słabo rozwiniętymi.

Jak widać z powyższego wykresu, wskaźnik Giniego w pewnym stopniu nawiązuje do poziomu rozwoju gospodarczego państw. Mniejsze nierówności występują w krajach o wyższym poziomie rozwoju, a większe nierówności - w krajach o niższym poziomie rozwoju. Jednak istnieje wiele wyjątków od tej reguły.

Wyżej przedstawione wskaźniki miały charakter ilościowy. Oprócz nich, w celu analizy sytuacji społeczno‑ekonomicznej ludności, posługujemy się także wskaźnikami jakościowymi. Jednym z takich wskaźników jest zadowolenie z życia (ang. experienced well‑being).

Opiera się on na „czymś niemierzalnym”, w tym wypadku na subiektywnych opiniach ankietowanych. Wskaźnik ten przyjmuje wartości od 0 do 10. Im wyższa wartość, tym większe zadowolenie z życia.

Polecenie 5

Przeanalizuj poniższy wykres i zapisz wniosek, jaki nasuwa Ci się podczas analizy wartości wskaźnika zadowolenia z życia i poziomu rozwoju gospodarczego (np. na podstawie PKB per capita).

Zapoznaj się z opisem wykresu i zapisz wniosek, jaki nasuwa Ci się podczas analizy wartości wskaźnika zadowolenia z życia i poziomu rozwoju gospodarczego (np. na podstawie PKB per capita).

RNB9439JZZS19

Wykres słupkowy przedstawia wskaźnik zadowolenia z życia w wybranych krajach w 2024 roku. Najwyższy poziom satysfakcji odnotowano w Finlandii (7,74), Danii (7,58), Islandii (7,53), Szwecji i Izraelu (po 7,34), Holandii (7,32), Norwegii (7,30), Australii (7,06) i Nowej Zelandii (7,03). Wskaźnik w USA wyniósł 6,73, w Kanadzie 6,90, w Wielkiej Brytanii 6,75, Niemczech 6,72, Francji 6,61 i Polsce 6,44. Średnie wartości osiągają także Brazylia (6,27), a niższe Indie (4,05), Ukraina (4,87) i Sudan Południowy (2,8). Wartości wskaźnika umożliwiają porównanie poziomu deklarowanego zadowolenia z życia w różnych regionach świata

R1SZF8rMuHKc9

(Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Zastanów się, czy kraje o wyższym PKB per capita mają także wyższe wskaźniki zadowolenia z życia. Przemyśl, jakie inne czynniki, oprócz poziomu bogactwa, mogą wpływać na jakość życia i subiektywne poczucie szczęścia mieszkańców.

Jak widać z powyższego wykresu, wskaźnik zadowolenia z życia nie zawsze koresponduje z poziomem rozwoju gospodarczego. Wysokimi wartościami wskaźnika odznaczają się bowiem zarówno kraje europejskie, północnoamerykańskie, Australia, jak i kraje latynoamerykańskie, Tajlandia czy kraje naftowe Półwyspu Arabskiego. Indie natomiast, mimo średniego poziomu rozwoju gospodarczego, odznaczają się jednym z najniższych na świecie wskaźników zadowolenia z życia.