Migracje i ich formy

Migracja ludności oznacza jej przemieszczanie się, najczęściej w celu czasowej lub stałej zmiany miejsca zamieszkania. Niekiedy wliczane są tu także dobowe ruchy ludności związane z codziennymi dojazdami do pracy lub szkoły. Osobę podejmującą migrację nazywa się migrantem.

Wyróżnia się następujące rodzaje migracji:

• emigrację – wyjazd na stałe lub na pewien okres z kraju ojczystego do innego państwa;

• imigrację – przyjazd osób, osiedlanie się ludności w danym kraju na pobyt stały lub długotrwały;

• reemigrację – powrót z emigracji ludności, która wcześniej wyemigrowała. Wówczas także wówczas, gdy osoba, która posiada status emigranta osiedla się w kolejnym państwie.

• deportację - przymusowe wydalenie ludności z danego kraju w wyniku naruszenia przez nią prawa;

• repatriację - zorganizowany przez władze powrót ludności do kraju ojczystego z powodu zmiany granic państwowych.

Migracje wewnętrzne

Migracje wewnętrzne odbywają się w określonych granicach administracyjnych, najczęściej dotyczy to jednego państwa. Migracje wewnętrze przybierają dwie formy, tzn. przemieszczania się pomiędzy obszarami wiejskimi a miejskimi oraz przemieszczania się pomiędzy regionami. Ze względu na zasięg można je podzielić na migracje:

• ze wsi do innej wsi, które występują najczęściej w obrębie mniejszych jednostek administracyjnych,

• ze wsi do miasta, które są przeważającą formą migracji wewnętrznych na świecie i występują przede wszystkim w krajach słabo i średnio rozwiniętych,

• z miasta na wieś, które występują coraz częściej w krajach wysoko rozwiniętych,

• z miasta do innego miasta, które obejmują głównie przemieszczenia z mniejszych do większych miast.

Największe znaczenie w skali świata mają migracje ze wsi do miasta oraz z miasta na wieś. Pierwsze z nich mają swoją bardzo długą historię. Odbywały się już w średniowieczu, a nasiliły się podczas rewolucji przemysłowej, kiedy w rolnictwie nastąpił postęp technologiczny, a w miastach zaczęły rozwijać się intensywnie różne gałęzie przemysłu. Istniało tam zatem duże zapotrzebowanie na siłę roboczą, które pociągnęło za sobą migracje do miast. Natomiast drugi z wyróżnionych typów jest zauważalny obecnie w wielu wysoko rozwiniętych krajach świata i związany z fazą suburbanizacji i dezurbanizacji. Ludność, w poszukiwaniu lepszych warunków życia, czystszego środowiska, większej przestrzeni do życia, migruje do stref podmiejskich lub w momencie, kiedy te również stają się gęsto zaludnione, na obszary bardziej oddalone od miast.

Migracje wewnętrzne na dalsze odległości wywołane są przede wszystkim przez czynniki ekonomiczne (możliwość wyższych zarobków i kariery zawodowej). Z kolei migracje wewnętrzne krótkodystansowe mają zwykle podłoże społeczne (zawarcie małżeństwa, zmiana miejsca pracy czy zamieszkania). Te, które są związane ze zmianą miejsca zamieszkania, noszą nazwę migracji rezydencjalnych. Są one szczególnie popularne w Stanach Zjednoczonych. Przeciętna rodzina przeprowadza się tam kilka razy w ciągu jednego pokolenia. Często także seniorzy decydują się na przeprowadzki, na przykład na tereny bardziej atrakcyjne przyrodniczo.

Migracje wewnętrzne często związane są z przemieszczaniem się ku wybrzeżom morskim. Mogą one mieć podłoże historyczne, tak jak w Stanach Zjednoczonych (zasiedlenie wschodniego wybrzeża przez Europejczyków) i ekonomiczne (duże miasta z międzynarodowymi portami zlokalizowane są na wybrzeżu).

