Starzenie się społeczeństwa

Na skutek wydłużania się ludzkiego życia, postępu cywilizacyjnego i poprawy jakości życia systematycznie rośnie odsetek ludzi w wieku poprodukcyjnym. Jest to widoczne szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych. Na świecie mediana (wartość środkowa) wieku wzrosła z 21,5 roku w 1970 r. do 30,9 roku w 2025 r.

Starość demograficznademografiademograficzna jest skutkiem procesu starzenia się społeczeństwstarzenie się społeczeństwastarzenia się społeczeństw. Miarą starzenia się ludności najczęściej stosowaną w badaniach demograficznych jest procentowy udział osób po 60 roku życia w ogólnej strukturze społeczeństwa. Na tej podstawie polscy demografowie wyróżniają pięć faz:

1. brak oznak starości demograficznej: osoby po 60 roku życia stanowią poniżej 8% ogółu ludności,

2. wczesna faza przejściowa pomiędzy stanem młodości i starości demograficznej: 8‑10%,

3. późna faza przejściowa pomiędzy stanem młodości i starości demograficznej: 10–12%,

4. stan starości demograficznej – 12% lub więcej,

5. stan zaawansowanej starości demograficznej – powyżej 15%.

Natomiast Organizacja Narodów Zjednoczonych za próg starości uznaje 65 rok życia i wyróżnia trzy fazy rozwojowe struktury społeczeństwa:

1. faza społeczeństwa młodego – poniżej 4% osób w wieku 65 lat i więcej,

2. faza społeczeństwa dojrzałego – od 4% do 7% osób w wieku 65 lat i więcej,

3. faza społeczeństwa starego – powyżej 7% osób w wieku 65 lat i więcej; natomiast wielkość wskaźnika powyżej 10% to stan zaawansowanej starości demograficznej.

W starzejących się społeczeństwach występuje niekiedy zjawisko określane przez demografów mianem „podwójnego starzenia się ludności”, polegające nie tylko na procentowym wzroście ludności starszej we wszystkich kategoriach wiekowych - „młodszych starych” (w wieku od 65 do 74 lat), „starszych starych” (75–84 lata), „najstarszych starych” (85 lat i więcej), ale także na najbardziej intensywnym przyroście udziału tej ostatniej grupy.

Według danych Banku Światowego (WDI, w oparciu o szacunki demograficzne ONZ) osoby w wieku 65 lat i więcej stanowiły na świecie 9,3% ludności w 2020 r. (ok. 733 mln osób) oraz 10,2% w 2024 r. (ok. 830 mln osób). Próg 7% udziału ludności w wieku 65+ (często uznawany w klasyfikacji ONZ za granicę „populacji starej”) został przekroczony globalnie w 2002 r. Największa dynamika przyrostu występowała w drugiej dekadzie XXI wieku.

Przyrost liczby osób w wieku poprodukcyjnym (65+) występuje na całym świecie. Wyjątek stanowią niektóre kraje Afryki (np. Angola, Benin, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Republika Środkowoafrykańska, Czad, Kongo, Malawi, Namibia, Nigeria, Zambia) i Środkowej Azji (np. Kirgistan, Tadżykistan, Uzbekistan), w których zaznacza się tendencja przeciwna. W krajach tych udział osób w wieku poprodukcyjnym (65+) nie przekracza 4%, a więc znajdują się one w fazie społeczeństwa młodego.

Kraje Azji Południowej oraz Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, w których udział osób w wieku poprodukcyjnym (65+) nie przekracza 7%, znajdują się w fazie społeczeństwa dojrzałego. Natomiast w pozostałych krajach świata występują z różnym nasileniem procesy charakterystyczne dla fazy społeczeństwa starego. Są one najbardziej nasilone w krajach wysoko rozwiniętych, w których udział ten przekracza 14% i świadczy o zaawansowanej starości demograficznej. Prawie co piąta osoba w Unii Europejskiej (19,4%), czyli blisko 100 mln ludzi, ma 65 lat i więcej, co przekłada się na wysoki wskaźnik obciążenia demograficznego. Do krajów UE z największym udziałem ludności w wieku 65+ w ogólnej populacji, należą m.in.: Włochy (22,3%), Grecja (22,5%), Niemcy (22,2%).

