Co to jest naród?

NaródnaródNaród stanowi przede wszystkim wspólnotę idei i emocji, toteż pierwszym warunkiem jego ukształtowania się jest zaistnienie jednej lub wielu ideologii narodowych, których celem jest mobilizacja możliwie dużej części populacji do obrony określonych interesów. Pojęcie narodu ukształtowało się w trakcie Rewolucji Francuskiej, która zjednoczyła ludzi ideą obalenia monarchii Burbonów. W miarę rozpowszechniania się ideologii narodowych (nacjonalizm) rozwija się świadomość narodowa, która polega na tym, że coraz większa liczba członków danej społeczności poczuwa się do przynależności narodowej i jest zdolna kojarzyć swe losy osobiste z losami narodu, czując się zobowiązaną do solidarnego działania w jego obronie. Przynależność narodowa jest postrzegana jako fakt niezależny — poza wyjątkowymi wypadkami — od wolnego wyboru jednostki: wspólnota narodu jawi się jako coś danego, czemu sprzyja pojawiający się często mit wspólnego pochodzenia.

Proces tworzenia się narodu zaczyna się z reguły od stosunkowo nielicznej elity. Jej członkowie definiują zbiorowość, do której należą, po czym stopniowo definicja ta upowszechnia się, wypierając lub nakładając się na definicje innego rodzaju (poddani tego samego władcy, ludzie tego samego języka i tej samej wiary, tej samej krwi itd.). W przeszłości pojęcie narodu bywało programowo ograniczane do górnej warstwy społecznej (np. polski „naród szlachecki”) i nie obejmowało ludu. O narodzie w nowoczesnym rozumieniu można mówić wtedy, gdy świadomość narodowa łączy wszystkie warstwy społeczne. Nie znaczy to, że jest ona całkowicie jednolita i niezależna od społecznych różnic. W jednych grupach jest bliższa tradycyjnemu etnocentryzmowi, w innych łączy się np. z przywiązaniem do rodzimej kultury i zdolnością jej sytuowania w kontekście wartości uniwersalnych. W pewnych przypadkach rolę szczególną odgrywa mit „krwi i ziemi”, w innych — religia, w jeszcze kolejnych — wiara w szczególną wartość wytworzonych przez dany naród instytucji politycznych. Na te różnice wpływ ma zarówno poziom wykształcenia, jak i rodzaj wyznawanej ideologii narodowej.

Świadomość narodowa posiada również pewne cechy występujące powszechnie. Jej odpowiednikiem jest z reguły wyobrażenie określonego terytorium, stanowiącego własność danego narodu i nacechowanego pozytywnie jako ojczyzna, które obejmuje wiele miejsc o szczególnym znaczeniu symbolicznym. W skład świadomości narodowej wchodzi także wiedza na temat wspólnej przeszłości historycznej i swoistej kultury narodowej, która, choć znana jest większości członków narodu jedynie pobieżnie, stanowi zazwyczaj przedmiot ich dumy i znak rozpoznawczy w stosunkach z członkami innych narodowości. Nie ma też świadomości narodowej bez wyobrażenia własnego państwa. Znane są wprawdzie przypadki narodów bezpaństwowych (Kurdowie, Baskowie, Polacy w okresie rozbiorów itd.), w takich przypadkach istotne są jednak wspomnienia kraju (choćby tylko legendarnego) i aspiracje do utworzenia go w przyszłości lub przynajmniej uzyskania znacznej autonomii w obrębie państwa wielonarodowego. Tym świadomość narodowa różni się od świadomości etnicznej.

Wyróżniając naród, należy wziąć pod uwagę poniższe czynniki:

• czynnik etniczno‑historyczny (np. Polacy, Rosjanie) - wspólna przeszłość historyczna i pochodzenie;

• czynnik językowy - obowiązuje w narodach, gdzie występuje jeden wspólny język (np. Niemcy);

• czynnik kulturowy - posiadanie wspólnej kultury i jej dziedzictwa (np. Walijczycy i Szkoci);

• czynnik terytorialny - posiadanie wspólnego terytorium tam, gdzie ludzie posługują się kilkoma językami (Kanada, Szwajcaria);

• czynnik gospodarczy - posiadanie wspólnych interesów ekonomicznych (np. Brytyjczycy).

Kraj homogeniczny (kraj jednolity narodowościowo, kraj o dużej zwartości socjoetnicznej) - jest to państwo, w którym narodowość dominująca stanowi więcej niż 95% ogółu społeczeństwa. W Europie takimi państwami są:

• Polska,

• Portugalia,

• Grecja,

• Węgry,

• Dania,

• Norwegia,

• Malta,

• Albania.

Na świecie można wyróżnić następujące kraje homogeniczne:

• Korea Południowa,

• Japonia,

• Mongolia.

