Piramida wieku i płci

Piramida wieku i płci to jeden z najważniejszych wykresów w geografii ludności. Jej kształt nie jest przypadkowy – opowiada historię społeczeństwa, pokazuje skutki wydarzeń historycznych, a jednocześnie pozwala przewidywać przyszłość. Każde „wcięcie” czy „wybrzuszenie” w piramidzie to ślad po wojnach, kryzysach gospodarczych, wyżachwyż demograficznywyżach i niżachniż demograficznyniżach demograficznych. 

Wykres ten pozwala również wyraźnie dostrzec różnice w strukturze płci na różnych etapach życia człowieka. Na samym dole piramidy (wśród dzieci) niemal zawsze widoczna jest nadwyżka chłopców, ponieważ biologicznie rodzi się ich więcej. Jednak im wyżej przesuwamy wzrok ku starszym rocznikom, sytuacja się odwraca. W najstarszych grupach wiekowych pojawia się wyraźna nadwyżka kobiet, co wynika z faktu, że średnia długość życia kobiet jest w Polsce znacznie wyższa (zjawisko to w geografii nazywamy nadumieralnością mężczyzn). Piramida jest więc swoistym „lustrem” narodu, które mówi nam nie tylko o tym, kim jesteśmy dziś, ale też jakie wyzwania czekają nas jutro.

Przeczytaj aby lepiej zrozumieć

Piramida wieku i płci Polski pokazuje, jak rozkłada się liczba ludności w poszczególnych grupach wiekowych oraz jakie są różnice między kobietami i mężczyznami. W młodszych rocznikach widoczna jest przewaga chłopców, natomiast w starszych grupach wiekowych dominują kobiety – wynika to z dłuższej średniej długości życia kobiet. Obecny kształt piramidy wskazuje na regresywny typ struktury (kraj starzejący się) – mało dzieci i coraz więcej osób starszych – co będzie miało istotne konsekwencje dla przyszłości Polski.

R3D75Q5GUQ4ML

Ilustracja przedstawia trzy kształty piramid wieku zależne od rodzaju społeczeństwa. Piramidy mają kolor jasnoniebieski. Na osi pionowej znajdującej się po lewej stronie ilustracji określono wiek od 0, przez 15 do 60 lat z wektorem w górę. Na osi poziomej oznaczono społeczeństwo młode, społeczeństwo stabilne (zastojowe) i społeczeństwo starzejące się (stare). Piramida dla społeczeństwa młodego ma kształt trójkąta z największą liczbą osób w wieku przedprodukcyjnym od 0 do 15 lat i najmniejszą liczbą osób w wieku poprodukcyjnym od 60 lat w górę. Piramida dla społeczeństwa stabilnego (zastojowego) ma kształt ściętej u dołu elipsy. Różnice między osobami w wieku przed- i produkcyjnym jest stosunkowo nieduża. A w porównaniu z trójkątną piramidą społeczeństwa młodego znacznie więcej jest w tym przypadku osób w wieku poprodukcyjnym. Piramida typowa dla społeczeństwa starzejącego się (starego) swoim kształtem przypomina żarówkę. Najmniej jest osób w wieku przedprodukcyjnym, a najwięcej w wieku produkcyjnym. Liczba osób w wieku poprodukcyjnym jest tu największa w porównaniu z poprzednimi rodzajami piramid.

R1XQSU85ZRVA3

Wykres w formie piramidy wieku przedstawiający liczebność ludności Polski według wieku i płci. Oś pionowa pokazuje wiek w latach od 0 do 100 i więcej, a oś pozioma liczebność w tysiącach osób. Po lewej stronie znajdują się poziome słupki dla mężczyzn, po prawej identyczne słupki dla kobiet. Dla najmłodszych roczników (0–20 lat) słupki są zbliżone długością, w wieku produkcyjnym (20–60 lat) widoczna jest niewielka przewaga liczby mężczyzn w części wieku, natomiast w starszych grupach (powyżej 60–65 lat) wyraźnie dominują kobiety, co zaznaczono opisem „nadwyżka liczby kobiet nad liczbą mężczyzn”; przy wieku około 20 lat oznaczono natomiast „nadwyżkę liczby mężczyzn nad liczbą kobiet”.