Problem starzenia się społeczeństwa i jego konsekwencje dotyczą również Polski. W Polsce z roku na rok notuje się przyrost odsetka osób starszych (w wieku 60 lat i więcej) – dotyczy to zarówno kobiet, jak i mężczyzn. W roku 2024 grupa ta stanowiła już 26,6% społeczeństwa. Dla porównania w roku 2010 udział ten wynosił 19,3%, w 2000 r. 16,7%, a w 1990 r. 14,9%. Polska przekroczyła próg starości demograficznej w 1967 roku.

Prognozy demograficzne sporządzane przez demografów dla 2050 jednoznacznie wskazują, że proces starzenia się społeczeństw będzie postępować. W roku tym na świecie odsetek osób w wieku poprodukcyjnym (65+) wyniesie 16,7% ogółu populacji, co stanowić będzie ponad 2 mld. Największy będzie on w krajach Europy Zachodniej i Środkowej.

RSLRXCM8TG4ZF

Schemat przedstawia starzenie się ogółu populacji na świecie – liczba osób w wieku 60 lat i wyższym (prognoza do 2100 r.). W 1990 roku – 0,5 mld ludzi, w 2017 – 1 mld ludzi, 2050 – 2,1 mld ludzi, w 2100 3,1 mld ludzi.

Z prognozy wynika także, że wszystkie regiony świata poza Afryką Środkową i Azją Zachodnią znajdą się w fazie społeczeństwa starego. Największą dynamiką procesu starzenia będą się charakteryzować kraje Azji Środkowej i Południowej, najmniejszą kraje Azji Wschodniej i Południowo‑Wschodniej oraz Australia i Nowa Zelandia. Z prognoz demograficznych GUS wynika, że w Polsce w 2050 r. udział osób w wieku powyżej 65 lat wyniesie aż 32,7%. 

Przyczyny starzenia się społeczeństw

Badania demograficzne wskazują, że największy wpływ na dynamikę i poziom starzenia społeczeństwa mają następujące czynniki.

• Liczba urodzeń żywych – jej znaczna wielkość przyczynia się do wzrostu udziału dzieci w ogólnej strukturze populacji, czego następstwem jest „odmładzanie” społeczeństwa. Gwarancję stabilności rozwoju demograficznego zapewnia dopiero wartość współczynnika dzietności na poziomie 2,10–2,15. Natomiast od co najmniej kilkunastu lat w krajach wysoko rozwiniętych notuje się spadek liczby urodzeń, który prowadzi do tzw. depresji urodzeniowej (zjawisko polegające na niskiej liczbie urodzeń, niezapewniającej prostej zastępowalności pokoleń). Częstym zjawiskiem są także tzw. urodzenia odłożone w czasie (pierwsze dziecko) oraz kolejne. Ten problem dotyczy także Polski – aktualnie liczba urodzeń jest prawie o połowę niższa od wielkości notowanych w połowie lat 80. XX wieku, czyli w czasie ostatniego wyżu demograficznego. W Polsce od ponad 30 lat niska liczba urodzeń nie zapewnia zastępowalności pokoleń, a depresja urodzeniowa utrzymuje się od 1989 roku.

