Trochę teorii

Czynniki lokalizacji miast

Rozmieszczenie jednostek osadniczych na Ziemi jest nierównomierne. Możemy wskazać regiony o bardzo dużym zagęszczeniu osadnictwa, jak również miejsca praktycznie go pozbawione. To zróżnicowanie widoczne jest zarówno w przypadku kontynentów, jak i poszczególnych państw.

Powstawanie i rozwój jednostek osadniczych uwarunkowane było i nadal jest szeregiem czynników zewnętrznych oraz wewnętrznych. Do pierwszych zalicza się środowisko przyrodnicze, które pomimo postępu technologicznego w wielu regionach świata ciągle jest kryterium determinującym lokalizację osadnictwa. Do wewnętrznych czynników zaliczamy natomiast uwarunkowania historyczno‑polityczne czy też przemiany społeczno‑gospodarcze, zachodzące w przeszłości i współcześnie na świecie.

Ro1i5qc0Wkx0q1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Czynniki lokalizacji[br] jednostek osadniczych
      • Elementy należące do kategorii Czynniki lokalizacji[br] jednostek osadniczych
    • Nazwa kategorii: przyrodnicze
        • Elementy należące do kategorii przyrodnicze
      • Nazwa kategorii: woda{value=24}
      • Nazwa kategorii: ukształtowanie [br] terenu{value=24}
      • Nazwa kategorii: klimat{value=24}
      • Nazwa kategorii: gleby{value=24}
      • Nazwa kategorii: bogactwa [br]naturalne{value=24}
        • Koniec elementów należących do kategorii przyrodnicze
    • Nazwa kategorii: społeczno‑gospodarcze
        • Elementy należące do kategorii społeczno‑gospodarcze
      • Nazwa kategorii: sieć [br]komunikacyjna{value=24}
      • Nazwa kategorii: industrializacja{value=24}
        • Koniec elementów należących do kategorii społeczno‑gospodarcze
    • Nazwa kategorii: historyczne
        • Elementy należące do kategorii historyczne
      • Nazwa kategorii: obronność{value=24}
        • Koniec elementów należących do kategorii historyczne
    • Nazwa kategorii: polityczne
      • Koniec elementów należących do kategorii Czynniki lokalizacji[br] jednostek osadniczych

Tabela. Czynniki lokalizacji miast

1

Grupa czynników

Konkretny czynnik

Na czym polega / dlaczego sprzyja lokalizacji

Przykładowe miasta / obszary

Przyrodnicze

Dostęp do wody śródlądowej

Stałe źródło wody pitnej, możliwość rozwoju rybołówstwa i nawadniania pól; korytarze transportowe w dolinach rzecznych.

Doliny Nilu, Eufratu i Tygrysu, Indusu, Huang‑He, Syr‑darii i Amu‑darii.

Przyrodnicze

Dostęp do mórz i oceanów

Zasoby żywności (ryby, owoce morza), rozwój żeglugi, handlu dalekosiężnego i miast portowych (cywilizacje talasoiczne).

Amsterdam, Antwerpia, Lubeka, Wenecja, Gdańsk, Singapur, Panama, Port Said.

Przyrodnicze

Ukształtowanie terenu – niziny

Łatwość budowy, rozwoju przestrzennego miasta i sieci transportowej; brak barier orograficznych.

Nizinne odcinki dolin rzecznych, wybrzeża morskie.

Przyrodnicze

Ukształtowanie terenu – góry i wyżyny

Osadnictwo koncentruje się w dolinach; powyżej ok. 3000 m n.p.m. rośnie koszt zagospodarowania i pogarszają się warunki życia.

La Rinconada, La Paz, Quito, Bogota, Meksyk, Addis Abeba.

Przyrodnicze

Warunki klimatyczne

Najkorzystniejsze są strefy umiarkowane; skrajnie niekorzystne – strefy okołobiegunowe (zimno, mało światła).

Qaanaaqa, Ny‑Ålesund, Siorapaluk, Ushuaia, Puerto Toro jako skrajne przykłady osad w zimnym klimacie.

Przyrodnicze

Żyzność gleb

Na wczesnym etapie osadnictwa wybierano obszary o najlepszych glebach, co ułatwiało rolnictwo i wyżywienie ludności.

Doliny rzeczne z żyznymi madami, np. dawne cywilizacje rzeczne.

Przyrodnicze

Surowce mineralne

Obecność kopalin sprzyja powstawaniu osad górniczych i miast przemysłowych, nawet w trudnych warunkach przyrodniczych.

La Rinconada, Oruro, Potosí, Cerro de Pasco, Kiruna, Norylsk; w Polsce: Wieliczka, Tarnowskie Góry, Srebrna Góra.

Pozaprzyrodnicze

Szlaki handlowe

Skrzyżowania i zwężenia szlaków lądowych/morskich sprzyjają koncentracji ludności, handlu i funkcji usługowych.