Państwa wielonarodowe (kraje wielokulturowe, kraje o małej zwartości socjoetnicznej)- są to kraje, których ludność złożona jest z przedstawicieli różnych narodów. Żadna z grup wchodząca w strukturę narodowościową nie ma znaczącej przewagi liczebnej nad pozostałymi.

W Europie można wyróżnić następujące państwa wielonarodowe:

• Francja,

• Hiszpania,

• Wielka Brytania,

• Ukraina,

• Szwajcaria,

• Belgia,

• Luksemburg,

• Łotwa,

• Bośnia i Hercegowina.

Na świecie można wyróżnić następujące kraje wielonarodowe:

• Stany Zjednoczone,

• Kanada,

• Brazylia,

• Argentyna,

• Australia,

• Turcja,

• Irak.

Struktura etniczna państw

Pojęcie struktury etnicznej odnosi się do zróżnicowania narodowościowego państw i regionów. Jeśli któraś grupa etniczna dominuje w państwie (pod względem liczebności), to pozostałe grupy etniczne nazywamy mniejszościami narodowymi.

Istotnym elementem identyfikującym grupy etniczne jest ich język. W krajach zróżnicowanych etnicznie obowiązuje język urzędowy (ewentualnie kilka, jak w Szwajcarii lub w Kenii, gdzie jednym z języków urzędowych jest postkolonialny angielski). Mieszkańcy Ziemi posługują się obecnie około 7 tysiącami języków i dialektów (w oparciu o pokrewieństwo zalicza się je do ponad 30 rodzin językowych).

Można powiedzieć, że grupa etniczna to zalążek narodu, jednak uznanie go wiąże się z daleko idącymi konsekwencjami w sferze politycznej (naród ma prawo do swojego terytorium i suwerenności). Przykładem są tu Kurdowie, których prawa do suwerenności nie uznaje Turcja. 

Wydarzenia historyczne, kształtowanie się granic państwowych oraz ruchy migracyjne powodują, że poszczególne państwa nie są homogeniczne pod względem narodowościowym i etnicznym. Stopień wielonarodowości jest jednak bardzo zróżnicowany. Istnieją kraje, w których udział osób innej narodowości jest znikomy, a także takie, gdzie stanowią one dużą część społeczeństwa. W społeczeństwie danego kraju można zidentyfikować mniejszości narodowe oraz grupy etniczne.

Według Ustawy z dnia 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym mniejszością etniczną jest „grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki:

• jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej;

• w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją;

• dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji;

• ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę;

• jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat;

• nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie”.

Szczególną częścią grupy etnicznej jest społeczność etniczna, inaczej grupa etnograficzna. Jest to grupa zajmująca dany obszar geograficzny. Stanowi ona część grup etnicznych lub występuje na ich pograniczu. Wydziela się ją, biorąc pod uwagę różnice w kulturze ludowej. Przykładem Polskich grup etnograficznych są Małopolanie, Mazowszanie, Ślązacy czy Wielkopolanie.

Na terytorium Polski funkcjonują cztery społeczności etniczne: karaimska, łemkowska, romska i tatarska.

Natomiast na terenie Europy najbardziej znane mniejszości to Szkoci, Katalończycy czy Baskowie. Mniejszości te od lat dążą do autonomii i stworzenia odrębnych państw.

Grup etnicznych nie należy mylić z mniejszościami narodowymi, największą różnicą między mniejszością narodową a grupą etniczną jest posiadanie przez ludzi z mniejszości narodowych ojczystego państwa. Według przywołanej ustawy, mniejszość narodowa to: „grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki:

1. „jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej;

2. w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją;

3. dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji;

4. ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę;

5. jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat;

6. utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie”.

Polska nie jest krajem zróżnicowanym etnicznie, ludność innego pochodzenia stanowi w naszym kraju niewielki odsetek. Kojarzysz jednak kraje, które są bardzo zróżnicowane. Jak bardzo określone obszary na świecie są zróżnicowane etnicznie i narodowościowo? Zapoznaj się z grafiką interaktywną i audiobookiem, aby dowiedzieć się więcej.

R17c9SrSGiT35

Na zdjęciu znajduje się mała grupa Saamów. W centrum stoi mężczyzna odziany w ubranie ze skóry renifera. Na głowie na czapkę. Trzyma w lewej ręce fajkę, którą wkłada do ust. Na lewo od niego stoi kobieta trzymająca za rękę małe dziecko. Kobieta ma ciemną suknię z fartuszkiem zawiązanym w pasie. Na głowie ma czapkę w kolorowe paski. Po prawej od mężczyzny na ziemi siedzi kobieta z czepcem na głowie. Trzyma na kolanach małe dziecko. Dwoje innych małych dzieci otacza ją - z prawej i z lewej. Przed grupką Saamów leży zwinięty w rogala pies. Za ludźmi znajdują się dwa tradycyjne namioty w kształcie stożka. Są one zbudowane z pochylonych ku sobie długich patyków, na których położone są płótna.

