Jak obliczać zmiany liczby ludności

Zmiany liczby ludności można obliczać na trzy sposoby:

• podając wartość bezwzględną zmiany (różnica liczby ludności w dwóch okresach),

• podając procentową wielkość zmiany liczby ludności, tym samym odpowiadając na pytanie, o jaki odsetek zmieniła się liczba ludzi w danym okresie,

• obliczając wskaźnik dynamiki liczby ludności.

Czym jest wskaźnik dynamiki liczby ludności?

Wskaźnik ten wyliczamy ze wzoru:

$W_d=\frac{L_2}{L_1}\times 100$

gdzie $L_1$ to liczba ludności na początku badanego okresu, a $L_2$ to liczba ludności na końcu badanego okresu.

Jeśli liczba ludności na początku jest większa niż na końcu badanego okresu (co oznacza zmniejszenie się liczby ludności), to wskaźnik przyjmie wartość mniejszą niż 100. W takim przypadku im mniejsza wartość wskaźnika, tym większy nastąpił ubytek ludności danego obszaru. Natomiast jeśli początkowa liczba jest mniejsza niż końcowa, czyli nastąpił wzrost liczby ludności, to wskaźnik dynamiki przyjmuje wartości większe niż 100. W tym przypadku im większa wartość wskaźnika, tym większy nastąpił przyrost liczby ludzi. Wartość 100 oznacza, że liczba ludności w badanym okresie nie zmieniła się. Wskaźnik dynamiki liczby ludności umożliwia porównanie tempa zmian liczby ludności dla dwóch lub więcej jednostek‑obszarów.

Wskaźnik dynamiki liczby ludności można policzyć dla każdej jednostki administracyjnej – państwa, województwa (regionu), powiatu, gminy czy pojedynczych miejscowości. Zobaczmy na przykładzie, jak policzyć i zinterpretować wskaźnik.

Indeks górny Źródło: opracowanie własne na podstawie UNdata (United Nations Statistics Division), tabela „Population, surface area and density” (Statistical Yearbook, 67th issue), aktualizacja 27.11.2024, dostęp 20.01.2026. CC BY 4.0 Indeks górny koniec^{Źródło: opracowanie własne na podstawie UNdata (United Nations Statistics Division), tabela „Population, surface area and density” (Statistical Yearbook, 67th issue), aktualizacja 27.11.2024, dostęp 20.01.2026. CC BY 4.0}

Z powyższych obliczeń wynika, że zarówno na świecie, jak i na poszczególnych kontynentach, liczba ludności w latach 2000–2024 wzrosła. Największą dynamiką liczby ludności charakteryzowała się Afryka, dla której wskaźnik osiągnął wartość 185,32. Oznacza to, że w analizowanym okresie liczba mieszkańców Afryki zwiększyła się o ponad 85%, a więc się prawie podwoiła. Najmniejszą dynamiką charakteryzowała się Europa, dla której wskaźnik osiągnął wartość 102,46. Wynika z tego, że liczba ludności od 2000 do 2024 roku wzrosła zaledwie o 2,46%.

Zmiany liczby ludności na świecie

Prawdopodobnie około 100‑200 tys. lat temu pojawił się na Ziemi człowiek współczesny (homo sapiens). Od tej pory rozpoczął się systematyczny wzrost zaludnienia naszej planety, choć na początku był on bardzo powolny. W czasach Chrystusa na świecie żyło ok. 250 mln ludzi. Na przełomie I i II w. ludność była skoncentrowana głównie w basenie Morza Śródziemnego, na Bliskim i Środkowym Wschodzie, a także w Azji Południowej i Wschodniej. W roku 500 n.e. liczba ludności wzrosła do 350 mln. Większe tempo wzrostu miało miejsce od połowy XVII w. Przełomowym rokiem był 1804, kiedy na świecie odnotowano pierwszy miliard ludności. Natomiast w roku 1927 na Ziemi żyły już 2 mld osób. Obecnie jest nas ponad 8 mld — próg 8 mld został osiągnięty 15 listopada 2022 r.; według szacunków ONZ w 2024 r. populacja świata wynosiła ok. 8,2 mld. Zgodnie z najnowszymi prognozami ONZ liczba ludności będzie rosła jeszcze przez ok. 50–60 lat, osiągając ok. 10,3 mld w połowie lat 80. XXI wieku, a następnie zacznie się stopniowo zmniejszać (do ok. 10,2 mld w 2100 r.). Inne prognozy, m.in. analiza IHME opublikowana w „The Lancet”, zakładają wcześniejszy szczyt — ok. 2064 r. na poziomie ok. 9,7 mld — oraz spadek do ok. 8,8 mld pod koniec stulecia.

