Czy Polsce grozi susza? Bilans naszych zasobów wodnych

Zasoby wodnezasoby wodneZasoby wodne Polski należą do najmniejszych w Europie. Średnia roczna ilość odnawialnych zasobów wody przypadająca na mieszkańca Polski to wciąż około 1600 m³, co potwierdzają raporty GUS z 2021 roku i nie uległo istotnej zmianie do 2024 roku. To 2,5 razy mniej od średniej europejskiej i 4,5 razy mniej od średniej światowej. W środkowej części Polski jest jeszcze niższa i wynosi ok. 1000 mIndeks górny 3³/rok/osobę, a w Łodzi nie przekracza 500 mIndeks górny 3³/rok/osobę. 

Przeczytaj, aby lepiej zrozumieć

Bilans wodny to nic innego jak zestawienie przychodów oraz ubytków wody dla danego obszaru. Po stronie przychodów umieszcza się opady atmosferyczne, a po stronie rozchodów – odpływy wód do morza i parowanie. Bilans można przedstawić za pomocą następującego wzoru:P = H + E, gdzie:P – opad atmosferyczny,H – odpływ powierzchniowy i podziemny,E – parowanie.Dla całego globu przyjmuje się, że bilans jest zerowy, czyli tyle samo wód odpływa i paruje, co spada w postaci opadów. Dla mniejszych obszarów bilans może być dodatni lub ujemny. Dodatni występuje wtedy, gdy na dany obszar spadnie więcej opadów, niż ubędzie wody (P > H + E), ujemny natomiast, gdy ubytki będą większe niż przychód (P < H + E).

R1VRU4PHNU7M7

Schemat przedstawia bilans wodny Polski dla średnich wartości w roku hydrologicznym. Schemat dzieli bilans wodny na przychód, rozchód oraz retencję wodną. Wynika z niego, że przychód wynosi 192 miliony metrów sześciennych, w tym opady atmosferyczne to 187 miliardów metrów sześciennych czyli 97,4% całości bilansu. Pozostałe 2,6% to dopływ wód z zagranicy - ogółem to 5 miliardów metrów sześciennych. Z kolei rozchód wynosi 192 miliardy metrów sześciennych, z czego parowanie i zużycie na cele gospodarcze wynosi 135 miliardów metrów sześciennych - 70,3% całości rozchodu. Pozostałą część stanowi odpływ powierzchniowy i podziemny. Wynosi on 57 miliardów metrów sześciennych, czyli 29,7%. Częścią bilansu wodnego jest także retencja wodna. Wynosi ona 113 miliardów metrów sześciennych. Retencja powierzchniowa, czyli jeziora, zbiorniki sztuczne i mokradła to 37 miliardów metrów sześciennych - jest to 32,7% retencji wodnej ogółem. Retencja gruntowa, inaczej retencja pierwszego poziomu wód powierzchniowych to 76 miliardów metrów sześciennych - stanowi to 67,3% całości.

Przyczyny deficytu wody w Polsce

Niedobór wody występuje wówczas, gdy zapotrzebowanie na wodę jest większe niż dostępne zasoby wodne. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niektórych regionach Polski. O występującym w Polsce deficycie wód decydują różnorodne czynniki naturalne i antropogeniczne.

Czynniki przyrodnicze deficytu wody:

• małe zasoby wodne wynikające z naturalnych cech środowiska, głównie deficytu opadów i coraz częstszego występowanie bezśnieżnych zim oraz wyraźnej dysproporcji między wysokością opadu i parowania wpływających na cechy klimatycznego bilansu wodnegoklimatyczny bilans wodnyklimatycznego bilansu wodnego,

• nierównomierne rozmieszczenie zasobów wodnych – w regionach zasobnych w wody powierzchniowe (pas pojezierzy oraz południowe rejony kraju) występują niedobory wód podziemnych, których zasoby w środkowej, stepowiejącej części kraju utrzymują się z kolei na odpowiednim poziomie,

• zmiany zasobów wodnych wynikające z sezonowych i rocznych wahań intensywności obiegu wody wywołanych dużą zmiennością opadów, co wynika  z przejściowego położenia Polski w strefie kontaktu kontynentalnych i oceanicznych mas powietrza.