Mniejszości narodowe i grupy etniczne w Polsce

Najpełniejsze dane dotyczące struktury narodowo‑etnicznej w Polsce pochodzą ze spisów powszechnych. W Narodowym Spisie Powszechnym 2021 pytano o przynależność narodowo‑etniczną i można było wskazać do dwóch identyfikacji (pierwszą i drugą). Dlatego w wynikach rozróżnia się m.in. deklaracje „wyłączne” (tylko jedna identyfikacja) oraz „podwójne”, np. polsko‑śląska czy polsko‑niemiecka.

Z danych Główny Urząd Statystyczny wynika, że co najmniej jedną identyfikację inną niż polska podało 1 404 773 osób (3,69% ludności). Spośród nich 974 852 osoby łączyły ją z identyfikacją polską (np. polsko‑śląską), a 429 921 osób zadeklarowało identyfikację inną niż polska bez identyfikacji polskiej. 

Dla zrozumienia „podwójnych” deklaracji kluczowe są trzy informacje: 974 852 osoby zadeklarowały jednocześnie tożsamość polską i inną niż polska, 429 921 osób zadeklarowało wyłącznie niepolską tożsamość, a 32 073 osoby wskazały dwie niepolskie identyfikacje.

Indeks górny Uwaga: w NSP 2021 można było wskazać dwie identyfikacje, więc wartości w tabeli nie sumują się do ogółu ludności. Kolumna „Razem” to liczba osób, które wskazały daną identyfikację jako pierwszą lub drugą. Indeks górny koniec^{Uwaga: w NSP 2021 można było wskazać dwie identyfikacje, więc wartości w tabeli nie sumują się do ogółu ludności. Kolumna „Razem” to liczba osób, które wskazały daną identyfikację jako pierwszą lub drugą.}

Indeks górny Źródło: Główny Urząd Statystyczny (NSP 2021) – tablice z ostatecznymi danymi o przynależności narodowo‑etnicznej (plik xlsx: „wyniki_ostateczne_nsp2021_narodowsc_jezyk_wyznanie_2023_11_29”, arkusz „Tab1_Etno”). CC BY 4.0 Indeks górny koniec^{Źródło: Główny Urząd Statystyczny (NSP 2021) – tablice z ostatecznymi danymi o przynależności narodowo‑etnicznej (plik xlsx: „wyniki_ostateczne_nsp2021_narodowsc_jezyk_wyznanie_2023_11_29”, arkusz „Tab1_Etno”). CC BY 4.0}

Polska jest więc krajem homogenicznym pod względem narodowościowym, a udział osób innej narodowości w społeczeństwie polskim oscyluje wokół 5%. Jednak dawniej Polska była krajem zróżnicowanym etnicznie, do czego przyczyniły się rozmaite wydarzenia historyczne na przestrzeni dziejów. Obecnie Polska funkcjonuje w warunkach swobody przepływu osób, obcokrajowcy mogą podejmować w Polsce pracę i edukację. Inni mogą szukać na terytorium kraju schronienia przed wojną i konfliktami w swoim kraju ojczystym. 

Przykładowe stroje ludowe grup etnicznych zamieszkujących Polskę

RctLs5rWQ9EJV

Zdjęcie przedstawia młodą dziewczynę stojącą na peronie, która jest ubrana w tradycyjny strój kaszubski. Na głowie ma szeroką czarną przepaskę haftowaną w złote wzory kwiatowe; ma również strojną, białą bluzkę z bufkami na rękawach, na których są wyhafrowane kwiaty. Posiada czarną, haftowaną w złote wzory kamizelkę, czarną spódnicę a z przodu długą, białą zapaskę.

R7jVPx7Iiq1KY

Zdjęcie przedstawia stojącą na łące młodzież ubraną w tradycyjne stroje łemkowskie. Panowie mają kremowe spodnie z czerwonymi lampasami, białe koszule oraz czarne lub niebieskie kamizelki z czerwoną obwódką, a na głowach okrągłe kapelusiki z niewielkim rondem. Kobiety ubrane są w bluzki z haftowanym, marszczonym kołnierzem. Dwie z nich mają białe bluzki, na to założone czarne kamizelki, trzecia czerwoną bluzkę. Mają długie, falbaniaste spódnice: dwie z nich są granatowe a jedna czerwona. Włosy kobiet splecione są w długi warkocz, jedna z dziewczyn ma na głowie białą chustę.

RCG9V2T54L9LE

Zdjęcie przedstawia młodych ludzi ubranych w stroje ludowe charakterystyczne dla Ślązaków. Mężczyźni stoją na podwyższeniu, widać tylko górę ich ubioru. Mają białe koszule, brązowe krawaty, brązowe kamizelki i niebieskie marynarki. Przed nimi stoją kobiety w czarnych bluzkach z białymi kołnierzami, kolorowych spódnicach z białą zapaską oraz czepkach zawiązywanych pod brodą z białymi falbanami okalającymi twarz.