R1QTBi83pAQSg

Na zdjęciu przedstawione są fawele w Brazylii. Na pierwszym planie widoczna jest niska i bardzo gęsta zabudowa mieszkalna. Domy są ustawione bezładnie i nierównomiernie - są to fawele, brazylijskie dzielnice nędzy. Na dalszym planie widać wysokie wieżowce mieszkalne ustawione w określonym porządku. Za wieżowcami znajduje się wybrzeże morskie.

Rd8NxWBKkyGou

Fotografia przedstawia suburbia w Wielkiej Brytanii. Składają się one z domów, tak zwanych szeregowców ustawionych równolegle do drogi. Domy te są zbudowane głównie z czerwonej cegły, mają spiczaste oraz spadziste dachy, wyjścia z nich skierowane są na ulicę. Od chodnika i drogi posesje oddzielają niskie mury oraz żywopłoty.

Migracje zewnętrzne

O migracjach zewnętrznychmigracje zewnętrzne migracjach zewnętrznych mówi się wtedy, gdy następuje przemieszczanie się ludności poza granice danego państwa. Liczbę współczesnych migrantów w skali międzynarodowej szacuje się na ponad 270 mln (średnia w 2019 r., według ONZ), co stanowi ponad 3,5% ludności świata. Można wyróżnić trzy rodzaje państw:

• emigracyjnekraje emigracyjne emigracyjne – kiedy przeważa w nich odpływ ludności (liczba emigrantów jest większa niż liczba imigrantów),

• imigracyjnekraje imigracyjne imigracyjne – kiedy przeważa w nich napływ ludności (liczba imigrantów jest większa niż liczba emigrantów),

• zamknięte – kiedy liczba emigrantów i imigrantów jest bardzo niska oraz kiedy liczba imigrantów i emigrantów są na zbliżonym poziomie.

Krajami emigracyjnymi są najczęściej kraje rozwijające się i słabo rozwinięte, gdzie występuje problem przeludnienia, złe warunki życia, niskie zarobki, a także występują różnego typu prześladowania lub konflikty zbrojne. Natomiast do krajów imigracyjnych można zaliczyć głównie kraje wysoko rozwinięte, które są atrakcyjne dla potencjalnych imigrantów (pod względem poziomu życia, sytuacji politycznej, możliwości znalezienia pracy zarówno dla osób wykwalifikowanych, jak i niewykwalifikowanych), a także bogate kraje nad Zatoką Perską, w których istnieje zapotrzebowanie na siłę roboczą do pracy w przemyśle petrochemicznym i budownictwie, jak również kraje nowo uprzemysłowionekraje nowo uprzemysłowione kraje nowo uprzemysłowione, które intensywnie się rozwijają.

RPHaEHripI4zN

W tabeli ujęto porównanie cech krajów emigracyjnych oraz imigracyjnych. Do krajów emigracyjnych przyporządkowano następujące cechy: kraje rozwijające się i słabo rozwinięte, problem ze znalezieniem pracy, złe warunki życia, niskie zarobki, prześladowania oraz konflikty zbrojne. Z kolei cechy krajów imigracyjnych to: kraje wysoko rozwinięte, duże możliwości znalezienia pracy, wysoki poziom życia, wysokie zarobki, bezpieczeństwo oraz stabilna sytuacja polityczna.

Trochę historii - wielkie ruchy migracyjne 

Migracje nowożytne

Za początek epoki nowożytnej uznaje się odkrycie Ameryki przez Kolumba (1492 r.). Wydarzenie to było momentem przełomowym i przyczyną wielkich migracji do Nowego Świata. Wiek XVI był początkiem opanowywania i kolonizacji Ameryki Południowej (głównie przez Hiszpanów i Portugalczyków), Ameryki Północnej (przez Francuzów, Hiszpanów i Anglików) i Australii (przez Anglików). Dawne kultury indiańskie (Majów, Inków i Azteków) zostały skolonizowane przez Hiszpanów (Wicekrólestwo Nowej Hiszpanii i Wicekrólestwo Peru funkcjonujące w latach 1535‑1821).