Przyczyny i skutki zmian liczby ludności

Pierwszy duży wzrost liczby ludności świata związany był z rewolucją neolityczną, zwanej także rewolucją agrarnąneolityczna rewolucja agrarna rewolucją agrarną. Dzięki udoskonaleniu technik gospodarowania i zwiększeniu produktywności ziemi możliwe było wyżywienie większej liczby osób. W późniejszym etapie kolejny wzrost tempa przyrostu liczby ludności wynikał z nadwyżek żywności, rozwoju handlu i rzemiosła, a także z rozwoju starożytnych cywilizacji.

XIX‑wieczna rewolucja przemysłowarewolucja przemysłowa rewolucja przemysłowa była kolejnym czynnikiem zwiększenia tempa wzrostu liczby ludności. Przyczyniły się do tego: postęp techniczny, zwiększenie ilości wytwarzanych produktów żywnościowych oraz rozwój medycyny (m.in. wynalezienie szczepionek). W pierwszym etapie industrializacji duże tempo wzrostu liczby ludności było wynikiem tradycji, wartości religijnych społeczeństw wpływających na dzietność. Bezpośrednio na spadek śmiertelności, a co za tym idzie na wzrost liczby ludności, wpływ miał rozwój medycyny. Duży przyrost naturalny odnotowano wtedy w krajach rewolucji przemysłowej, głównie w Europie i Stanach Zjednoczonych.

Bardzo gwałtowny wzrost liczby ludności odnotowano w XX w. Wpływ na to miał spadek śmiertelności dzięki rozwojowi medycyny przy jednoczesnym wolno spadającym lub zachowanym wskaźniku urodzeń. W wieku XIX i XX przyczyny wzrostu liczby ludności były więc podobne. Zmieniały się jedynie regiony, w których następował duży przyrost.

RPur3llMWXJyS

Zdjęcie przedstawia zwinięte w rulony 100‑dolarowe banknoty.

W skali globalnej zmiany tempa liczby ludności determinowane są przez poziom przyrostu naturalnego. Zależy on od wartości współczynnika urodzeń i zgonów. W krajach wysoko rozwiniętych zauważa się niskie, a nierzadko ujemne wartości przyrostu naturalnego. Związane jest to z upowszechnieniem się modelu rodziny 2+1, konsumpcyjnym stylem życia, pierwszeństwem kariery zawodowej i zdobywania wykształcenia nad decyzją o posiadaniu potomstwa. Ujemny przyrost naturalny występuje także w krajach borykających się z kryzysem gospodarczym, emigracjami zagranicznymi czy nasileniem się chorób cywilizacyjnych. Natomiast najwyższe wartości tego wskaźnika występują w krajach słabo rozwiniętych. Związane jest to z modelem rodziny wielodzietnej oraz z faktem, że dzieci są tam zabezpieczeniem dla swoich rodziców na starość.

W skali poszczególnych regionów dużą rolę w kształtowaniu tempa zmian liczby ludności odgrywa także ruch wędrówkowy. Krajami imigracyjnymi są na przykład te, które są zlokalizowane w Europie Zachodniej i Północnej, Ameryce Północnej czy Australii. Do krajów emigracyjnych należy wiele państw Ameryki Łacińskiej, Azji Południowej i Południowo‑Wschodniej oraz Afryki. Do najważniejszych rodzajów migracji, które wpłynęły znacznie na kształtowanie się analizowanego wskaźnika, należy zaliczyć migracje ekonomiczne, społeczne i polityczne.

W krajach o dużym tempie wzrostu ludności obserwuje się szereg negatywnych konsekwencji, m.in. przeludnienie, wzmożone migracje do miast, powstawanie dzielnic nędzy, duże bezrobocie, niedostateczny dostęp do opieki zdrowotnej i edukacji, występowanie patologii społecznych, rozwój konfliktów.