Jedwabny Szlak, Szlak Bursztynowy; Bizancjum/Konstantynopol/Stambuł, Singapur, Panama, Port Said.

Pozaprzyrodnicze

Rozwój transportu (kolej)

Budowa linii kolejowych przyciąga ludność i inwestycje, co prowadzi do urbanizacji nowych obszarów.

Omsk, Nowosybirsk (Kolej Transsyberyjska), miasta przy Kolei Transandyjskiej, m.in. Oruro, Cerro de Pasco, Juliaca.

Pozaprzyrodnicze

Industrializacja

Uprzemysłowienie (szczególnie górnictwo i przemysł ciężki) intensyfikuje rozwój miast, zwłaszcza w regionach surowcowych.

XIX‑ i XX‑wieczne miasta górnicze w regionach węgla, złota, srebra, ropy i gazu.

Pozaprzyrodnicze

Funkcje polityczne i obronne

Stolice, twierdze i miasta na pozycjach strategicznych (cieśniny, wzgórza, zakola rzek) rozwijają się jako ośrodki władzy i obrony.

Stambuł (Bosfor), miasta nad Kanałem Panamskim i Sueskim, dawne grody nad rzekami.

Przyrodnicze czynniki lokalizacji miast - galeria fotografii
1
RTmzm5aBCuz4F
Zdjęcie przedstawia gród w Biskupinie sfotografowany z perspektywy Jeziora Biskupińskiego. Widoczne są mury obronne zbudowane z drewna oraz wieża wjazdowa do grodu, która ma spiczasty dach. Zza muru wystaje dach chaty.
Gród w Biskupinie wybudowano na wyspie Jeziora Biskupińskiego około VIII w. p.n.e.
Źródło: wikimedia commons, domena publiczna.
R7JGXX4D19VNQ
Na fotografii widoczne jest Chicago z lotu ptaka. Miasto posiada gęstą zabudowę składającą się z drapaczy chmur i niższych budynków. Po prawej stronie zdjęcia znajduje się Jezioro Michigan.
Trzecie co do wielkości miasto Stanów Zjednoczonych – Chicago rozciąga się nad jeziorem Michigan.
Źródło: Kennito454, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chicago_084.JPG#/media/File:Chicago_084.JPG, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1M5Fk90zJSdd
Zdjęciu przedstawia Pragę z lotu ptaka. Na pierwszym planie widoczna jest rzeka Wełtawa. Przecina ją kamienny Most Karola, po którym spacerują tłumy turystów. Na drogim brzegu rzeki widać zabudowę zabytkowej części miasta - liczne kamienice oraz kościoły oraz wzgórze. Znajduje się na nim Zamek na Hradczanach oraz katedra charakteryzująca się wysokimi wieżami górującymi nad miastem.
Czynnikiem lokalizacji Pragi było dogodne miejsce do przeprawy przez Wełtawę.
Źródło: dostępny w internecie: https://pixabay.com/pl/photos/praga-most-ludzie-rzeka-t%C5%82um-1845560/, domena publiczna.
RV76AERCx3HFd
Na fotografii widać fragment Gdańska ujęty z lotu ptaka. Charakteryzuje się on niską, gęstą, miejską zabudową. Widoczne jest również Stare Miasto z górującym nad nim ceglanym Kościołem Mariackim. Miasto przecina rzeka Motława. Są na niej liczne mosty oraz wyspy.
Gdańsk zlokalizowano u ujścia Motławy do Wisły, nieopodal Zatoki Gdańskiej.
Źródło: Kjsz2017, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrum_Gda%C5%84ska.jpg, licencja: CC BY 3.0.
R1HZ8HH6CH7PQ
Zdjęcie przedstawia krajobraz Rio de Jeneiro. Miasto złożone głównie z wysokich wieżowców leży na wybrzeżach urozmaiconej brzegowo Zatoki Guanabara. Na brzegach zatoki widoczne są liczne wzgórza. Przy brzegu w Rio jest plaża.
Rio de Janeiro rozpościera się wzdłuż wybrzeży Zatoki Guanabara.
Źródło: dostępny w internecie: https://pixabay.com/pl/photos/rio-de-janeiro-brasil-g%C3%B3rskie-809756/, domena publiczna.
R18SKHH9Q8HCU
Zdjęcie przedstawia Paryż z lotu ptaka. Dominuje w nim niska, gęsta zabudowa. Miasto przecina rzeka Sekwana, na której znajdują się mosty. Równolegle do rzeki, na pierwszym planie znajduje się torowisko. W tle widoczna jest wieża Eiffla.
Nizinne ukształtowanie terenu pozwoliło na przestrzenny rozwój Paryża.
Źródło: Mortimer62, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bercy,_Paris.jpg#/media/File:Bercy,_Paris.jpg, licencja: CC BY-SA 2.0.
RM8Cesa5Pua6X