R1PFODFCPQV2C

Na mapie Ameryk zaznaczono państwo Inków, Azteków i Majów. Państwo Majów obejmuje tereny dzisiejszego Peru, Ekwadoru oraz częściowo Boliwii, Chile, Kolumbii i Argentyny. Państwo Majów obejmowało południową część Meksyku, Gwatemalę, państwo Azteków południową część Meksyku.

Oprócz podbojów kolonialnych występowały także migracje mające na celu poszukiwanie nowych terenów rolniczych oraz takich, na których występują liczne bogactwa mineralne (złoto, diamenty, surowce energetyczne itd.). Kolonizacja nowo poznanych części świata przez Europejczyków doprowadziła do wyniszczenia lokalnych ludności i ich kultur.

Świadectwa kultury Majów, Inków i Azteków - galeria zdjęć

RgiABIYKG3p8C

Zdjęcie przedstawia ruiny. Zachowało się kilkanaście niskich kolumn, fragment muru. Ruiny stoją w otoczeniu zieleni.

R1QKU7TBH2B8A

Zdjęcie przedstawia widok z góry na ruiny Machu Picchu. Miasto położone jest w górach. Ruiny budynków położone są stopniowo, tworząc zabudowane tarasy.

R1dhUARvf7hCq

Zdjęcie przedstawia makietę świątyni. Ma kształt piramidy schodkowej z dwiema świątyniami na szczycie.

Zasiedlanie Ameryki było związane z masowym wywozem czarnoskórej ludności afrykańskiej, która stała się niewolnikami Europejczyków. Handel niewolnikami był szczególnie nasilony od XVI do XVIII wieku. Co ciekawe, proceder ten był także obecny w państwach arabskich. One również handlowały czarnoskórą ludnością. Według szacunków, do Ameryki przybyło łącznie około 60 mln osób z Europy i Afryki. Rosjanie natomiast migrowali po dużych terenach Azji, opanowując Syberię i Daleki Wschód. W tym czasie intensywnie migrowali także Hindusi i Chińczycy.

R1Ey3D54O058X

Stare zdjęcie przedstawia kilka czarnoskórych osób - kobietę, mężczyznę oraz dzieci pozujących do zdjęcia na polu bawełny. Stoją przy nich kosze wypełnione zebraną bawełną. Osoby na zdjęciu nie uśmiechają się.

Migracje w czasach najnowszych

Emigracje z Europy do Nowego Świata w XIX i na początku XX w. była największym ruchem migracyjnym w historii ludzkości. Miały one charakter głównie ekonomiczny. Szybki przyrost naturalny (wywołany przejściem Europejczyków ze społeczeństw rolniczych do industrialnych, zwiększeniem produkcji żywności i poprawą warunków życia) przyczynił się do przeludnienia i dużego bezrobocia. Według szacunków, kontynent europejski w latach 1820‑1920 opuściło 50‑60 mln ludzi (co stanowiło 14% ludności Starego Kontynentu). W tym okresie migracje z Polski miały charakter polityczny, wynikający z niepowodzeń w powstaniach narodowych. Również Azjaci migrowali wówczas do Ameryki. Przemieszczenia te dotyczyły przede wszystkim kulisówkulis (ang. coolie)kulisów.

RggCGhNOn4M1U

Na obrazie jest kilka osób - kobiety, mężczyźni, dziecko. Znajdują się na łonie natury. U ich stóp leżą ziemniaki. Kobieta po prawej stronie obrazu siedzi i wspiera pochyloną głowę na przedramieniu. Po lewej stronie obrazu stoi mała dziewczynka. Wszyscy ze smutkiem patrzą na rozsypane ziemniaki. W tle są góry.