• Wydłużenie życia ludności, szczególnie najstarszej, jest czynnikiem przyspieszającym zjawisko starzenia się społeczeństwa. Jest to efektem postępu cywilizacyjnego, poprawy opieki zdrowotnej i ogólnej jakości życia, dzięki czemu na świecie systematycznie rośnie odsetek ludzi w wieku poprodukcyjnym. Ten trend jest widoczny szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych. Ludzie w wielu najbogatszych krajach świata żyją ponad 80 lat i w tych właśnie państwach najbardziej zaawansowane są procesy starzenia się społeczeństwa. W 2023 roku średnia długość życia we Włoszech wyniosła 83,7 roku, w Hiszpanii 83,9 roku, w Szwajcarii i Japonii 84 lata. Natomiast w krajach o bardzo niskim poziomie bezpieczeństwa zdrowotnego i wysokiej umieralności długość życia pozostaje znacznie niższa, np. w Sudanie Południowym 57,6 roku, a w Somalii 58,8 roku (2023). W 1900 roku średnia długość życia na świecie wynosiła 46 lat, od tego czasu wzrosła do 73,3 lat w 2023 r., co sprzyja systematycznemu wzrostowi udziału osób w wieku poprodukcyjnym. W Polsce w 2024 r. przeciętne trwanie życia wyniosło 74,9 roku dla mężczyzn i 82,3 roku dla kobiet; względem 1990 r. było to odpowiednio o 8,7 roku i 7,0 lat więcej.

• Urodzenia odłożone w czasie powodują podniesienie wieku urodzenia pierwszego dziecka i przesunięcie najwyższej płodności kobiet do starszych grup wiekowych, a tym samym obniżenie dzietności, skraca się bowiem czas, w którym ze względów biologicznych możliwe jest rodzenie dzieci. Skutkuje to mniejszą liczbą urodzeń żywych, ogranicza udział dzieci w ogólnej strukturze populacji, czego następstwem jest starzenie się społeczeństwa. Głównymi powodami tego zjawiska są m.in. dłuższy okres nauki, większa aktywność zawodowa kobiet czy konsumpcyjnykonsumpcjonizmkonsumpcyjny styl życia. Z tego względu zjawisko to jest bardziej nasilone w krajach wysoko rozwiniętych niż w krajach o średnim i niskim poziomie rozwoju. W krajach Ameryki Południowej, Afryki i Azji Południowej i Południowo‑Wschodniej wynosi on poniżej 20 lat, natomiast w krajach wysoko rozwiniętych powyżej 27 lat. W Polsce najwięcej dzieci rodzą kobiety pomiędzy 30. a 34. rokiem życia, przed niespełna trzydziestoma laty na macierzyństwo decydowały się najczęściej Polki w wieku 20‑24 lat.

• Spadek liczby zawieranych małżeństw powoduje, że osoby żyjące w związkach nieformalnych rzadziej decydują się na posiadanie dzieci, co przekłada się na znaczny spadek urodzeń, a tym samym pogłębia kryzys demograficzny. Czynnik ten ma większe znaczenie w krajach wysoko rozwiniętych, mniejsze w społecznościach tradycyjnych. W Polsce w ostatnich latach prawie 75% dzieci rodzi się w rodzinach tworzonych przez prawnie zawarte związki małżeńskie, ok. 25% dzieci w związkach nieformalnych. Znaczenie tego czynnika jest jednak relatywnie mniejsze niż innych decydujących o procesach starzenia się społeczeństw.

• Do innych czynników można zaliczyć całokształt uwarunkowań wynikających z przemian cywilizacyjnych, społecznych, politycznych, gospodarczych i kulturowych występujących w poszczególnych krajach i regionach. To m.in. poziom zamożności społeczeństwa, emigracja zarobkowa, promowany przez media model rodziny i stylu życia, aktywność zawodowa kobiet, poziom opieki społecznej i ochrony zdrowia, wykształcenie ludności, polityka społeczna państwa. Istotne znaczenie mają także dostępność do dobrego jakościowo wyżywienia, opału i środków higieny, ich brak wpływa bowiem negatywnie na stan zdrowia i długość życia ludności. Wśród tych czynników należy wymienić także zagrożenia nadzwyczajne, jak np. kryzysy społeczne, gospodarcze, konflikty i wojny ograniczające skłonność do posiadania potomstwa. W Polsce takim wydarzeniem była bez wątpienia II wojna światowa, której skutkiem jest obserwowany obecnie przyspieszony wzrost udziału ludzi starych w populacji mieszkańców kraju, spowodowany dochodzeniem do wieku emerytalnego generacji urodzonych w okresie powojennej kompensacji urodzeń (1946–1960).