Na fotografii przedstawiono miasto Amalfi we Włoszech. Znajduje się na wybrzeżu pomiędzy skałami a brzegiem. W mieście dominują kilkupiętrowe kamienice, część z nich wybudowana jest na zboczach skał.
Lokalizacja miejscowości na stokach ogranicza rozwój przestrzenny miast (Amalfi, Włochy).
Źródło: Alpha 350, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Amalfi_(17241484543).jpg#/media/File:Amalfi_(17241484543).jpg, licencja: CC BY 2.0.
R128N276U86VO
Zdjęcie przedstawia miasto Innsbruck w Austrii, które widoczne jest z perspektywy stoku górskiego. Ma niską zabudowę, a za miastem znajdują się wysokie, alpejskie szczyty.
Na obszarach górzystych, np. w Alpach, osadnictwo rozwija się w dolinach rzek lub w kotlinach (Innsbruck, Austria).
Źródło: Ch. Derganc, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Innsbruck_panorama_west.JPG#/media/File:Innsbruck_panorama_west.JPG, domena publiczna.
RXR97TOOGMZMP
Na fotografii widoczne jest miasto La Rinconada znajdujące się w wysokich górach. Składa się ono z niskich budynków mieszkalnych. Za miastem widoczna jest góra pokryta lodowcem.
La Rinconada, położona na wysokości ponad 5 000 m n.p.m., uznawana jest za najwyżej usytuowane miasto świata.
Źródło: dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconadapuno.JPG#/media/File:Rinconadapuno.JPG, domena publiczna.
RsL1SACJgFO8g
Fotografia przedstawia miasto La Paz w Boliwii. Miasto składa się z niskich budynków mieszkalnych oraz z wysokich wieżowców.
Miasto La Paz – siedziba rządu Boliwii – położone jest na wysokości ponad 3500 m n.p.m.
Źródło: P. Richter, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:La_Paz-center.jpg#/media/File:La_Paz-center.jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.
R151KQ6KGQ5OC
Zdjęcie przedstawia osadę Ny‑Ålesund. Na pierwszym planie widoczny jest akwen wodny, który przecina niewielki most na drewnianych podporach. W osadzie dominują niskie budynki mające czerwone ściany oraz spadziste dachy. Za osadą są wzgórza pokryte śniegiem.
Zamieszkała przez kilkadziesiąt osób osada Ny‑Ålesund jest najdalej na świecie wysuniętą na północ funkcjonującą jednostką osadniczą.
Źródło: patano, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:78%C2%B0_55%27_N_-_Ny-%C3%85lesund_-_panoramio.jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1Q42O398MN77
Zdjęcie przedstawia miasto Qaanaaq na Grenlandii, które leży na wybrzeżu. Fotografia zrobiona jest z oddalenia, na drugim planie znajduje się wzgórze. W mieście dominuje niska zabudowa mieszkalna.
Za najbardziej na północ położone miasto świata uznawane jest Qaanaaq na Grenlandii.
Źródło: Lee-Volker Cox, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Qaanaaq,_Greenland.jpg?uselang=et, domena publiczna.
RglDqwGwdeYX9
Zdjęcie przedstawia miasto położone nad brzegiem zbiornika wodnego. Na pierwszym planie jest woda i żaglówki. W tle są domy położone na zalesionym zboczu. W tle są ośnieżone górskie szczyty.
Argentyńskie miasto Ushuaia zamieszkane przez 70 tys. ludności jest najbardziej na południe wysuniętym miastem świata.
Źródło: D. i Ch. Luyten-De Hauwere, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:2007_Snow-Hill-Island_Luyten-De-Hauwere-Ushuaia-05.jpg, domena publiczna.
Pozostałe czynniki lokalizacji miast - galeria fotografii
1
R1NRStQltW9oQ
Na zdjęciu przedstawiony jest fragment Tarnowskich Gór z lotu ptaka. W centrum fotografii znajduje się rynek, dookoła którego są kamienice. Od rynku odchodzi siatka ulic, a po prawej stronie widoczny jest kościół z wysoką wieżą.
Historia Tarnowskich Gór związana jest z odkrytymi w XV wieku złożami srebra, ołowiu i cynku.
Źródło: S. Romankiewicz, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarnowskie_G%C3%B3ry.jpg, licencja: CC BY-SA 4.0.