Kolejne wielkie ruchy migracyjne były związane z wojnami światowymi. Występowały one w ich trakcie i bezpośrednio po nich. Obejmowały one przemarsze wojsk, ucieczki ludności cywilnej, wysiedlenia i repatriacjerepatriacjarepatriacje. W latach 1939‑1940 na terenach polskich zajętych przez ZSRR przeprowadzono masowe deportacjedeportacjadeportacje ponad 1 mln Polaków. Po wojnie do naszego kraju wróciło jedynie ok. 400 tys. osób. Niemcy przymusowo wysiedlili w czasie wojny ok. 8 mln ludzi. Z ok. 3,4 mln Polaków będących jeńcami wojennymi, więźniami obozów czy przymusowymi robotnikami na terenie Niemiec, wróciło jedynie ok. 2,1 mln. Z Kresów Wschodnich na Ziemie Północne i Zachodnie zostało repatriowanych 1,5 mln osób. Z kolei z obszarów przyznanych Polsce po II wojnie światowej wysiedlono ponad 3 mln ludności niemieckiej. (źródło: Wielka Encyklopedia Geografii Świata, wyd. Kurpisz, t. 10 i 12, Poznań 2000)

Polityczny charakter miały również przemieszczenia ludności Indii i Pakistanu (12‑15 mln osób), powrót Żydów z Izraela (2,6 mln osób), a także powrót Europejczyków ze swoich kolonii (afrykańskich i azjatyckich) do krajów macierzystych oraz migracje ludności wewnątrz Afryki i Azji Południowo‑Wschodniej.

RVZ6GmhhLUml7

Na mapie konturowej świata zaznaczono Indie. Są większe niż obecne państwo.

Migracje ekonomiczne po II wojnie światowej odbywały się przede wszystkim ze słabo rozwiniętych krajów Afryki, Azji i Europy Wschodniej do wysoko rozwiniętych krajów Europy Zachodniej, Ameryki Północnej oraz Australii i Oceanii.  W drugiej połowie XX w. największym obszarem imigracyjnym była Europa. Przyczyniły się do tego m.in. dekolonizacja, duża podaż miejsc pracy oraz zapotrzebowanie na tanią siłą roboczą wywołane sytuacją demograficzną (małym przyrostem naturalnym, starzeniem się ludności i stratami wojennymi). Do lat 60. XX w. migrantami ekonomicznymi w Europie Zachodniej byli głównie Włosi, Grecy i Hiszpanie. Migrowali oni przede wszystkim do Niemiec i krajów Beneluksu. Następnie tańszą siłę roboczą stanowili mieszkańcy Jugosławii, Turcji i Afryki Północnej, a po przemianach na przełomie lat 80. i 90. XX w. – obywatele Europy Środkowej i Wschodniej. Wraz z kolejnymi rozszerzeniami Unii Europejskiej byli to mieszkańcy nowo przyjętych państw członkowskich, w tym Polacy. Natomiast największe nasilenie zamorskiej migracji zarobkowej z Europy przypadło na lata 1947‑1951. Druga fala przypadła na koniec lat 50. XX w.

Określenie dokładnej liczby migrantów nie jest możliwe z uwagi na brak rejestrowania się (szczególnie w przypadku wyjazdów krótkotrwałych), zniesienie wiz w wielu państwach oraz utworzenie strefy Schengen. Na początku XXI w. najliczniej emigrowali Meksykanie (głównie do USA) oraz Polacy (głównie do Niemiec i Wielkiej Brytanii). Natomiast Irlandia z kraju emigracyjnego (w drugiej połowie XIX w. emigracja przekraczała wielkość przyrostu naturalnego za sprawą klęsk nieurodzaju ziemniaków) stała się krajem imigracyjnym.

RfUBgVJjWYwnm

Zdjęcie przedstawia dwie tańczące kobiety. Mają na sobie, kolorowe długie suknie, ozdoby we włosach. W tle jest budynek oraz rosną palmy.

Ruchy migracyjne oraz kolonializm opanowały Amerykę, Australię i Afrykę. Europejczycy narzucali tym obszarom swój język, religię, styl życia, normy, obyczaje i systemy polityczne. W konsekwencji mamy dziś do czynienia z paneuropeizmem kulturowym, czyli zjawiskiem dominacji kultury europejskiej.