Czynniki antropogeniczne deficytu wody:

• wzrost zapotrzebowania na wodę wynikający ze wzrostu liczby ludności, rozwoju urbanizacji i podniesienia poziomu życia; przeciętne zużycie w Polsce wynosi 100‑150 dmIndeks górny 3³/osobę;

• pobór wody przez przemysł, którego udział w zużyciu wody stanowi ok. 70% (głównie przemysł paliwowo‑energetyczny, chemiczny, celulozowo‑papierniczy, spożywczy i metalurgiczny); zapotrzebowanie jest zaspokajane głównie z zasobów wód powierzchniowych, a jedynie 7% stanowią wody podziemne i wody krążące w obiegu zamkniętym;

• odwadnianie kopalni odkrywkowych i głębinowych, będące przyczyną powstania lejów depresji nierzadko o zasięgu kilkuset kmIndeks górny 2²;

• wykorzystanie wody w rolnictwie do produkcji roślinnej, nawadniania pól, funkcjonowania gospodarstw rolnych oraz utrzymania stawów hodowlanych, których napełnianie sięga 90% całkowitego zużycia wody w rolnictwie;

• działania pośrednio i bezpośrednio związane z użytkowaniem gruntów, np. wycinanie lasów, budowa kanałów odwadniających, osuszanie bagien, wadliwie przeprowadzane melioracje odwadniające użytków zielonych i inne;

• zanieczyszczenie wód, które ogranicza społeczne, ekonomiczne i środowiskowe wykorzystanie zasobów.

R4KTUNM5QP27G

Mapę Polski pokazuje zaznaczone obszary naturalnego niedoboru wód. Na kolor niebieski oznaczono niedobory wód powierzchniowych. Jest to pas ciągnący się od zachodniej, przez środkową, aż do wschodniej Polski. Obejmuje on również północną część Dolnego Śląska. Na żółto zaznaczono obszar niedoboru wód podziemnych. Jest to obszar w południowo‑zachodniej Polsce oraz cała południowo‑wschodnia Polska, czyli Małopolska, część Śląska, Podkarpacie oraz województwo świętokrzyskie. Kolorem fioletowym są oznaczone obszary intensywnego poboru wód podziemnych. Jest to Śląsk, niewielkie obszary w środkowej Polsce oraz na Lubelszczyźnie, obszar Warszawy, niewielki obszar na Dolnym Śląsku i w okolicach Szczecina. Ostatnim takim miejscem jest wybrzeże Morza Bałtyckiego w okolicach Gdańska.

Gospodarcze skutki niedoboru wody

Podstawowym skutkiem braku lub obniżenia sumy opadów w stosunku do jej średniej wieloletniej jest stan suszy (atmosferycznejsusza atmosferycznaatmosferycznej, glebowejsusza glebowaglebowej, hydrologicznejsusza hydrologicznahydrologicznej), występujący w Polsce przeważnie w letnim półroczu. Jest to zjawisko naturalne, tym niemniej, jeśli przedłuża się ponad miarę, może stać się przyczyną wymiernych strat nie tylko w gospodarce, ale także w środowisku przyrodniczym i w życiu społecznym. Długotrwały deficyt opadów ogranicza bowiem w sposób znaczący ilość dostępnej wody i prowadzi do degradacji ekosystemów wodnych, mokradłowych i bagiennych. Może powodować spadek, a nawet zanik przepływu w ciekach, obniżenie poziomu wód w zbiornikach wodnych oraz ich wysychanie.

R1Q67NF5MTV2D

Na fotografii widoczny jest wyschnięty ciek leśny, który znajduje się w lesie pomiędzy licznymi drzewami oraz gęstymi krzakami. Koryto na pierwszym planie jest zalane, dalej jest pokryte gałęziami, ale nie ma w nim wody.