Rw5lW6vjxUTw9
Zdjęcie przedstawia wybrukowaną ulicę w centrum Łodzi. Po jej obydwu stronach widać bogato zdobione kamienice. Dalej, po prawej stronie ulicy znajduje się gmach kościoła. Wzdłuż ulicy ustawione są latarnie.
Intensywny rozwój przemysłu włókienniczego spowodował, że liczba mieszkańców Łodzi wzrosła w XIX wieku 600‑krotnie.
Źródło: Max 92, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ulica_Piotrkowska_in_Lodz.JPG#/media/File:Ulica_Piotrkowska_in_Lodz.JPG, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1VE53JQ8xPVq
Na zdjęciu widać miasto Potosi składające się z niskiej, zwartej zabudowy mieszkalnej. Nad miastem góruje wzniesienie o stożkowatym kształcie. Jest zbudowane z jasnych skał.
Zlokalizowane na wysokości prawie 4 tys. m n.p.m. Potosi powstało w XVI wieku po odkryciu w pobliżu złóż srebra.
Źródło: Victor Hugo Cazas Sarmiento, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vista_del_Cerro_Rico_desde_la_Av._Las_Bandera.jpg#/media/File:Vista_del_Cerro_Rico_desde_la_Av._Las_Bandera.jpg, licencja: CC BY-SA 4.0.
RN6kLGXJOy58K
Na zdjęciu widoczne jest miasto Kiruna w Szwecji. Miasto składa się głównie z budynków mieszkalnych z czerwonej cegły, dookoła rosną gęste lasy iglaste. Za miastem widoczne jest wgłębienie w ziemi - kopalnia.
Szwedzka Kiruna będąca ośrodkiem wydobycia rud żelaza położona jest już za kołem polanym.
Źródło: A. Vågen, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kiruna_September_2017_01.jpg#/media/File:Kiruna_September_2017_01.jpg, licencja: CC BY-SA 4.0.
R9OqJQSe3WK5H
Na fotografii przedstawiono miasto Norylsk widoczne w oddaleniu. Na pierwszym planie widać tajgę a w tle zabudowania miasta. Dominują w nim wysokie kominy przemysłowe, z których wydobywa się dym. Za miastem znajdują się wzgórza.
Norylsk, zwany miastem niklu, położony jest 300 km na północ od koła polarnego. Noc polarna trwa tu 2 miesiące a temperatury spadają wówczas do nawet - 50°C.
Źródło: Ninaras, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Norilsk.jpg#/media/File:Norilsk.jpg, licencja: CC BY 4.0.
R11ZE46SN7HR8
Zdjęcie przedstawia meczet w Samarkandzie. Z przodu i po bokach placu są widoczne typowe zabudowania dla meczetu – bogato zdobione budynki i dachy w kształcie pękatej, a spiczastej na szczycie kopuły. Widać również niewielkie wieże umieszczone za zabudowaniami.
Największy rozkwit położona w centralnej Azji Samarkanda zawdzięcza kupcom, wędrującym Jedwabnym Szlakiem, łączącym Europę z Chinami.
Źródło: E. Canli, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Registan_square_Samarkand.jpg#/media/File:Registan_square_Samarkand.jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.
RAGvw1Kh0zxZn
Na fotografii przedstawiony jest Nowosybirsk z lotu ptaka. Jest to miasto gęstej o zabudowie składającej się głównie z bloków mieszkalnych z wielkiej płyty. Oprócz budynków w mieście występują tereny zielone.
Założony w 1893 roku Nowosybirsk rozwijał się dzięki Kolei Transsyberyjskiej i dzisiaj jest trzecim co do wielkości miastem Rosji.
Źródło: A. Polezhaev, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Novosibirsk_view.jpg#/media/File:Novosibirsk_view.jpg, licencja: CC BY 2.0.
RqyjLm0KFqfqV
Zdjęcie przedstawia Stambuł. Miasto przedziela szeroka Cieśnina Bosfor, po której pływają statki. Łączy się ona z morzem. Po obu stronach cieśniny znajduje się gęsta zabudowa miasta. Dwa brzegi cieśniny łączy most.
Jeden z największych ośrodków miejskich antycznego świata – Bizancjum, późniejszy Konstantynopol – zlokalizowano nad cieśniną Bosfor. We współczesnym Stambule mieszka około 15 mln ludzi.
Źródło: S. Yildiz, E. Gülsen, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Istanbul2010.jpg#/media/File:Istanbul2010.jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.