Kierunki i cechy współczesnych migracji na świecie

Zjawisko migracji zachodzi stale, ale można wyróżnić okresy, kiedy dochodziło do silniejszych ruchów migracyjnych, jak również można wyróżnić charakterystyczne kierunki tych migracji. Migracje zawsze związane są z sytuacją społeczno‑gospodarczą i polityczną państw. Ruch zachodzi zawsze z państwa o gorszych warunkach, do kraju, który w danym momencie i w ocenie migrujących oferuje warunki lepsze. Dlatego warunkiem koniecznym do zaistnienia zjawiska migracji jest szeroko rozumiane zróżnicowanie społeczno‑gospodarcze państw na świecie. Z uwagi na dominującą pozycję wielu państw w skali świata pod względem społecznym i gospodarczym są one od wielu lat krajami przyjmującymi migrantów. Analizując powiązanie rozwoju kraju wraz z udziałem imigrantów i emigrantów, to można zauważyć, że najwięcej osób emigruje z krajów o niskim poziomie HDI. Najwyższy udział imigrantów zachodzi w krajach o bardzo wysokim wskaźniku HDI.

RD1F887XMFFCZ

Wykres słupkowy grupowany „Udział migrantów w zależności od HDI”. Oś pozioma przedstawia cztery poziomy Human Development Index: Niski, Średni, Wysoki i Bardzo wysoki. Oś pionowa pokazuje odsetek populacji (w %), ze skalą od 0% do 12% (z podziałką co 2%). W każdej grupie są dwa słupki: czerwony oznacza emigrantów, a żółty imigrantów. Dla krajów o niskim HDI udział emigrantów wynosi ok. 2,18% populacji, a imigrantów ok. 0,98%. Dla średniego HDI: emigranci ok. 2,45%, imigranci ok. 0,51%. Dla wysokiego HDI: emigranci ok. 2,84%, imigranci ok. 0,96%. Dla bardzo wysokiego HDI: emigranci ok. 4,61%, natomiast imigranci ok. 12,18% (żółty słupek sięga nieco powyżej poziomu 12%). Z wykresu wynika, że wraz ze wzrostem HDI udział emigrantów rośnie stopniowo (od ok. 2,2% do ok. 4,6%), natomiast udział imigrantów pozostaje niski w trzech pierwszych grupach (około 0,5–1,0%), po czym gwałtownie wzrasta w krajach o bardzo wysokim HDI, gdzie imigrantów jest wyraźnie więcej niż emigrantów.

W XXI w. największy odsetek imigrantów w ogóle populacji występuje w Europie  oraz Ameryce Północnej i Australii. Najmniejszy udział imigrantów występuje w Afryce i Ameryce Łacińskiej. 

Indeks górny Źródło: United Nations, Department of Economic and Social Affairs (UN DESA), Population Division (2024), Indeks górny koniec^{Źródło: United Nations, Department of Economic and Social Affairs (UN DESA), Population Division (2024),}Indeks górny International Migrant Stock 2024: Key facts and figures Indeks górny koniec^{International Migrant Stock 2024: Key facts and figures}Indeks górny (UN DESA/POP/2024/DC/NO. 13), aneks (tabela z danymi regionalnymi). Licencja: Creative Commons Attribution 3.0 IGO (CC BY 3.0 IGO). Indeks górny koniec^{(UN DESA/POP/2024/DC/NO. 13), aneks (tabela z danymi regionalnymi). Licencja: Creative Commons Attribution 3.0 IGO (CC BY 3.0 IGO).}

Największy udział imigrantów w ogóle populacji występuje w krajach o niskim poziomie bezrobocia oraz zasobnych w surowce mineralne jak np. Zjednoczone Emiraty Arabskie, czy Arabia Saudyjska. W wielu krajach wysoko rozwiniętych, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej, udział imigrantów w społeczeństwie jest duży, choć w Europie Środkowo‑Wschodniej pozostaje znacznie niższy.