Struktura wieku

Struktura wieku ludności obrazuje udział poszczególnych roczników lub grup wiekowych w ogólnej liczbie ludności danego kraju. Pozwala ona na planowanie zmian na rynku pracy, a także zapotrzebowania na usługi oświatowe, zdrowotne i socjalne. Najczęściej wyróżnia się dwa podziały ludności według grup wiekowych:

R147VAD2RCSHM

Wykres słupkowy przedstawia udział procentowy ludności Polski w czterech ekonomicznych grupach wieku w latach 1990, 2000, 2010, 2020 i 2024. Osobno pokazano: wiek przedprodukcyjny (0–17 lat), wiek produkcyjny mobilny (18–44 lata), wiek produkcyjny niemobilny (45–59/64 lata) oraz wiek poprodukcyjny (60/65 lat i więcej). Dla każdej grupy wieku umieszczono obok siebie pięć słupków, które ilustrują zmianę udziału danej grupy w ludności ogółem – udział dzieci i młodzieży (0–17) systematycznie maleje, udział osób w wieku produkcyjnym mobilnym nieznacznie spada, natomiast rośnie udział ludności w wieku produkcyjnym niemobilnym oraz poprodukcyjnym, co wskazuje na proces starzenia się społeczeństwa.

Jak długo żyjemy?

Na strukturę wieku i płci ludności Polski wpływają głównie dwa elementy ruchu naturalnego: współczynnik urodzeń oraz współczynnik zgonów. Jednym ze wskaźników ukazujących stan zdrowotny ludności oraz stopień rozwoju opieki medycznej w kraju są dane dotyczące przeciętnego dalszego trwania życia. 

Przeciętne dalsze trwanie życia wskazuje średnią liczbę lat, jaką ma jeszcze do przeżycia człowiek. W przypadku noworodków jest to długość ich całego życia. Wskaźnik zwany jest inaczej długowiecznością ludzką.

RGCOXVAOEXQ27

Wykres przedstawia przeciętne trwanie życia noworodka w Polsce. Wykres dotyczy lat 1950‑2020. Na wykresie są dwie krzywe - jedna dotyczy kobiet, druga mężczyzn. Krzywa mężczyzn jest poniżej krzywej kobiet. Obie krzywe maja tendencję rosnącą. Krzywa dotycząca mężczyzn przyjmuje następujące wartości: rok 1950 56 lat, rok 1955 60 lat, rok 1960 64 lata, rok 1965 66 lat, rok 1970 65 lat, rok 1975 66 lat, rok 1980 65 lat, rok 1985 66 lat, rok 1990 65 lat, rok 1995 67 lat, rok 2000 68 lat, rok 2005 70 lat, rok 2010 71 lat, rok 2015 73 lata. Krzywa dotycząca kobiet ma następujące wartości: rok 1950 62 lata, rok 1955 66 lat, rok 1960 70 lat, rok 1965 72 lata, rok 1970 73 lata, rok 1975 74 lata, rok 1980 74 lata, rok 1985 74 lata, rok 1990 75 lat, rok 1995 76 lat, rok 2000 77 lat, rok 2005 79 lat, rok 2010 80 lat, rok 2015 82 lata.

Według danych GUS za rok 2024, średnia długość życia w Polsce wykazuje tendencję wzrostową: mężczyźni żyją przeciętnie 74,93 roku, a kobiety 82,26 roku. Od 1990 roku długość życia wzrosła o 8,7 roku dla mężczyzn i o 7 lat dla kobiet.

Według danych GUS za 2024 rok przeciętna długość życia kobiet w miastach wynosiła 82,27 roku, a na obszarach wiejskich 82,21 roku. U mężczyzn występuje ponad półroczna przewaga na rzecz miast: mężczyźni w miastach żyli średnio 75,07 roku, a na wsiach 74,65 roku. Nasuwa się więc wniosek, że długość życia kobiet w Polsce nie zależy istotnie od miejsca zamieszkania, natomiast u mężczyzn przewaga na rzecz miast jest większa.

R7N3DB5KHT7XF

Wykres przedstawia strukturę ludności Polski według płci, wieku i miejsca zamieszkania – osobno dla miast i dla wsi. Po lewej stronie znajdują się piramidy wieku dla ludności miejskiej, po prawej dla ludności wiejskiej; w każdej piramidzie lewa część pokazuje mężczyzn, a prawa kobiety, w jednorocznych grupach wieku od 0 do 100 lat i więcej. Prostokątne słupki w dwóch odcieniach oznaczają: ciemniejszy – ludność w wieku produkcyjnym, jaśniejszy – ludność w wieku przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym. Kształt piramidy dla miast jest bardziej „wypukły” w wieku produkcyjnym, zwłaszcza w grupach 25–49 lat, co oznacza większą koncentrację osób w wieku aktywności zawodowej. Piramida dla wsi ma szerszą podstawę (więcej dzieci) i wyraźniej zaznaczone starsze roczniki, co świadczy o większym udziale ludności młodej i osób w wieku poprodukcyjnym na terenach wiejskich oraz relatywnie mniejszym udziale wieku produkcyjnego w porównaniu z miastami.