RGyyQvNALCsWU
Na fotografii widać Singapur znajdujący się nad zatoką morską. Na pierwszym planie widoczne są boiska sportowe. Dalej, na jednym z brzegów zatoki znajdują się wysokie drapacze chmur. Obok nich przebiega arteria komunikacyjna. Po drugiej stronie zatoki widać charakterystyczny hotel – symbol Singapuru. Jest to platforma na szczycie trzech luksusowych wieżowców.
Jedno z najbogatszych państw świata – Singapur – zbudowało swoją potęgę na handlu morskim.
Źródło: chenisyuan, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1_singapore_city_skyline_dusk_panorama_2011.jpg#/media/File:1_singapore_city_skyline_dusk_panorama_2011.jpg, licencja: CC BY-SA 4.0.
RzdWd81zqNdJH
Na zdjęciu znajduje się miasto Panama usytuowane nad Kanałem Panamskim. Na pierwszym planie widać wybrzeże z domami mieszkalnymi. W dalszej części jest zabudowa centrum miasta: na pierwszym planie niższe zabudowania, w tle drapacze chmur.
Impulsem rozwojowym dla miasta Panamy stało się otwarcie w 1914 Kanału Panamskiego.
Źródło: dsasso, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panama_city_skyline.jpg#/media/File:Panama_city_skyline.jpg, licencja: CC BY-SA 2.0.
R1V14QETLJAF9
Zdjęcie przedstawia pozostałości miasta Aquincum w Budapeszcie. Są to głównie fundamenty oraz kamienne pozostałości po ścianach budynków. Obok przebiega droga.
Historia Budapesztu sięga czasów Cesarstwa Rzymskiego i założonego wówczas miasta Aquincum, którego pozostałości można oglądać w dzisiejszej stolicy Węgier.
Źródło: dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aquincum-%C3%93buda-01.jpg#/media/File:Aquincum-%C3%93buda-01.jpg, licencja: CC BY-SA 2.5.
RUHNZTFSQCARE
Na fotografii widać miasto Santiago de Compostela. Na pierwszym planie są domy mieszkalne oraz wznoszące się nad nimi palmy. Na wzgórzu znajdującym się w tle widnieją zabudowania klasztorne oraz dwie wieże kościelne.
Miasto Santiago de Compostela od IX wieku rozrastało się dzięki obsłudze pielgrzymów zmierzających do sanktuarium św. Jakuba Większego.
Źródło: Luis Miguel Bugallo Sánchez, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Catedral_e_parte_traseira_do_Pazo_de_Raxoi._Santiago_de_Compostela._Galiza_2013-3.jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.
RkIaISUcjgj1a
Zdjęcie przedstawia opactwo w Sulejowie. Jest to niewielki kościół zbudowany z jasnego kamienia. Posiada on niewielkie okna. Na skrzyżowaniu naw widoczna jest niska wieża.
Założone w XII wieku opactwo cysterskie było zaczątkiem Sulejowa.
Źródło: Autostopowicz, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sulej%C3%B3w,_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82,_ob._par._p.w._%C5%9Bw._Tomasza,_XII,_XIV,_XVIII.JPG, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1T9H9EUG27VL
Na zdjęciu znajduje się miasto Melbourne ujęte ze znacznej odległości. Na pierwszym planie widoczny jest teren zielony z drzewami. Dalej, po drugiej stronie akwenu widać miasto. Składa się ono głównie z wysokich drapaczy chmur.
Melbourne – drugie co do wielkości obecnie miasto Australii założyła grupa wolnych osadników w 1835 roku.
Źródło: M. Wilson, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aspect_Greenvale.jpg#/media/File:Aspect_Greenvale.jpg, licencja: CC BY-SA 4.0.
RPRNladjntEqC
Zdjęcie przedstawia stolicę Brazylii. Na zdjęciu w centralnej części jest zieleniec z niewielką ilości drzew. Ma on charakter ozdobny i poprzecinany jest ścieżkami. Po prawej i lewej stronie parku widać wieżowce mieszkalne.
Obecną stolicę Brazylii zaprojektowano od podstaw w latach 50. XX wieku i przeniesiono tu stolicę z zatłoczonego Rio de Janeiro.
Źródło: dostępny w internecie: https://pixabay.com/pl/photos/brasilia-brasil-niebo-krajowych-2111416/, domena publiczna.