Indeks dolny Źródło: World Population Prospects 2019 (https://population.un.org/wpp/DataQuery/) CC BY 4.0 IGO Indeks dolny koniec_{Źródło: World Population Prospects 2019 (https://population.un.org/wpp/DataQuery/) CC BY 4.0 IGO}

W 2024 r. główne kierunki migracji na świecie pozostają podobne do tych z poprzednich lat. Stany Zjednoczone nadal są największym krajem docelowym migrantów, a duże przepływy dotyczą także migracji zarobkowych z Azji Południowej do państw Zatoki Perskiej (np. Indie → ZEA, Indie → Bahrajn). Silnie utrzymują się również migracje z Ameryki Łacińskiej do Stanów Zjednoczonych oraz migracje przymusowe z regionów objętych konfliktami, takich jak Syria → Turcja. W ostatnich latach bardzo wzrosły także przepływy związane z wojną Rosja ↔ Ukraina, a trwający konflikt na Bliskim Wschodzie powoduje kolejne fale migracji i przesiedleń w regionie Palestyna–Izrael.

Cechy migracji zagranicznych

• dominujący kierunek – z państw słabo rozwiniętych do państw wysoko rozwiniętych gospodarczo,

• dominująca przyczyna – ekonomiczna (migracje zarobkowe),

• najczęściej migrują osoby stosunkowo młode (w wieku od 18 do 40 lat), posiadające dobre wykształcenie i znające języki (zwłaszcza angielski),

• kobiety migrują częściej niż mężczyźni,

• w grupie imigrantów nieznacznie przeważają mężczyźni (50,8%) nad kobietami (49,2%),

• mieszkańcy miast migrują rzadziej niż mieszkańcy wsi,

• proces migracji odbywa się etapami, najpierw migrują mieszkańcy bliższych stref, potem do dalszych ośrodków, tzn. liczba migrantów maleje wraz ze wzrostem odległości,

• większość osób migruje w kierunku wielkich ośrodków miejskich i przemysłowych, najczęściej na niewielkie odległości.

Zjawisko odpływu ludności z państw wyżej rozwiniętych i jednocześnie napływu do nich ludności z państw słabiej rozwiniętych (najczęściej ościennych) nosi nazwę sukcesji migracji. Można je zaobserwować na różnych kontynentach, np.:

• w Europie, konkretnie w Polsce – część naszych rodaków wyjeżdża lub wyjechała do państw wyżej rozwiniętych, a na ich miejsce napływa ludność ze wschodu, głównie z Ukrainy,

• w Azji, na przykład w Indiach – część Hindusów emigruje do państw wyżej rozwiniętych (np. europejskich czy amerykańskich), a na ich miejsce napływa ludność ze słabiej rozwiniętego Bangladeszu,

• w Afryce, na przykład w Ghanie – część ludności odpływa do innych krajów Afryki Południowej i Północnej, a na ich miejsce napływa ludność z Burkina Faso, Wybrzeża Kości Słoniowej czy Togo.

Ciekawostka

Uchodźców i migrantów ekonomicznych opuszczających swój kraj i przemieszczających się drogą wodną, często na prowizorycznych tratwach, łodziach itd., nazywamy boat people. Termin ten jest często kojarzony z osobami migrującymi z Afryki Północnej do Europy przez Morze Śródziemne, których podróże nierzadko kończą się tragicznie.

Rxa75pX8hN979

Fotografia przedstawia stronę gazety z artykułem dotyczącym morskiej katastrofy statku z uchodźcami i migrantami. Jednostka pływająca, którą płyną jest przepełniona, jest na niej zbyt dużo osób. Zdjęcie wykonano w momencie, kiedy statek przewraca się na bok i ludzie wpadają do wody.

Karta Stałego Pobytu Stanów Zjednoczonych (tzw. zielona karta) to wiza stałego pobytu w tym kraju, którą otrzymują imigranci z innych państw. Na jej podstawie można przekraczać granicę z Kanadą. Uprawnia ona do ubiegania się o amerykańskie obywatelstwo po pięciu latach od jej otrzymania. Wizy takiej nie posiadają nielegalni imigranci.