Z kolei państwa, w których obserwuje się bardzo małe tempo wzrostu liczby ludności, borykają się z innymi problemami. W bliższej lub dalszej perspektywie może je czekać regres demograficzny. Społeczeństwa takich krajów starzeją się, co oznacza, że ludność starsza stanowi coraz większy odsetek populacji ogółem. Wiąże się to z tym, że coraz mniejsza grupa osób musi utrzymywać coraz większą grupę ludzi starszych, co pociąga za sobą szereg konsekwencji finansowych. Kraje o niskim tempie wzrostu ludności oraz takie, gdzie obserwuje się postępujący spadek liczby ludności, stosują szereg działań stymulujących rozwój demograficzny.

Przyrost naturalny a współczynnik przyrostu naturalnego

Przyrost naturalny jest różnicą między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym miejscu (na przykład kraju, województwie, powiecie, gminie itd.) i czasie (zwykle w danym roku). W celu porównania sytuacji demograficznej w poszczególnych krajach lub regionach przelicza się go przez 1000 mieszkańców i przedstawia w promilach (‰). Wówczas mówimy o współczynniku przyrostu naturalnego. W podobny sposób oblicza się współczynnik urodzeń (stopę urodzeń, rodność) oraz współczynnik zgonów (stopa zgonów, śmiertelność). W pierwszym przypadku jest to liczba urodzeń żywych przeliczona przez 1000 mieszkańców w danym miejscu i czasie, w drugim zaś – liczba zgonów przeliczona przez 1000 mieszkańców w danym miejscu i czasie. Po obliczeniu tych dwóch wskaźników i odjęciu współczynnika zgonów od współczynnika urodzeń również otrzymamy współczynnik przyrostu naturalnego – jest to inny sposób jego obliczenia.

RfQgjUAhu6H0x

Ilustracja ukazuje symbolicznie równanie dodatniego i ujemnego przyrostu naturalnego. Urodzenia oznaczone zostały symbolem wózka dziecięcego, zgony - symbolem płyty nagrobnej z krzyżem, przyrost naturalny symbolem postaci trzymającej noworodka. Gdy urodzenia lub współczynnik urodzeń są większe niż zgony lub współczynnik zgonów wówczas zachodzi dodatni przyrost naturalny lub dodatni współczynnik przyrostu naturalnego. Gdy urodzenia lub współczynnik urodzeń sa mniejsze niż zgony lub współczynnik zgonów wówczas zachodzi ujemny przyrost naturalny lub ujemny współczynnik przyrostu naturalnego.

Według najnowszych danych Banku Światowego dla roku 2023 globalny współczynnik urodzeń wynosi około 17‰, natomiast współczynnik zgonów około 8‰. Oznacza to, że współczynnik przyrostu naturalnego na świecie kształtuje się obecnie na poziomie około 9‰, czyli nieco niższym niż w poprzednich latach.

Czynniki wpływające na przyrost naturalny

Liczba urodzeń i liczba zgonów na świecie zależą od różnych czynników.

Jakie konsekwencje pociągają za sobą niskie i wysokie wartości współczynnika przyrostu naturalnego?

Wysokie wartości współczynnika przyrostu naturalnego utrzymują się w krajach słabo rozwiniętych. Sprawia to, że ich liczba ludności wciąż wzrasta i wywołuje szereg negatywnych skutków, takich jak:

• przeludnienie wsi i masowe migracje do miast,

• bieda i ubóstwo,

• powstawanie i rozrastanie się dzielnic nędzy,

• ograniczony dostęp do służby zdrowia i oświaty,

• wzrost bezrobocia i patologie społeczne.

Z kolei niskie i ujemne wartości tego parametru odnotowuje się w krajach wysoko rozwiniętych i krajach byłego bloku wschodniegoblok wschodnibloku wschodniego. Powoduje to bardzo nieznaczne tempo wzrostu liczby ludności, jej stagnację, a nawet regres. W wyniku tego dochodzi m.in. do:

• starzenia się społeczeństwa, czyli zwiększania liczby ludzi starszych w procencie populacji,

• problemów ekonomicznych związanych z wypłatą rent i emerytur,

• koniecznością rozwoju usług skierowanych do ludzi w podeszłym wieku,

• braku pracowników.