Liczba ludności miejskiej

Od 1960 roku liczba ludności żyjącej w miastach wzrosła na świecie ponad czterokrotnie. Obecnie (2024 r.) wynosi 4,7 mld. Jest ona jednak rozmieszczona nierównomiernie.

1
R19MBOJERR2G61
Współczynnik urbanizacji na świecie w 2018 r.
R1dlauCiH4hf5
Grafika przedstawia wzór na obliczenie współczynnika urbanizacji. Jest to liczba ludności w miastach podzielona przez liczbę ludności ogółem. Całość pomnożona jest przez 100%.
Wzór na obliczenie współczynnika urbanizacji
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 1

Przeanalizuj poniższe wykresy, a następnie porównaj tempo zmian liczby ludności miejskiej w różnych regionach świata.

Zapoznaj się z opisami wykresów, a następnie porównaj zmiany liczby ludności miejskiej w różnych regionach świata.

R1P3A5T7C324X
(Uzupełnij).
R1GMJ37L96BPV1
Rycina przedstawia wykres słupkowy grupowany z tytułem „Liczba ludności miejskiej”. Dla każdego z siedmiu regionów pokazano dwie wartości: rok 1960 (pierwszy słupek w parze) oraz rok 2024 (drugi słupek w parze). Oś pionowa ma jednostkę „mld” (miliardy osób) i służy do odczytu wysokości słupków. Kategorie na osi poziomej to, w kolejności: „Europa i b. ZSRR”, „Ameryka Północna”, „Ameryka Łacińska”, „Bliski Wschód”, „Afryka Subsaharyjska”, „Azja Południowa”, „Azja E, SE oraz Australia i Oceania”. Wartości (mld osób) użyte na wykresie: Europa i b. ZSRR: 1960 – 0,367; 2024 – 0,687 Ameryka Północna: 1960 – 0,139; 2024 – 0,307 Ameryka Łacińska: 1960 – 0,107; 2024 – 0,538 Bliski Wschód (wariant alternatywny – bez Afganistanu i Pakistanu): 1960 – 0,036; 2024 – 0,343 Afryka Subsaharyjska: 1960 – 0,033; 2024 – 0,570 Azja Południowa (wariant alternatywny – z Afganistanem i Pakistanem): 1960 – 0,094; 2024 – 0,704 Azja E, SE oraz Australia i Oceania: 1960 – 0,259; 2024 – 1,537 Wykres pokazuje wzrost ludności miejskiej we wszystkich regionach między 1960 a 2024 rokiem, a największą wartość w 2024 r. ma region „Azja E, SE oraz Australia i Oceania”.
Liczba ludności miejskiej na świecie w 1960 i 2024 r.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie: https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL?most_recent_value_desc=true.
R1NZT1R1MQAER1
Rycina składa się z dwóch wykresów kołowych typu donut ustawionych poziomo. Po lewej znajduje się wykres z tytułem „Ludność w miastach w 1960 r.”, po prawej „Ludność w miastach w 2024 r.”. Każdy donut pokazuje udział procentowy siedmiu regionów w globalnej ludności miejskiej. Przy segmentach znajdują się etykiety procentowe. W centrum lewego wykresu widnieje „1,0 mld”, a w centrum prawego „4,7 mld” (wartości zaokrąglone). Regiony są rozróżniane kolorami i opisane w legendzie; dodatkowo udziały są podane liczbowo przy segmentach, więc odczyt nie wymaga rozpoznawania barw. Udziały w 1960 r. (wariant alternatywnej regionalizacji, z Afganistanem i Pakistanem w „Azji Południowej”): Europa i b. ZSRR: 35,5% Ameryka Północna: 13,4% Ameryka Łacińska: 10,3% Bliski Wschód (bez Afganistanu i Pakistanu): 3,5% Afryka Subsaharyjska: 3,2% Azja Południowa (z Afganistanem i Pakistanem): 9,1% Azja E, SE oraz Australia i Oceania: 25,1% Udziały w 2024 r. (ta sama regionalizacja): Europa i b. ZSRR: 14,7% Ameryka Północna: 6,5% Ameryka Łacińska: 11,5% Bliski Wschód (bez Afganistanu i Pakistanu): 7,3% Afryka Subsaharyjska: 12,2% Azja Południowa (z Afganistanem i Pakistanem): 15,0% Azja E, SE oraz Australia i Oceania: 32,8% Porównanie dwóch wykresów wskazuje spadek udziału Europy i Ameryki Północnej oraz wzrost udziału regionów Azji i Afryki w globalnej ludności miejskiej między 1960 a 2024 rokiem.
Liczba ludności w miastach na świecie w 1960 i 2024 r.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie: https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL?most_recent_value_desc=true.

Najszybciej rozwijającymi się miastami pod względem liczby ludności są miasta Afryki Subsaharyjskiej, Azji Wschodniej i Bliskiego Wschodu. Największy przyrost ludności miejskiej następuje w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo. W miastach Ameryki Północnej i Europy następuje spadek liczby ludności miejskiej wskutek powszechniej dezurbanizacjidezurbanizacjadezurbanizacji i kontrurbanizacjikontrurbanizacjakontrurbanizacji oraz niskiego przyrostu naturalnego.

Współczynnik urbanizacjiwspółczynnik urbanizacjiWspółczynnik urbanizacji na świecie wykazuje znaczne zróżnicowanie przestrzenne. Nawiązuje on poniekąd do poziomu rozwoju gospodarczego.

Państwa o najwyższym i najniższym Współczynniku urbanizacji w 2024 r.

Państwo

Współczynnik urbanizacji

Państwo

Współczynnik urbanizacji

Singapur

100%

Sudan Południowy

21%

Kuwejt

100%

Tonga

21%

Nauru

100%

Sri Lanka

20%

Monako

100%

Niger

18%

Bahrajn

100%

Samoa

18%

Katar

99%

Malawi

17%

San Marino

97%

Papua‑Nowa Gwinea

15%

Holandia

96%

Liechtenstein

15%

Indeks dolny Źródło: na podstawie danych: data.worldbank.org (https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?most_recent_value_desc=true), licencja CC BY 4.0. Indeks dolny koniec

dezurbanizacja
kontrurbanizacja
współczynnik urbanizacji

Konsekwencje życia w wielkich miastach

Pozytywne konsekwencje życia w wielkich miastach

  • Rozwój zróżnicowanych usług oraz przemysłu daje zwiększone szanse na znalezienie pracy;

  • ułatwiony dostęp do usług, w tym do placówek edukacyjnych, kulturalnych, służby zdrowia;

  • szanse na podnoszenie kwalifikacji i zrobienie kariery;

  • możliwość osiągnięcia wysokiego standardu życia ludności;

  • dobrze rozwinięta infrastruktura technicznainfrastruktura technicznainfrastruktura techniczna w porównaniu z obszarami wiejskimi;

  • większy wybór towarów w sklepach;

  • duży rynek zbytu;

  • większy komfort życia;

  • większe możliwości rozwijania swoich zainteresowań;

  • powszechny dostęp do informacji i nowoczesnych technologii;

  • ułatwiony dostęp do dóbr kultury, ochrony zdrowia, szkół, uczelni wyższych;

  • rozwój transportu publicznego.