RqzKexmfaWMXB

Fotografia przedstawia tak zwaną „zieloną kartę” w ujęciu zarówno z przedniej, jak i tylnej strony dokumentu. Ma kształt prostokątny z zaokrąglonymi rogami, z przodu w prawym górnym rogu widać napisy w języku angielskim. Pod spodem jest zdjęcie posiadacza dokumentu, jego dane osobowe, m. in. imię i nazwisko, kraj pochodzenia, płeć i data urodzenia. W prawym dolnym roku znajduje się odcisk linii papilarnych posiadacza. Tło dokumentu stanowi podobizna statuy wolności. Z tyłu zielonej karty jest także zdjęcie posiadacza, ale w mniejszym rozmiarze. Dokument posiada zabezpieczenia - u góry numer dokumentu oraz kod kreskowy, obok zdjęcia zabezpieczenie w kształcie statuy wolności, a w dolnej części ciąg liter i cyfr zabezpieczających dokument.

Emigrant a uchodźca

R1UIdBPlucyZR

Grafika przedstawia definicję słowa emigrant i uchodźca. Emigrant: osoba, która wyjeżdża z kraju swojego pochodzenia. Uchodźca: Konwencja Genewska z 1951 roku definiuje uchodźcę jako ,,osobę, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem w kraju pochodzenia z powody rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej nie może lub nie chce korzystać z ochrony tego kraju”. Uchodźcy uciekają przed prześladowaniami powstającymi m.in. w wyniku wojen, rewolucji, czystek etnicznych. Często są to osoby lub bliscy osób, które doświadczyły tragicznych wydarzeń, nieludzkiego traktowania (na przykład tortur), otarły się o śmierć.

Uchodźcy w Polsce

Problem uchodźstwa w Polsce pojawił się w ostatnich latach w związku z konfliktem zbrojnym w Syrii czy Ukrainie. Wtedy też szlakami wodnymi i lądowymi zaczęły napływać do krajów Europy setki tysięcy ludności uciekającej przed głodem i śmiercią. W latach 2012–2014 do urzędu do Spraw Cudzoziemców wpłynęło 14.597 pozytywnie rozpatrzono 557. Natomiast 456 osób uzyskało pomoc uzupełniającą. W 2015 r., w związku z ogromną falą uchodźców głównie z Syrii i Erytrei, Unia Europejska dokonała rozdziału ilości przyjmowanych uchodźców przez poszczególne kraje. Polska zadeklarowała chęć przyjęcia 7000 uchodźców. Są to osoby relokowane z krajów południowej Europy. Od 2016 r. w Polsce znajduje się 12 otwartych obozów dla uchodźców. [źródło danych: Pomoc społeczna dla uchodźców, nik.gov.pl, dostęp online 22.05.2020].

Problem uchodźstwa i ochrony międzynarodowej w Polsce stał się szczególnie widoczny w czasie europejskiego kryzysu migracyjnego 2015–2016 (m.in. w związku z wojną w Syrii), kiedy Unia Europejska przyjęła czasowy mechanizm relokacji osób ubiegających się o ochronę z Włoch i Grecji; w 2020 r. Trybunał Sprawiedliwości UE uznał, że Polska (wraz z Czechami i Węgrami) uchybiła zobowiązaniom, odmawiając udziału w tym mechanizmie. Zdecydowanie większe znaczenie dla Polski miała jednak pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę rozpoczęta 24 lutego 2022 r.: w UE uruchomiono ochronę czasową, a według Eurostatu na 30 listopada 2025 r. w Polsce status ten miało 968 750 osób, które uciekły z Ukrainy. Równolegle funkcjonuje procedura udzielania ochrony międzynarodowej (status uchodźcy lub ochrona uzupełniająca): w 2024 r. złożono w Polsce ok. 17 tys. wniosków, Urząd do Spraw Cudzoziemców (UdSC) wydał decyzje wobec 12 tys. osób, a warunki przyznania ochrony spełniało ok. 7 tys. cudzoziemców. W trakcie postępowania cudzoziemcy mogą korzystać z pomocy socjalnej, w tym zakwaterowania w ośrodkach prowadzonych przez UdSC; według stanu na 31 grudnia 2024 r. z pomocy socjalnej korzystało 6,2 tys. osób, z czego 850 przebywało w ośrodkach. Dodatkowo od 27 marca 2025 r. obowiązuje czasowe ograniczenie prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej na granicy państwowej z Białorusią, co wpłynęło na liczbę i strukturę składanych wniosków.