Skutki starzenia się społeczeństw

Starzenie się społeczeństwa rozumiane jako wzrost liczby i odsetka ludzi w wieku pozaprodukcyjnym oraz brak zastępowalności pokoleń pociąga za sobą szereg negatywnych zmian zachodzących na płaszczyźnie ekonomicznej, społecznej, kulturowej, prawnej i organizacyjnej. Do najważniejszych należy zaliczyć:

• skutki ekonomiczne: wzrastająca liczba ludności w wieku poprodukcyjnym powoduje m.in. konieczność zwiększenia opodatkowania osób pracujących i większego obciążenia budżetu państwa, zwiększenie kosztów pracy, konieczność redukcji wydatków socjalnych czy obniżenie poziomu świadczeń emerytalnych. Jedną z miar stosowanych do oszacowania tych zjawisk jest współczynnik obciążenia demograficznego ludźmi starymi, wskazujący jak duża liczba osób w wieku pozaprodukcyjnym (65+) przypada na osoby w wieku produkcyjnym (15‑65 lat);

• skutki społeczne: wzrastająca liczba ludności w wieku starszym powoduje m.in. rywalizację w dostępie do określonej puli świadczeń społecznych i zdrowotnych, wzrost napięć w relacjach międzypokoleniowych, wynikających z braku wzajemnego zrozumienia i tolerancji czy chęci współpracy, różnorodne utrudnienia w opiece nad osobami starszymi, chorymi i zniedołężniałymi przez członków rodziny;

• skutki kulturowe: obecność coraz większej liczby osób starych w społeczeństwie powoduje m.in. utrwalanie negatywnego stereotypu starości, pojawienie się zachowań marginalizujących i dyskryminujących ludzi starych i ich społeczne wykluczenie;

• skutki prawne: wzrost liczby osób starych powoduje konieczność odpowiednich regulacji prawnych m.in. w zakresie wysokości składek ubezpieczeniowych, progu wieku emerytalnego, zasad funkcjonowania instytucji odpowiedzialnych za ubezpieczenia, waloryzacji emerytur i rent itp.;

• skutki instytucjonalne: wraz ze zwiększaniem się liczebności populacji osób starych wzrasta ich zapotrzebowanie na dostęp do wszelkiego rodzaju usług, opieki medycznej, edukacji, kultury, profesjonalnej opieki, pomocy socjalnej itp.; konieczne jest także podejmowanie działań umożliwiających dostęp do informacji, mediów i zapobiegających wykluczeniu cyfrowemu.

Silver economy

Silver economy, czyli „srebrna gospodarka”, to część gospodarki związana z rosnącą liczbą osób starszych w społeczeństwie. Obejmuje produkty i usługi dostosowane do potrzeb seniorów, takie jak opieka zdrowotna, rehabilitacja, technologie ułatwiające codzienne funkcjonowanie, turystyka zdrowotna czy mieszkalnictwo bez barier. Starzenie się społeczeństw w krajach rozwiniętych sprawia, że silver economy staje się jednym z najdynamiczniej rozwijających się sektorów, tworząc nowe miejsca pracy i wpływając na kierunki rozwoju usług oraz innowacji. Przykładami tej gospodarki są m.in. inteligentne opaski monitorujące zdrowie seniorów, które automatycznie wysyłają alerty do opiekunów; rozwój usług teleopieki, pozwalających starszym osobom kontaktować się z lekarzem bez wychodzenia z domu; oraz specjalne programy turystyczne dla osób 60+, oferujące spokojniejsze tempo zwiedzania i opiekę medyczną w trakcie wyjazdu.