Negatywne konsekwencje życia w wielkich miastach

  • Zanieczyszczone powietrze;

  • hałas;

  • większa przestępczość;

  • duże odległości, np. między domem a miejscem pracy;

  • korki na ulicach;

  • tłok na chodnikach;

  • życie w ciągłym stresie i pośpiechu;

  • negatywny wpływ stresu i pośpiechu na zdrowie psychiczne i fizyczne mieszkańców;

  • wyższe ceny artykułów spożywczych;

  • wyższe ceny usług;

  • wyższe czynsze i rachunki za media;

  • mniejsza ilość zieleni;

  • często brak czasu na spotkania z przyjaciółmi;

  • powszechność chorób cywilizacyjnych;

  • zmniejsza się wielkość rodziny, coraz mniej rodzin wielopokoleniowych w jednym gospodarstwie, zmiana w stosunkach między członkami rodzin (powszechne są układy partnerskie), następuje rozluźnienie więzi emocjonalnych;

  • zmiana podejścia w postrzeganiu roli rodziny: wyższy wiek zawierania małżeństw z powodu nastawienia na karierę,

  • przytłaczająca anonimowość mieszkańców.

Skutki urbanizacji

Pozytywne skutki urbanizacji

Pozytywne skutki urbanizacji są podobne dla krajów wysoko i słabo rozwiniętych.

Pozytywne skutki urbanizacji w krajach o różnym poziomie rozwoju

kraje wysoko i słabo rozwinięte gospodarczo

gęstość zaludnienia

duża gęstość zaludnienia to potencjalnie większy rynek zbytu w mniejszej odległości np. od siedziby firmy oraz bogatszy wybór wśród ofert nieruchomości; zwiększająca się liczba mieszkańców wpływa również na rozwój usług i przemysłu

transport

rozbudowa infrastruktury technicznej; większe środki przeznaczane na remont i konserwację dróg; rozbudowana sieć połączeń komunikacji miejskiej (autobusy, tramwaje); dostęp do nowoczesnych, ekologicznych środków transportu (rowery miejskie, hulajnogi elektryczne)

społeczeństwo

możliwość nawiązywania znajomości z osobami, z którymi ma się na to ochotę; brak uprzedzeń co do innych osób; możliwość poznania różnych ciekawych osobowości; indywidualizacja jednostki; wzrost zapotrzebowania na kompleksowo zaspokajane potrzeby

jakość życia

zmiany w strukturze zawodowej ludności: zwiększenie się zatrudnienia w usługach z równoczesnym spadkiem zatrudnienia w rolnictwie; szerszy wybór ofert pracy na rynku, w tym ofert z dużo lepszą płacą; możliwość samodoskonalenia się, bogata oferta szkół, uczelni oraz kursów zawodowych; ułatwiony dostęp do opieki społecznej i pomocy socjalnej; dostęp do instytucji związanych z kulturą: teatry, muzea, opery; wolność co do sposobu wyrażania się przez ubiór, sposób i styl życia; możliwość spędzania wolnego czasu w wybrany przez siebie sposób

zdrowie

bardzo dobry dostęp do ośrodków zdrowia i szpitali; szybszy dojazd służb ratowniczych; wysoki poziom specjalizacji lekarzy; poprawa warunków sanitarno‑epidemiologicznych; spadek wskaźnika śmiertelności i wydłużenie się średniej długości życia

środowisko przyrodnicze

tworzenie parków miejskich, czyli miejsc, gdzie całe rodziny mogą bawić się i obcować z przyrodą; wzrost świadomości ekologicznej i promowanie zachowań służących ochronie środowiska przyrodniczego (np. darmowe parkingi dla osób korzystających z samochodów elektrycznych)

zarządzanie przestrzenią

większe możliwości rozbudowy infrastruktury drogowej, sieci energetycznej czy sieci wodno‑kanalizacyjnej; łatwiej i taniej jest dotrzeć do dużej liczby potencjalnych odbiorców dzięki większej gęstości zaludnienia; koncentracja pewnych rodzajów działalności w określonych miejscach

Negatywne skutki urbanizacji

Negatywne skutki urbanizacji możemy zróżnicować zależnie od tego, czy mówimy o krajach wysoko czy słabo rozwiniętych.