Czynniki wpływające na wzrost średniej długości trwania życia w Polsce:

• obniżenie się poziomu współczynnika zgonów, w tym szczególnie zgonów niemowląt,

• spadek wartości współczynnika urodzeń (i w związku z tym proporcjonalny spadek poziomu zgonów niemowląt), ponieważ nadumieralność okołoporodowa może powodować krótszy średni czas trwania życia danego społeczeństwa,

• poprawiający się dostęp i jakość usług medycznych,

• większa dbałość o sposób odżywiania i aktywność fizyczna.

Jednym z czynników warunkujących długość życia jest miejsce zamieszkania. W Polsce występuje duże zróżnicowanie trwania życia w przekroju wojewódzkim.

R6PVB7D52B2MC

Mapa Polski przedstawiająca przeciętne trwanie życia kobiet w 2024 r. w podziale na województwa; średnia dla całego kraju wynosi 82,26 roku, a województwa oznaczono pięcioma odcieniami szarości odpowiadającymi przedziałom lat: 83,01–83,73; 82,51–83,00; 82,01–82,50; 81,51–82,00 oraz 81,42–81,50, przy czym najciemniejszy odcień wskazuje województwa o najdłuższym życiu kobiet (m.in. na wschodzie i południu kraju), a najjaśniejszy – regiony o najniższej wartości wskaźnika.

R3DBMGJXNU7LJ

Mapa Polski przedstawiająca przeciętne trwanie życia mężczyzn w 2024 r. w podziale na województwa; wartość dla całego kraju wynosi 74,93 roku, a województwa oznaczono pięcioma odcieniami niebieskiego odpowiadającymi przedziałom lat: 75,51–76,25; 75,01–75,50; 74,51–75,00; 74,01–74,50 oraz 73,61–74,00, przy czym najciemniejszy kolor oznacza najdłuższe życie (m.in. w województwie podkarpackim i pomorskim), a najjaśniejszy najkrótsze (niektóre województwa centralne).

To w jaki sposób żyjemy warunkuje naszą długość życia. Na styl życia wpływa bardzo dużo czynników, takich jak wykonywany zawód, sposób odżywiania się, aktywność sportowa, nałogi i wiele innych.

Jak wskazuje wykres, więcej kobiet odżywia się lepiej, natomiast więcej mężczyzn uprawia sport. Złym nawykom ulega natomiast większy odsetek mężczyzn. Mężczyźni również częściej sięgają po używki jak alkohol i papierosy.  Złe nawyki skracają średnią długość życia mężczyzn i narażają ich na częstsze występowanie chorób.

W Polsce jako najczęstsze przyczyny zgonów wymienia się choroby układu krążenia, nowotwory charakterystyczne dla krajów wysokorozwiniętych oraz choroby układu oddechowego. Mężczyźni przez swój styl życia, głównie przez złe nawyki, są bardziej narażeni na zgon. Szczególną różnicę miedzy zgonami mężczyzn i kobiet widać w zgonach z powodu chorób układu trawiennego oraz układu krążenia.

RDKTUXFRUG3Q6

Wykres liniowy przedstawiający liczbę zgonów w Polsce w latach 1950–2024 w tysiącach osób, osobno dla całej populacji, mieszkańców miast i mieszkańców wsi. Na osi poziomej zaznaczono lata od 1950 do 2024, na osi pionowej liczbę zgonów od 0 do 600 tysięcy. Turkusowa linia „Ogółem” pokazuje spadek liczby zgonów z około 300 tys. na początku lat 50. do około 250 tys. w latach 60., następnie stopniowy wzrost do około 400 tys. w końcu lat 80. i wahania w przedziale 360–400 tys. w kolejnych dekadach, z wyraźnym szczytem ponad 500 tys. zgonów około 2021 r., po czym następuje spadek do poziomu nieco powyżej 400 tys. w 2024 r. Jaśniejsza linia dla „Miast” pokazuje, że liczba zgonów w miastach rośnie z około 200 tys. w 1950 r. do ponad 300 tys. w szczytowym momencie około 2021 r., a następnie maleje. Szara linia dla „Wsi” zaczyna się na poziomie około 100 tys. zgonów, spada w latach 60., a później stopniowo rośnie do około 170–190 tys. w ostatnich latach, również z widocznym wzrostem około 2021 r.

W pracy to mężczyźni częściej zajmują stanowiska kierownicze. Większa odpowiedzialność i zakres obowiązków wpływają na ilość stresu, który negatywnie wpływa na zdrowie panów. Kobiety również częściej niż panowie pracują w niepełnym wymiarze godzin, co pozwala ograniczyć negatywny wpływ pracy na długość życia. Oprócz stresu znaczenie mają również warunki pracy. To mężczyźni częściej pracują fizycznie i eksploatują swój organizm i zdrowie. Mężczyźni również częściej podejmują ryzykowne aktywności jak brawurowa szybka jazda.