Prawne formy ochrony uchodźców

• Przyznanie statusu uchodźcy umożliwia korzystanie z większości praw socjalnych.

• Ochrona uzupełniająca to forma ochrony dla kogoś, kto nie otrzymał statusu uchodźcy, ale nie może wrócić do swojego kraju np. ze względu na ryzyko stosowania tortur.

Europa w obliczu fali uchodźczych i migracyjnych

Już przed 2015 r. państwa UE prowadziły polityki azylowe i wspierały pomoc humanitarną, ale skala migracji oraz kolejne tragedie na Morzu Śródziemnym przyspieszyły zmiany w podejściu. Symbolem kryzysu stały się m.in. katastrofa u wybrzeży włoskiej Lampedusy w październiku 2013 r., gdy zginęło co najmniej 368 osób, oraz wielki wypadek z kwietnia 2015 r., w którym setki ludzi utonęły lub zaginęły podczas przeprawy z rejonu Libii. Ogromny oddźwięk wywołało też upowszechnienie zdjęć 2‑letniego syryjskiego chłopca, który utonął u wybrzeży Turcji we wrześniu 2015 r. W latach 2015–2016 UE wprowadzała rozwiązania nadzwyczajne, w tym porozumienie UE–Turcja z 18 marca 2016 r., które miało ograniczyć nieregularne przeprawy na greckie wyspy. W kolejnych latach presja migracyjna utrzymywała się: w 2024 r. w UE odnotowano 911 960 wniosków o azyl, a najwięcej złożono w Niemczech (229 695), następnie w Hiszpanii, Włoszech i Francji. Równocześnie po pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę UE po raz pierwszy uruchomiła ochronę tymczasową (decyzja z 4 marca 2022 r.); na koniec listopada 2025 r. obejmowała ona łącznie 4,33 mln osób, a państwa UE uzgodniły jej przedłużenie do 4 marca 2027 r. Mimo działań instytucji publicznych i organizacji pozarządowych warunki w części ośrodków recepcyjnych (zwłaszcza w miejscach pierwszego kontaktu na granicach zewnętrznych) pozostają trudne, a szlaki morskie nadal są wyjątkowo niebezpieczne — w samym 2024 r. na Morzu Śródziemnym udokumentowano 2 452 zgony migrantów.

Sprawa uchodźstwa wiąże się z pewnymi zagrożeniami, jak chociażby przekraczanie granic przez osoby podejrzane o terroryzm. Budowa obozów przejściowych generuje duże koszty, które ponoszą obywatele kraju przyjmującego. Obozy te muszą być strzeżone przez specjalne służby, gdyż bardzo łatwo o sytuacje niebezpieczne, zagrażające nie tylko uchodźcom, ale także okolicznym mieszkańcom. Są również korzyści przyjmowania uchodźców, jak chociażby zwiększenie konsumpcji i popytu – co napędza gospodarkę – uczenie się empatycznego podejścia do drugiego człowieka, otworzenie się na nowe kultury, a przede wszystkim zmusza do humanitarnej edukacji zwłaszcza w kwestii sierot, które są częstymi mieszkańcami obozów dla uchodźców.

Tab. Państwa w Europie z największą liczbą uchodźców (bez osób oczekujących na decyzję azylową) w 2023 r.

Indeks dolny Źródło: Bank Światowy (World Development Indicators, WDI), wskaźnik SM.POP.REFG „Refugee population by country or territory of asylum”, rok 2023 (najświeższy dostępny w WDI). Licencja danych: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Indeks dolny koniec_{Źródło: Bank Światowy (World Development Indicators, WDI), wskaźnik SM.POP.REFG „Refugee population by country or territory of asylum”, rok 2023 (najświeższy dostępny w WDI). Licencja danych: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).}