Negatywne skutki urbanizacji w krajach o różnym poziomie rozwoju

kraje wysoko rozwinięte gospodarczo

kraje słabo rozwinięte gospodarczo

gęstość zaludnienia

duża gęstość zaludnienia powoduje duże zapotrzebowanie na rozwój budownictwa wielorodzinnego, presję na środowisko, wzrost cen gruntu, a tym samym wysokie koszty życia; zmiana struktury demograficznej zarówno w miastach, jak i na wsiach skutkuje obniżeniem się przyrostu naturalnego, zmniejszeniem dzietności kobiet

niekontrolowany, żywiołowy wzrost migracji ludzi ze wsi wywołuje trudności z zapewnieniem mieszkań czy choćby schronienia; na obrzeżach powstają dzielnice nędzy (w różnych państwach dzielnice te mają różne nazwy - np. w Brazylii są to fawele, a w Indiach slumsy)

komunikacja

korki uliczne; brak miejsc parkingowych; długi czas dojazdów do pracy; konieczność rozbudowania kosztownego transportu publicznego; ruch miejski powoduje hałas i wydzielanie dużej ilości tlenku węgla(IV), spalin i innych substancji toksycznych

brak rozbudowanej infrastruktury drogowej; trudności w przemieszczaniu się; słaba organizacja transportu publicznego; samochody o niskim standardzie powodują wydzielanie dużej ilości toksycznych spalin, na ulicach można spotkać riksze, zwierzęta

społeczeństwo

anonimowość; wysoka przestępczość; segregacja społecznasegregacja społecznasegregacja społeczna (tworzenie się np. Chinatowns, Koreatowns); konflikty społeczne; trudności adaptacyjne imigrantów z krajów słabiej rozwiniętych, pochodzących z innych kultur; wysokie koszty utrzymywania niepracujących imigrantów; bezdomność; powstawanie subkultur; anonimowość kontaktów międzyludzkich, związana ze znieczulicą społeczną; zmniejszenie się wielkości rodziny, a co za tym idzie, mniej rodzin wielopokoleniowych w jednym gospodarstwie skutkuje zmianą w stosunkach między członkami rodzin, powszechne są układy partnerskie, następuje rozluźnienie więzi emocjonalnej; wyższy wiek zawierania małżeństw z powodu nastawienia na karierę

wysoka przestępczość, w tym np. prostytucja, wykorzystywanie nieletnich do pracy w sektorze nieformalnym; brak kompetencji i wykształcenia rodzi wysokie bezrobocie, rozwój nielegalnych działalności oraz brak możliwości otrzymywania stałych kontraktów; bezdomność

jakość życia

duża konkurencja na rynku pracy; wysokie koszty życia; często mała powierzchnia mieszkalna w budownictwie wielokondygnacyjnym; wysokie ceny mieszkań i domów; pośpiech, życie w stresie

trudności ze znalezieniem pracy; niskie zarobki; utrudniony dostęp do usług; wiele budynków mieszkalnych o niskim standardzie pozbawionych bieżącej wody, elektryczności, wind; dużo osób na jednostkę powierzchni mieszkalnej

zdrowie

szybkie tempo życia wywołuje stres, przyczynia się do niewłaściwej diety i wielu chorób cywilizacyjnych: sercowych i krążeniowych (nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, zawał, udar mózgu), nowotworowych, psychicznych, alkoholizmu, narkomanii, alergii

utrudniony dostęp do bieżącej wody, zanieczyszczenie wody, niski poziom higieny, zbieranie śmieci ulicznych, niedożywienie i głód powodują rozwój wielu chorób zakaźnych, nadumieralność niemowląt; zanieczyszczenie powietrza sprzyja chorobom układu oddechowego

środowisko przyrodnicze

mało terenów zielonych; hałas; zanieczyszczenie powietrza i wód; zwiększona ilość odpadów i ścieków; zmiany klimatyczne (tworzenie się wysp ciepła w wyniku oddawania ciepła przez budynki); zajmowanie terenów rolniczych i lasów

degradacja środowiska; zbyt duża ilość nieutylizowanych śmieci i ścieków; nieprzestrzeganie norm zanieczyszczeń przez zakłady przemysłowe wywołuje zanieczyszczenie powietrza, wód, skażenie gleb

zarządzanie przestrzenią

problemy z zapewnieniem dobrej jakości wody pitnej; problemy gospodarki odpadami i ściekami; konieczność rozbudowy kosztownej infrastruktury w postaci dróg, parkingów, sieci energetycznej, sieci wodno‑kanalizacyjnej; trudności w organizacji transportu publicznego

trudności w dostawie wody pitnej, energii, często nierozwiązane problemy odpadów i ścieków; zbyt wysokie koszty rozbudowy infrastruktury; polityka związana z przestrzenią miejską nie nadąża za lawinowym napływem imigrantów ze wsi; trudności w zahamowaniu rozwoju dzielnic nędzy

infrastruktura techniczna
segregacja społeczna
Na doby początek
Lokalizacja miast - grafika interaktywna