W Polsce susze występują stosunkowo często, a prognozy zmian klimatu wskazują, że zjawisko to będzie się nasilać. Częściej będą występować opady nawalne, gwałtowne burze, bezśnieżne zimy, co ograniczy możliwość odbudowy zasobów wodnych. Symptomy tych zjawisk są już dziś widoczne. Negatywne skutki deficytu wody odbijają się na niemal wszystkich sektorach gospodarki; cierpi na tym:

• rolnictwo – straty w plonach i akwakulturach, czemu towarzyszy wzrost cen żywności, w 2024 roku zbiory owoców i jagód w Polsce spadły z tego powodu o blisko 15%. Przesuszony grunt coraz bardziej podatny jest na erozje gleb. Aż 20% obszaru Polski (głównie Wielkopolska i Kujawy) dotknięte jest procesem stepowieniastepowieniestepowienia. Łąki i pastwiska zamieniają się w suche zbiorowiska traw, tracąc bezpowrotnie swoje walory rolnicze;

• gospodarka wodna – trudności w zaopatrzeniu ludności w wodę do picia. Latem dziesiątki polskich gmin wprowadzają zakazy podlewania ogródków, mycia aut czy napełniania basenów. W skrajnych przypadkach woda musi być dowożona cysternami, co generuje ryzyko epidemiologiczne;

• energetyka – niedobory wody do chłodzenia instalacji. Gdy poziom rzek spada, elektrownie nie mają czym chłodzić bloków energetycznych (jak miało to miejsce w elektrowniach Kozienice i Połaniec). Niski stan wód powoduje też zatrzymanie elektrowni wodnych. Przykładem jest Włocławek na Wiśle, gdzie z powodu niskiego stanu wody zamiast sześciu turbin pracowały tylko dwie;

• przemysł – brak wody dla procesów technologicznych, zwłaszcza wodochłonnych;

• transport wodny – ograniczenia żeglugi;

• gospodarka leśna – wysychanie i zamieranie drzewostanów, wzrost podatności na choroby, szkodniki i pożary. Z polskiego krajobrazu z powodu braku wody powoli znikają tradycyjne dęby, jesiony i olsze, a ich miejsce zajmują bardziej odporne sosny;

• turystyka – pogarszanie jakości wody w kąpieliskach, brak wody na cele bytowe, ograniczenia w naśnieżaniu stoków itp.

Obszarami w największym stopniu dotkniętymi deficytem wód i jego konsekwencjami są przede wszystkim tereny centralnej Polski (Wielkopolska, Kujawy, Ziemia Łódzka, środkowe Mazowsze i Lubelszczyzna). Pozostałe rejony największych niedoborów wody pokrywają się z terenami uprawy rolnej oraz obszarami dynamicznej urbanizacji rozwoju przemysłu, zwłaszcza paliwowo‑energetycznego i wydobywczego. Występują one m.in. na obszarze Górnego i Dolnego Śląska, w okolicach Krakowa, Łodzi i innych dużych ośrodków miejsko‑przemysłowych.

R4E2D4SSVMCQE

Mapa Polski przedstawia obszary zagrożone deficytem wody. Zagrożone deficytem wody dla gospodarki i przemysłu są liczne tereny na Dolnym Śląsku, okolice Wrocławia oraz tereny na południe od niego. Należy tu również Górny Śląsk wraz z zagłębiem górniczym oraz Kraków i jego okolice, a także Rzeszów i obszary na północ od tego miasta, teren na północ od Kielc, Lublin i tereny na wschód od niego, okolice Łodzi, Białegostoku, Szczecina oraz Gdańska. Zaznaczone są na mapie również obszary, które są zagrożone deficytem wody dla rolnictwa. Jest to większość Wielkopolski, łącznie z Poznaniem, obszary na południe od Bydgoszczy i Torunia, Białostocczyzna, południowo- wschodnia część Mazur i północny kraniec Mazowsza, okolice Łodzi i południowa część Mazowsza. We wschodniej Polsce jest to z kolei większość Lubelszczyzny oraz wschodnie Mazowsze.

R1J71FEX6RH3R

Zdjęcie przedstawia chłodnie kominowe i kominy w Elektrowni Turów. Kominy są cienkie, chłodnie są masywniejsze i posiadają większy obwód. Ze wszystkich z nich wydobywa się gęsta para.

R1ENAM9FPMAPM

Zdjęcie przedstawia zniszczoną uprawę buraka cukrowego. Rośliny są posadzone w glebie, mają żółte łodygi oraz zielone liście, które opadają w dół.